هندوستان نخستین کشور جهان بود که سیاست برنامه ریزی تنظیم خانواده را در سال ۱۹۵۰ به اجرا گذاشت. در سال۲۰۰۰ میلادی جمعیت این کشور به یک میلیارد نفر رسید و شمار جمعیت آن ۳ برابر جمعیت در زمان استقلال شد.

چین جمعیتی بزرگ تر از هند دارد، اما سیاست خشن تک فرزندی به رغم اینکه تا حدودی در کاهش باروری موفق بوده است، ولی از نقطه نظر توانمندی ها و آموزش زنان توفیق کمتری از برخی مناطق هند مانند ایالت کرالا (۱) داشته است. پرسش این است که ما چه درسی می توانیم از جمعیت و توسعه دو کشور پر جمعیت جهان بگیریم؟

در هند اغلب این جمله را می شنوید که هر چیزی در چین سریع تر از هند رشد می کند به استثنای جمعیت. ۵۰ سال پیش هند دو سوم جمعیت چین را داشته است و پیش بینی می شود که تا سال ۲۰۵۰ چین را پشت سر بگذارد. همانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه، جمعیت هر دو کشور به سرعت رشد کرده است. زیرا سرعت کاهش زاد و ولد کندتر از سرعت کاهش مرگ و میر بود. هر دو کشور فشار جمعیتی را به عنوان تهدیدی برای آینده توسعه خود می دانند. چه چیز موجب خواهد شد تا نرخ های باروری کاهش یابد؟

آشکار است که با افزایش درآمد، باروری کاهش می یابد. اغلب به دلیل اینکه هزینه فرصت زمان زنان افزایش می یابد رابطه علت و معلول بین باروری و رشد دو طرفه است. رشد سریع اقتصادی چین نیز تا حدودی ناشی از کاهش نرخ باروری بوده است. نرخ رشد در حال افزایش هند از نیمه دوم ۱۹۸۰ میلادی نیز به دلیل کاهش معتدل در باروری بوده است. به این ترتیب سیاست جمعیتی به طور بالقوه می تواند نقش مهمی در ایجاد مراحل رشد بازی کند. افزون بر این، تا حدی که ما نظر آمارتیاسن(۲) برنده جایزه نوبل را بپذیریم که توسعه همان آزادی است، هر چه فرصت های بیشتری برای زنان جوان وجود داشته باشد، باروری آنان کاهش یافته یا به تاخیر می افتد. این مساله یک شاخص کلیدی در موفقیت توسعه به شمار می آید و از این رو سیاست جمعیتی می تواند به این هدف ها کمک کند. در این مطالعه موردی، ما توجه خود را به سیاست های جمعیتی در کشورهایی که پرجمعیت ترین کشورهای جهان هستند، یعنی هند و چین معطوف می کنیم.

۱) سیاست جمعیتی در چین

چین پر جمعیت ترین کشور جهان است. پس از انقلاب کمونیستی در سال ۱۹۴۹چین به رهبری مائوتسه تونگ (۳) به طور گسترده یک موضع موافق رشد جمعیت (۴) را اتخاذ کرد، با این باور که جامعه کمونیستی می تواند مسائل جمعیت را حل کند و هر چه جمعیت بیشتر باشد، قدرت کشور بیشتر خواهد شد. مائو آنقدر جلو رفت که طرفداران کاهش جمعیت را به زندان فرستاد. در هر حال در رویارویی با قحطی اواخر دهه ۱۹۵۰ این سیاست ها تعدیل شد. در سال ۱۹۸۰، چین یک سیاست خشن کاهش جمعیت را با هدف پایین آوردن نرخ رشد زاد و ولد تا حد ۱ درصد اتخاذ کرد. با این هدف در سال ۱۹۸۲ و ۱۹۸۳ دولت سیاست یک فرزند در هر خانواده را پذیرفت. فشارهای اجتماعی و سیاسی برای محدود کردن اندازه خانواده به یک فرزند، زنان را مجبور کرد که برای باردار شدن اجازه رسمی از کمیته یا شورای محلی کسب کنند.

