چالش توسعه نیافتگی بیمه عمر

وضعیت بیمه های زندگی و علت عدم توسعه آن در کشور در این متن مورد بحث و بررسی قرارگرفته است

اشاره: بیمه های زندگی و عدم توسعه آن یکی از مسائلی است که هر از گاهی از سوی مسوولان اقتصادی و بیمه ای به آن اشاره می شود به خصوص اینکه علی طیب نیا، وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز به تازگی نسبت به سهم ناچیز بیمه های زندگی در کشور انتقاداتی را مطرح کرد. در واقع او معتقد است که سطح پایین درآمد سرانه، تورم، نرخ پایین پس انداز و ویژگی فرهنگی خانواده های ایرانی به دلیل تمرکز بر بازدهی کوتاه مدت باعث شد بیمه های اختیاری نتوانند در ایران جایگاه مناسبی پیدا کنند. پس همان طور که اکنون آمار و ارقام هم نشان می دهد، سهم این بیمه ها در سبد بیمه ای ایرانیان بالا نیست و اکنون عدم تنوع، عدم جذابیت و جامعیت خدمات بیمه ای به حد مطلوب و فراگیر نشدن استفاده از بازاریابی و بازارسازی پیشرفته و بیمه گری یکپارچه در صنعت بیمه، به یک چالش تبدیل شده است. عباس رنجبر کلهرودی، مدیر بیمه های عمر و حوادث شرکت بیمه رازی و دبیر کارگروه تخصصی بیمه های زندگی سندیکای بیمه گران ایران از چگونگی تفکیک حساب های بیمه ای می گوید.

■■■

وزیر اقتصاد به تازگی انتقاداتی را نسبت به پایین بودن سهم بیمه های زندگی در بازار بیمه کشور مطرح کرده به خصوص اینکه اعلام ناتوانی صنعت بیمه در همگام شدن با رشد بیمه زندگی با دنیا را نیز نگران کننده می داند. چرا شرکت های بیمه در این زمینه نقش کمرنگی دارند؟

بخش اول سخنان وزیر اقتصاد درست است اما بخش دوم صحبت های وی را این گونه تعبیر می کنم که سهم بیمه های زندگی در ایران مانند سایر کشورها رشد نیافته و توسعه پیدا نکرده است. پس بهتر است برای شفافیت موضوع، به وضعیت آماری صنعت بیمه و بیمه های زندگی نگاهی بیندازیم. بر اساس آخرین آمارهای ارائه شده در سالنامه آماری 1394، بالغ بر 29 شرکت بیمه با حدود 18 هزار و 700 کارمند در کشور فعال هستند که حدود 38 هزار نفر نیز به عنوان نماینده، نماینده بیمه عمر و کارگزار با آنها همکاری دارند. این در شرایطی است که عملکرد صنعت بیمه در سال گذشته، بالغ بر 227 هزار میلیارد تومان بوده است. در این میان سهم پورتفوی بیمه های زندگی در سال 1394 حدود 2700 میلیارد تومان بوده در حالی که سرانه بیمه عمر در جهان حدود 360 دلار و در ایران حدود 10 دلار است و سهم بیمه های زندگی در جهان حدود 60 درصد و در ایران حدود 12 درصد و در خاورمیانه، حدود 25 درصد است. پس مشاهده می شود به رغم اینکه عملکرد صنعت بیمه در سال گذشته، بالغ بر 227 هزار میلیارد تومان بوده، سهم پورتفوی بیمه های زندگی حدود 2700 میلیارد تومان ثبت شده است. در واقع، بیمه های زندگی در کشور طی 10 سال گذشته از رشد بسیار خوبی در حدود 18 درصد برخوردار است و در صورتی که این روند رشد ادامه یابد در دهه بعدی بخشی از این عقب ماندگی بیمه های زندگی نسبت به کشورهای توسعه یافته، جبران خواهد شد. حال اگر بخواهیم آسیب شناسی عدم توسعه بیمه های زندگی را داشته باشیم، باید گفت دلیل این عدم توسعه، صرفاً ناتوانی صنعت بیمه و نقش کمرنگ شرکت ها در بیمه های زندگی نیست چرا که صنعت بیمه بخش کوچکی از اقتصاد کلان است که نمی تواند جدای از سایر بخش های اقتصادی رشد کند و به صورت نامتوازن توسعه یابد. از سوی دیگر شرکت های بیمه در سال های اخیر هیچ گاه با تقاضای انبوه و پاسخ داده نشده، به ویژه در بیمه های زندگی روبه رو نبوده اند بنابراین اگر محصولات بیمه ای شرکت های بیمه خریداری نشده، نمی توان گفت شرکت های بیمه دراین باره ناتوان بوده اند.

