فاریا، زن ۴۴ ساله ای که به تنهائی سه فرزندش را سرپرستی می کند، با پرونده ای که خودش آماده کرده، بار دیگر به دفتر بانک توسعه زنان ونزوئلا آمده تا یک وام ۵۰۰ هزار بولیواری (به نرخ سال ۲۰۰۴ حدود ۲۵۰ هزار تومان) دریافت کند. می گوید تقریباً مطمئن است که وام را دریافت خواهد کرد و با این پول می تواند شرکتش را به طور رسمی ثبت کند و دو کارگر جدید را به کار بگیرد تا کیک و ماستی را که تولید می کند، برایش در محله توزیع کنند.

بار اول که اسم این بانک را شنیده بود، مردد بود که برای خرید اجاق و وسایل دست دوم آشپزخانه و استخدام کارگر به او وام خواهند داد یا نه؟ اما بعد از اینکه در کلاس های این بانک شرکت کرد، فهمید که نوشتن طرح تجاری چندان هم سخت نیست. خیالش هم از بابت ضامن و سوابق بانکی راحت شده بود و دیگر می دانست که به آنها نیازی ندارد.

بانک توسعه زنان ونزوئلا که از هشتم مارس ۲۰۰۱ توسط چاوس تأسیس شد، تا به حال بیش از ۶۰ هزار وام با میانگین ارزش حدود یک میلیون تومان داده است. این وام ها بیش از ۲۱۷ هزار شغل برای فقیرترین خانواده ها ایجاد کرده و بنابراین، به حدود یک میلیون و سیصد هزار نفر کمک کرده است. حدود ۹۶ درصد از این وام ها به زنان داده می شود. البته وام ها به افراد تعلق نمی گیرد، بلکه برای دریافت وام باید یک تعاونی معرفی شود. این تعاونی ها عمدتاً اعضاء یک خانواده یا عده ای دوست هستند که لزوماً باید توسط یک زن اداره شوند و اکثریت اعضاء هم باید زن باشند.

فاریا می گوید: ”همین وام اندک زندگیم را نجات داده است. تا وقتی که این بانک در کاراکاس کار می کند، کسی از گرسنگی نمی میرد.“

عجیب نیست که اکثریت کسانی که در راهپیمائی خیابانی پس از کودتای سال ۲۰۰۲ جلوی کاخ ریاست جمهوری جمع شده بودند و فریاد می زدند: ”چاوس نباید برود“ زنان بودند.

۷۵ درصد جمعیت ونزوئلا زیر خطر فقر زندگی می کنند و ۶۵ درصد خانواده های فقیر توسط زنان تک سرپرست اداره می شوند. از هنگام روی کارآمدن چاوس، اقدامات متعددی برای حمایت زنان صورت گرفته است. یکی از اقدامات اساسی هنگام تدوین قانون اساسی بولیوی در ۱۹۹۹ بود. در این قانون اساسی به حقوق برابر زنان، لزوم حضور ۵۰ درصدی زنان در احزاب، حقوق زنان سرخ پوست و مقابله با خشونت علیه زنان اشاره شده است. مثلاً در اصل ۸۸ به ارزش کار خانگی زنان به عنوان یک کار اقتصادی مولد اشاره شده است که باید تحت پوشش تأمین اجتماعی قرار گیرد و از حداقل حقوق برخوردار باشد. اگر چه هنوز بسیاری از این قوانین بستر اجرائی پیدا نکرده اند، ولی دولت در شعارهای خود همواره بر حضور زنان تأکید داشته است.

در سال ۲۰۰۶ از ۲۳ وزیر کابینه چاوس، هفت نفر زن بوده اند و چاوس هنگام معرفی وزرا در فوریه ۲۰۰۶ می گوید: ”حضور زنان در کابینه بسیار مهم است، چرا که کنار گذاشتن زنان، از عواقب جنبی نظام سرمایه داری است.“ او در جای دیگری می گوید: ”روزی که به برابری جنسیتی در زمینه تصمیم گیری برسیم، روز بزرگی برای جهانیان است.“

برخی از این قوانین در سطح آمریکای لاتین (یا حتی آنطور که ادعا می شود، در سطح جهان) پیشرو هستند. نوار کاستانیدا، رئیس بانک توسعه زنان ونزوئلا می گوید: ”در ۱۹۹۹ وقتی قانون اساسی جدید در حال تدوین بود، از ما (تشکل های زنان) خواستند که پیشنهادهایمان را ارائه دهیم. طی چهار ماه ما هر روز با هیئت قانون گذاری در ارتباط بودیم و درباره قوانین بحث می شد و اعضاء این هیئت به اهمیت تاریخی تلاش های ما پی بردند.“