هر چند با نخستین بارداری معمولا موافقت می شد، اما دومین زایمان فقط در صورتی مورد پذیرش قرار می گرفت که یا فرزند اول نقص عضو جدی داشته باشد یا زن ازدواج دوباره کرده باشد. انگیزه های اقتصادی اولویت را به خانواده های تک فرزند در مسکن، مراقبت های بهداشتی و آموزش می داد. مادرانی که دو فرزندیا بیشتر داشتند از مشوق ها محروم و مشمول جریمه می شدند و برخی اوقات جریمه برای بچه دوم و سوم تا ۱۰ برابر دراّمد سرانه چین می شد.

با توجه به یک چنین سیاست انعطاف ناپذیر ملی و وجود ترجیحات فرهنگی قوی برای داشتن فرزند پسر، تعجب آور نیست که گزارش های بسیاری وجود دارد که نشان می دهد دختران از مراقبت های بهداشتی کمتری برخوردار می شدند، یا جنین دختر به طور گزینشی سقط می شد و حتی فرزند دختر نابود می شدند. نسبت مردان به زنان در بسیاری از کشورهای آسیایی از حد طبیعی بیشتر است و تورش جنسیتی حداقل تا حدودی قابل سرزنش است. آمارتیا سن در پژوهش پیشگامانه خود در سال ۱۹۹۲ برآورد کرده است که ۴۴ تا ۵۰ میلیون زن درچین مفقودالاثرند. این امر به آن بستگی دارد که مقایسه با کشورهای غربی صورت گیرد یا آفریقا.

اثر کامل برنامه های کنترل جمعیت در چین نامعلوم است. فقط زمان مشخص خواهد کرد که آیا منافع حاصل از کاهش رشد جمعیت از طریق فشارهای اجتماعی و اقتصادی برای داشتن خانواده های تک فرزندی ارزش هزینه قطع خشن ناهنجاری های سنتی خانوادگی و نیز آگاهی درباره ارزش فرزند را داشته است یا نه. مقاومت در مناطق روستایی، که بیش از ۶۰ درصد جمعیت چین هنوز در آنجا ساکن است به طور آشکار آنچنان گسترده بود که در اوت ۱۹۸۸، هنگامی که دولت چین با شگفتی دریافت که جمعیت از مرز یک میلیارد گذشته است، تصمیم گرفت که سیاست تک فرزندی را نه فقط در شهر که در مناطق روستایی نیز به اجرا گذارد. در هر حال مخالفت های مردمی دوباره باعث شد که این سیاست تا حدودی معتدل شود و تاکید بیشتر بر ارتقای موقعیت زنان و فراهم کردن تامین اجتماعی سالمندان قرار داده شود.

تا اواسط دهه ۱۹۹۰، نرخ باروری چین به ۹/۱ فرزند به ازای هر زن رسید و این نرخ تا ۶/۱ فرزند در سال ۲۰۰۸ کاهش یافت. این نرخ پایین تر از سطح جایگزینی است و با کاهش بلندمدت رشد جمعیت سازگاری دارد. اما به دلیل نیروی محرکه (۵) جمعیتی، جمعیت چین به رشد ادامه داده است، زیرا گروه سنی جوان با جمعیت بزرگ تر جایگزین گروه سنی پیرتر با جمعیت کوچک تر شده است. در هرحال، بزرگ ترین گروه سنی اکنون در حال خارج شدن از سن باروری است. نرخ رشد جمعیت به طور مهیجی کند شده است و انتظار نمی رود که جمعیت پیش از اینکه شروع به کاهش کند از ۵/۱ میلیارد تجاوز کند.

