"آرزوی ما این است که رژیم سوریه که اکنون بر لبه تیغ قرار گرفته، به مسیری پا نگذارد که قادر به بازگشت نباشد."

این جمله را چندی پیش نخست وزیر ترکیه بر زبان راند. او در بخش دیگری از صحبت های خود گفت: هیچ کشوری قادر نیست با کشتار و یا زندانی کردن مردمش دوام بیاورد.

هیچ کشوری نخواهد توانست آینده خود را با خون ستم دیدگان بسازد. این جملات آغازی شدند بر قطع یک ضلع از اضلاع اتحاد ایران ترکیه سوریه در منطقه خاورمیانه و به نوعی برائت ترکیه را از اقدامات سوریه به نمایش گذاشتند.

کارشناسان معتقدند این رفتار ترکیه در قبال سوریه به نوعی همراهی این کشور با غرب است و می تواند "اختلاف صفر" در سیاست خارجی این کشور را متزلزل کند. در واقع رفتار ترکیه در مقابل تحولات اخیر سوریه می تواند زمینه اختلاف بین ایران و ترکیه را دامن بزند و این موضوع بر سیاستمداران تُرک پوشیده نیست.

● نظرهای مخالف و موافق

نکته ای که برخی سعی بر آن دارند در تحلیل های خود لحاظ کنند این است که کشور ما از نفوذ ترکیه در منطقه هراس دارد. واقعیت آن است که شاید ترکیه رقیبی قدرتمند برای کشور ما باشد، اما به طور حتم از بسیاری از ظرفیت های ایران بی بهره است. نظام سیاسی ترکیه بر مبنای سکولاریزم است و این نظامی است که بی شک اقتضائات دنیای عرب را برآورده نمی سازد. بر این اساس، نظام سیاسی کشور ما با فرضیات اسلامی این کشورها بیشتر مطابقت دارد.

از سوی دیگر، تجربه عراق نشان داده که اعراب منطقه تا حدی خودمختار عمل می کنند. بنابراین، این رقابت نمی تواند اتحاد ترکیه را با یکی از استراتژیک ترین شرکای خود از هم بپاشد.

ناگفته پیدا است که رقابت در منطقه بعد از انقلاب اعراب از طرف ترکیه آغاز شده و این موضوع را می توان از سفر اردوغان، نخست وزیر ترکیه، به کشورهای مصر، تونس و لیبی بلافاصله بعد از سقوط دیکتاتوری در این کشورها استنباط کرد.

در این بین، موضوع دیگری وجود دارد که بر روابط ایران ترکیه اثر گذارتر است و آن موضوع هسته ای کشورمان است. این مسأله با عنایت به این که ترکیه، ایران هسته ای را به رسمیت می شناسد و سران تُرک بارها اعلام کرده اند که دستیابی به انرژی صلح آمیز هسته ای حق کشور ما است، همواره منجر به همگرایی دو کشور شده است.

مسأله آنجا است که به گفته تحلیل گران سیاسی، ایران و ترکیه دقیقاً زمانی به اوج رقابت خود در منطقه نزدیک می شوند که فشارهای آمریکا علیه برنامه هسته ای کشورمان کاهش می یابند.

به گفته روزنامه حریّت آنکارا، این حقیقت وجود دارد که تهران و آنکارا بر سر موضوع سوریه دیدگاه های متفاوتی دارند و این اختلاف پیش از این در جریان موضوعات افغانستان و عراق نیز بروز کرده اند. اما این موضوع طبیعی است که کشورها دیدگاه های متفاوتی داشته باشند.

● اقتصاد دوستی آفرین

مسأله دیگر، استقرار سپر دفاع موشکی در ترکیه است و این موضوعی است که احتمالاً اتحاد ایران و روسیه را در منطقه افزایش خواهد داد. این اقدام به نوعی هم ایران و هم روسیه را مورد تهدید قرار می دهد و در عین حال، منجر به ایجاد اتحاد بین دو کشور می گردد. در این رابطه به نظر می رسد ترکیه بیش از همیشه بر سر دو راهی است. اگر به این موضوع فشار آمریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان را نیز مبنی بر مخالفت با سوریه بی افزاییم، شرایط بحرانی تصمیم گیری این کشور بیشتر آشکار می گردند.

کشور ما و ترکیه روابط اقتصادی بسیار خوبی با هم دارند. در فاصله سال های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۸، میزان تجارت دو کشور ده برابر شده و به ۱۰ میلیارد دلار رسیده است. نمی توان نقش این حجم از تجارت را در توسعه روابط بین دو کشور نادیده گرفت. حتی باید این نکته را در نظر داشت که تضعیف اقتصاد ایران به نفع شریکی همچون ترکیه با این سرعت بالا در رشد مناسبات تجاری نیست و لذا همین عامل می تواند فاکتوری باشد که ترکیه را به پشتیبانی از برنامه هسته ای کشورمان تشویق می کند.

از طرف دیگر، ترکیه برای آن که به قدرت اقتصادی دست یابد نیازمند حمایت کشورمان است و این موضوع به نقش ایران در تأمین انرژی و جایگاه ژئواستراتژیک کشور ما در منطقه بازمی گردد. خود انرژی موضوع دیگری است که ارتباط دو کشور را محکم تر می کند. به هر حال، ترکیه دروازه اروپا است و در نتیجه، ارسال گاز کشورمان به اروپا که دیر یا زود باید مورد بررسی قرار گیرد – نیازمند همراهی این کشور است، چرا که لازم است در برنامه ریزی های آتی کشور برای صادرات گاز به اروپا به خطوط لوله ترکیه توجه ویژه ای شود.

عکس این هم صادق است. گازی که ترکیه از ترکمنستان وارد می کند از ایران باید بگذرد و این موضوعات وابستگی بیش از پیش دو کشور را گوشزد می کنند.

این حقیقت را که ایران و ترکیه به هم اعتماد کرده اند و دو کشور در عمل به این اعتماد پایبند بوده اند نمی توان به دلیل برخی اختلاف نظرهای منطقه ای نادیده گرفت. واقعیت آن است که ترکیه بیش از آن که با آمریکا همراه باشد، با ایران همراهی کرده است.