نورا کاستانیدا، مؤسس بانک توسعه زنان است و سی سال سابقه استادی در دانشگاه مرکزی ونزوئلا را دارد. او که از سیاست های سوسیالیستی چاوس حمایت می کند، معتقد است که آنچه در دانشگاه از اقتصاد آموخته، یعنی اقتصاد مکتب شیکاگو، مروج نظام سرمایه داری و مثل ویروسی است که باید از شرش خلاص شد. منتقدان این بانک مدعی هستند که بانک هیچ سودی نداشته و حدود ۴۰ درصد بدهی دارد، اما دولت از این بانک حمایت می کند و معمولاً از محل درآمدهای نفتی اعتباری را به این بانک تخصیص می دهد. نورا می گوید: ”هدف بانک سودآوری نیست. ما می خواهیم زندگی افراد را بهبود دهیم.“

● وام های کوچک

تنها بخشی از فعالیت های بانک توسعه زنان ونزوئلا به تخصیص وام های کوچک اختصاص دارد. این بانک علاوه بر آن، به آموزش فرصت های کسب و کار برای زنان نیز می پردازد. در دوره های آموزش، مهارت های فنی، کارآفرینی و مدیریت کسب و کار آموزش داده می شوند که نورا از آن با عنوان ”اقتصاد عامیانه“ یاد می کند.

نورا می گوید: ”اقتصاد به روابط بین انسان هائی که ملزومات زندگی را تولید می کنند، می پردازد. این رابطه یا رابطه بهره کشی است یا رابطه همیاری. ما در بانک تمام تلاشمان معطوف به ایجاد یک اقتصاد مبتنی بر همیاری است. برای این کار، آموزش و اعتبار و هر منبعی که لازم باشد، فراهم می کنیم.“

این بانک در مناطق مختلف انجمن های اقتصادی زنان را تشکیل می دهد و با آنها ارتباط مستقیم برقرار می کند. برای مثال، در استان های جنوبی ونزوئلا عده زیادی افراد سرخ پوست زندگی می کنند که بسیار فقیر هستند. این افراد حتی از وجود چنین بانکی باخبر نیستند و اگر هم خبر داشته باشند، نمی توانند هزینه سفر تا کاراکاس را تأمین کنند. بانک زنان از طرق ایجاد این انجمن ها و ارتباط با آنها، فرصت های کاری را شناسائی کرده و آموزش و منابع مالی موردنیاز را برای راه اندازی کسب و کار فراهم می کند، مثلاً در یکی از مزارع ۳۰ هکتاری این مناطق ۱۹ زن هویج چینی می کاشتند که با همکاری بانک، محصول خود را به انواع سبزیجات باارزش و سپس گیاهانی که مصرف داروئی داشتند، تغییر داده اند. با توجه به آنکه ۷۰ درصد موادغذائی موردنیاز ونزوئلا از خارج وارد می شود، تولیدات کشاورزی از اهمیت اقتصادی ویژه ای برای دولت برخوردار است.

از زمینه های دیگر کسب و کار می توان به صنایع دستی، غذا و ادویه اشاره کرد. غذاهای تولیدشده که سعی می شود متناسب با نیاز مشتریان، یعنی سالم، طبیعی، بدون مواد شیمیائی و با قابلیت عرضه سریع باشند، پس از تولید نیاز به توزیع دارند و این موضوع زمینه های جدید برای ایجاد کسب و کار گروهی دیگر را ایجاد می کند. همچنین در زمینه تولید ادویه از مهارت ها و امکانات محلی بهره گیری می شود. بانک توسعه زنان همچنین در زمینه توسعه گردشگری، به ویژه در مناطق جنوب که برای گردشگران اروپائی جذابیت ویژه ای دارد، انجمن های زنان را حمایت می کند.

● روی دیگر سکه

با این حال، برخی از زنان ونزوئلائی به سیاست های چاوس معترضند و معتقدند که سیاست های او کشور را دچار بحران اقتصادی و سیاسی می کند. جنیفر سالاس، حقوقدان ۳۰ ساله، که عضو انجمنی به نام دفاع از حقوق زنان و خانواده است و در راهپیمائی علیه چاوس شرکت کرده، می گوید: ”می بینید که بیشتر، زنان در این راهپیمائی شرکت کرده اند. این نخستین بار است که زنان در صف نخست مبارزات سیاسی قرار گرفته اند.“ جسیکا گودوی، ۲۴ ساله نیز که در این راهپیمائی شرکت کرده است، چاوس را به خاطر بیکاری جوانان و رکود اقتصادی سرزنش می کند و می گوید: ”من ۱۰ بار در راهپیمائی شرکت کرد ه ام و توسط پلیس کتک خورده ام. کدام حکومتی زنان را کت می زند و گاز اشک آور به سویشان پرتاب می کند؟“