در عمل، بسیاری از خانواده ها به جای یک فرزند دو فرزند دارند و سایرین نیز که در مناطق روستایی زندگی می کنند یا اقلیت های قومی که مشمول این سیاست نیستند بیش از دو فرزند دارند. ولی نرخ باروری به شدت در مناطق شهری پایین است، اما سهم فزاینده ای از جمعیت روستایی در حال مهاجرت به شهرها هستند. برآوردهای نوعی نشان می دهند در صورتی که چین سیاست تک فرزندی را اتخاذ نمی کرد، امروزه جمعیت آن ۲۵۰ میلیون نفر بیش از جمعیت کنونی بود. اکنون نگرانی این است که چین باید در سیاست خود تجدید نظر کند تا از وابستگی بسیار بالای بازنشستگان به شاغلان بالغ جلوگیری کند.

موفقیت آشکار سیاست خشن چین در کنترل باروری موجب شده است تا برخی کارشناسان فواید دیکتاتوری را بیش از دموکراسی در توسعه بدانند، اما در واقع موارد بی شماری است که نشان می دهد نبود رسانه های آزاد به طور خاص و نبود دموکراسی به طور اعم توسعه چین را کند کرده است. در جنبش «جهش به سمت جلو» (۶) در زمان مائو به دلیل تصمیمات نادرست دولت و نیز انگیزه های دیوانسالاران در ارسال گزارش های بیش از حد خوش بینانه از مزارع کشاورزی حداقل ۳۰ میلیون نفر مردند. در مقابل، هند دموکراتیک از سال ۱۹۴۷ هیچ قحطی نداشته است. آمارتیاسن رشد اقتصادی چین را به سرمایه گذاری های وسیع در آموزش و بهداشت نسبت می دهد، آنچه که هند فاقد آن بوده است. دیکتاتوری می تواند برای برنامه های باروری یا هر جنبه دیگری از توسعه خوب یا بد باشد، اما خطرات یک تصمیم بسیار بد در دموکراسی بسیار کمتر است.

کنترل موفقیت آمیز جمعیت در چین با خطرات منافع آن همراه بوده است. تا سال۲۰۵۰ میلادی تعداد جمعیت در گروه سنی ۵۰ سال به بالا و ۲۰ سال به پایین دو برابر وضع موجود خواهد شد. افزون بر این، در حالی که باروری کاهش یافته است، ترجیح فرزند پسر بر دختر تشدید شده است. بسیاری از خانواده های چینی به نظر می رسد که احساس می کنند اگر قرار است یک فرزند داشته باشند، بهتر است آن فرزند پسر باشد تا نسل خانواده را تداوم بخشد و والدین را در دوران پیری مورد حمایت قرار دهد.

گزارش کمیسیون جمعیت و برنامه ریزی تنظیم خانواده دولتی چین نتیجه گیری کرده است که کشور ممکن است در سال ۲۰۲۰ میلادی حدود ۳۰ میلیون مرد بیش از زن در سن ازدواج داشته باشد و هشدار داده است که این نتیجه می تواند به بی ثباتی اجتماعی بینجامد. در جمع بندی اگر چه رشد سریع اقتصادی و اجبار و انگیزه در برنامه ریزی تنظیم خانواده بخشی از کاهش باروری را توجیه می کند، اما عوامل دیگری مانند باسوادی بیشتر زنان، بهبود بهداشت فرزندان و فرصت های بیشتر اقتصادی زنان نیز در کاهش باروری بسیار موثر بود ه است. این عوامل همچنین در کاهش باروری ایالت کرالا در هند نقش موثری داشته است.

۲) سیاست جمعیتی در هند

در سال ۱۹۴۹، هند نخستین کشوری بود که یک برنامه ملی تنظیم خانواده را به مورد اجرا گذاشت. با این حال برنامه تنظیم خانواده در هند نسبتا غیرموثر بوده است. در اوایل دهه ۱۹۷۰ به کارشناسان به طور فزاینده ای هشدار دادند که نرخ رشد جمعیت در هند بسیار بالا ست.

هنگامی که نخست وزیر هند ایندیرا گاندی سعی کرد که سیاست کنترل جمعیتی را در ۷۷ ۱۹۷۵ – دوره ای که او یک قدرت دیکتاتوری را اعمال کرد به اجرا گذارد، نتیجه آن یک شکست بود. گزارش های عقیم سازی اجباری و سایر سیاست های اجباری موجب شد که سیاست تنظیم خانواده، اعتبار خود را در بسیاری از مناطق کشور از دست بدهد. در واقع، اعتراض عمومی نسبت به این سیاست های اجباری باروری سبب شد که دوره «اضطراری» سریع تر به پایان برسد و در سال ۱۹۷۷ دوباره انتخابات برگزار شد و گاندی از قدرت خارج شد. دوباره در انتخابات ۱۹۸۰ گاندی با تعهد اینکه سیاست های اجباری گذشته را احیا نخواهد کرد به قدرت بازگشت.

سال ها بعد، در برخی از مناطق کشور روستاییان از ترس عقیم سازی اجباری از کارکنان بهداشتی اجتناب می کردند.

در هر حال برنامه ریزی تنظیم خانواده در عمل به طور گسترده ای مورد اجرا قرار گرفت. پذیرش محدود کردن اندازه خانواده از یک سو ناشی از افزایش دراّمد در میان ۲۰۰ میلیون یا بیشتر جمعیت طبقه متوسط هند و از سوی دیگر به دلیل بهبود شرایط زندگی در میان بخش قابل ملاحظه ای از فقرا بود. پاره ای نیز به دلیل سیاست های انگیزشی برای تشویق خانواده های کوچک تر بود.

تفاوت های زیادی بین ایالت ها وجود داشت. در مادهیاپرادش (۷)، افرادی که سه فرزند یا بیشتر پس از ژانویه ۲۰۰۱ داشتند، از انتخاب شدن به عنوان پست های مشورتی روستا ممنوع شدند. این مساله چالش های زیادی را ایجاد کرد. برخی گزارش ها در سال ۲۰۰۴ باروری در میان مسلمانان را بسیار بیشتر از هندوها اعلام کرد گزارش هایی که بعدا معلوم شد تا حدود زیادی مبالغه آمیز بوده است این مساله نشان داد که حساسیت موضوع همچنان تداوم دارد.

با کاهش باروری، ترجیح پسر بر دختر بیشتر شد. به ویژه در دایره هندو ها در شمال هند. نتیجه یک مشکل «زنان مفقودی» شبیه به چین بود. تورش بالا به نفع پسران در مناطق مرفه تر هند وجود داشت و محققانی مانند جین درز(۸)، آن کاترین(۹) و مامتامورتی (۱۰)دریافتند که عدم مزیت دختران در بقای فرزندان در مناطقی که با فقر مواجه هستند، پایین تر است. پی، ان ماری بهات (۱۱) و ای، جی، فراسیس زاویر(۱۲) داده های نمونه گیری ملی بهداشت خانوادگی را مورد تحلیل قرار دادند و نتیجه گرفتند که در شمال هند، دختران ۶۰ درصد زاد و ولدهای ناخواسته را شامل می شوند و محور باروری های ناخواسته به طور بالقوه می تواند نسبت جنسیتی را به ۱۳۰ پسر در مقابل ۱۰۰ دختر افزایش دهد.

به نظر می رسد یک چنین عدم تعادل غم انگیزی می تواند به ناآرامی اجتماعی در آینده منجر شود. تحقیقات نشان می دهد که فقط یک پنجم عدم تعادل می تواند به وسیله تاثیر هپاتیت در مورد هند توضیح داده شود. این نسبت احتمالا امروزه کمتر است.

کرالا، ایالتی در جنوب غرب هند که بر کاهش فقر و توسعه انسانی تاکید داشته است، یک مورد مهم قابل بررسی است. تا نیمه دهه ۱۹۹۰، نرخ باروری ایالت کرالا تا ۷/۱ فرزند به ازای هر زن رسیده بود و در این حد باقیمانده بود که حاکی از یک رشد جمعیت کند در طول زمان بود (در غیاب مهاجرت). به این ترتیب نرخ باروری کرالا تا سال های اخیر کمتر از باروری چین بود؛ اما بر عکس چین کاهش سریع باروری در کرالا بدون اجبار صورت گرفت جدا از اینکه چینی ها پاداش های مستقیم بسیار زیادی را برای کاهش باروری پرداخت کرده بود.

هنجارهای رفتاری می تواند بسیار موثر باشد و تعادل های چندگانه ناشی از هنجارهای رفتاری مورد انتظار می تواند متفاوت باشد. علاوه بر این و به ویژه در سال های اخیر، آگاهی های بیشتر زنان روستایی درباره هنجارهای شهری توانمندسازی زنان که به وسیله تلویزیون و اینترنت تسهیل شده است، تاثیر زیادی در این رابطه داشته و موجب تقویت آگاهی های فرهنگی شده است.

روبرت جنسن(۱۳) و امیلی اوستر(۱۴) شواهد چندی از قدرت تلویزیون درهند ارائه می کنند.

در حالی که تلویزیون، با بیلبورد و سایر رسانه های ارتباطی در هند برنامه های تنظیم خانواده را توسعه داده است و شواهدی وجود دارد که این رسانه ها می توانند آثار مثبتی داشته باشند –چنین تلاش هایی زمانی بسیار بیشتر موفق خواهد بود که فضای اجتماعی به اندازه کافی تغییر کند و جامعه پذیرای پیام ها باشد. این کمک ها توضیح می دهد که چرا سازمان های غیردولتی که برای توسعه جامع روستایی کار می کنند، اغلب موفق تر از بسیاری برنامه های دولتی هستند. درکرالا، اگر مبارزات رسمی که خانواده های کوچک تر را حمایت می کنند بیشتر از نقاط دیگر موثرند، علت آن عمدتا این است که هم شرایط اجتماعی و هم شرایط اقتصادی همزمان یا قبل از آن تغییر کرده است. بیش از ۸۵ درصد زنان در کرالا باسوادند، این امر بدان معنا است که آنان قدرت بیشتر در خانه، فرصت های بیشتری در محل کار و نیز توانایی خواندن روزنامه ها و محتویات آنها درباره باروری و تنظیم خانواده را دارند.

برخی از موفقیت های کرالا ناشی از موقعیت برتر زنان در فرهنگ محلی است؛ اما دلیلی وجود ندارد که اگر اراده سیاسی و اجتماعی وجود داشته باشد، موفقیت کرالا نتواند در جای دیگری در هند تکرار شود. آمارتیاسن نتیجه می گیرد که نتایج خیره کننده معمولا در کاهش باروری: «عمدتا از طریق ظهور ارزش های جدید – فرآیندی که در آن گفتمان سیاسی و اجتماعی نقش مهمی داشته است – سطح بالای باسوادی جمعیت کرالا، به ویژه باسوادی زنان که از بسیاری از مناطق هند بیشتر است تا حد زیادی به امکان پذیری یک چنین گفتمان سیاسی و اجتماعی کمک کرده است».

موفقیت کرالا نشان می دهد که کاهش باروری به رشد سریع اقتصادی و حتی نبود رشد یا سیاست های دولتی وابسته نیست، بلکه وابسته به توسعه انسانی ریشه داری است که بر توانمندی های زنان تاکید می کند. آن چیزی که جامعه مدنی نقش پیشر و را دارد.

نویسنده: مایکل تودارو

مترجم:دکتر غلامعلی فرجادی

پاورقی:

۱ -Kerala

۲- Amartia Sen

۳ -Mao Zedong (Mao Tse – tung)

۴ - Pronatalist

۵ - Momentum

۶ - Great Leap Forward

۷ - Madhy Pradesh

۸ -Jean Dreze

۹ -Anne Catherine

۱۰ - Mamta Murthi

۱۱ - P. N. Mari Bhat

۱۲ - A. J. Francis Zavier

۱۳ - Robert Jensen

۱۴ - Emily Oster