دلایل عدم استقبال مردم نسبت به بیمه های عمر چیست؟ آیا ریشه این امر را می توان در نهادینه نشدن فرهنگ بیمه های زندگی در ایران دانست؟

عدم توسعه بیمه های زندگی در کشور دلایل متعدد و مختلفی دارد. یکی از مهم ترین آن، عدم استقبال عمومی مردم از بیمه های عمر است که آن هم دلایل متنوعی دارد و بخشی از آن اقتصادی، بخشی اجتماعی و بخشی فرهنگی است و این امر، موید آن است که بیمه زندگی و کارکردهای آن در کشور و میان اقشار مختلف نهادینه نشده است. البته انتظار اینکه کودک بیمه های زندگی یک شبه رشد کرده و بالغ شود، غیرواقعی است بلکه بیمه های زندگی در کشور نیز باید دوران کودکی، نوجوانی و جوانی را طی کند تا از رشد و بالندگی صحیحی برخوردار باشد. اگر بخواهیم دلیل عدم استقبال مردم را از بیمه های زندگی از زاویه دید مردم ببینیم، فارغ از میزان درستی و نادرستی آن، موارد بسیاری را می توان برشمرد که مهم ترین آن، مشکلات اقتصادی از جمله پایین بودن سطح درآمد، فقر و بیکاری، مشکلات فرهنگی، اجتماعی و روان شناختی و عدم توجه به مقوله آینده نگری، عدم رضایت از عملکرد شرکت های بیمه در گذشته و داشتن پیش فرض های منفی دراین باره، نبود برنامه ریزی دولت و عدم توجه کافی به موضوع بیمه، سهل الوصول نبودن دریافت خدمات و طولانی بودن فرآیندهای صدور بیمه نامه و پرداخت خسارت و در نهایت عدم وجود قوانین و مقررات روشن، شفاف و کامل در بیمه های زندگی است.

پایین بودن درآمد سرانه، در رابطه با بیمه های عمر یک مانع عمده است و البته راهکار ارتقای سطح درآمدها و بهبود وضع معیشتی مردم از حدود اختیار صنعت بیمه خارج است و قابل مدیریت نیست.

چرا مردم دنیا اقبال بیشتری به بیمه های عمر دارند؟ سیاستگذاری های حاکمیتی چقدر در این حوزه موثر بوده است؟

با توجه به آمارهای موجود، اقبال مردم به بیمه های زندگی در قاره ها و کشورهای مختلف، متفاوت است و از رویه یکسانی پیروی نمی کند. به عنوان مثال، سهم بیمه های زندگی در ایران حدود 12، در جهان حدود 56، آسیا 68، شرق آسیا 75، امارات 24 و عربستان سعودی سه درصد است اما قدرت اقتصادی عامه مردم هر کشور و توسعه بیمه های عمر، ارتباطی دوجانبه دارد به این مفهوم که هر چه درآمد سرانه مردم بیشتر باشد، اقبال عمومی به بیمه بیشتر است و هرچه ضریب نفوذ بیمه در یک کشور بیشتر باشد، نشانگر وضعیت مناسب اقتصادی عامه مردم است. بنابراین پایین بودن درآمد سرانه در رابطه با بیمه های عمر یک مانع عمده است و البته راهکار ارتقای سطح درآمدها و بهبود وضع معیشتی مردم از حدود اختیار صنعت بیمه خارج بوده و قابل مدیریت نیست اما شاید بتوان گفت صنعت بیمه تاکنون نسبت به ارائه طرح های بیمه ای جهت اقشار کم درآمد (بیمه های خرد) اقدام موثری به عمل نیاورده است. یکی از مهم ترین عوامل کم بودن اقبال عمومی از بیمه های زندگی در کشورمان، بدون شک عدم سیاستگذاری کلان دولت درباره مقوله بیمه است. منظور این نیست که دولت دراین باره دخالت کند بلکه لازم است دولت ها با مطالعه، تحقیق و اتخاذ سیاست های ترویج، تشویق و کمک غیرمستقیم به صنعت بیمه، مردم را با بیمه آشنا کنند.

با توجه به اینکه اساس بیمه ریسک است، چرا مردم در مواجهه با ریسک های ناشی از زندگی اقدام به بیمه عمر نمی کنند؟

یکی از مشکلات اجتماعی و فرهنگی ما این است که از ریسک شناخت درستی نداریم و با آینده نگری برنامه ریزی بیگانه هستیم بنابراین در قید و بند شناخت، ارزیابی، تحلیل ریسک و مقابله با آن نیستیم و در اغلب موارد، هنگام مواجهه با ریسک های مختلف، غافلگیر می شویم و نمی توانیم آن را مدیریت کنیم. همه ما با دو نوع ریسک در زندگی مواجه هستیم که می توان از آن به عنوان ریسک فیزیکی و مالی نام برد. ریسک های فیزیکی، ریسک هایی هستند که جان ما را تهدید کرده و ضمن آسیب زدن به جسم ما، موجب کاهش درآمد خانواده و بعضاً افزایش هزینه ها خواهد شد. مهم ترین این ریسک ها شامل فوت، بیماری، نقص عضو، ناتوانی جسمی، ازکارافتادگی و کهولت هستند که همه آحاد مردم به نوعی با آن مواجه هستند. انواع پوشش های بیمه ای در رشته های اموال، اشخاص و مسوولیت، به هیچ وجه از حادثه و خطر جلوگیری نمی کنند بلکه تبعات اقتصادی ناشی از ریسک را کاهش می دهند. به عبارت دیگر با خرید بیمه، می توان ریسک هایی که جان، مال، آرامش و آینده ما را مورد تهدید قرار می دهد مدیریت کرد.

اصولاً فایده بیمه عمر چیست و چه مزایایی برای بیمه شده به همراه دارد؟

فایده اصلی بیمه، دادن اطمینان به افراد برای مقابله با خطرات احتمالی و پشتیبانی از آنان هنگام وقوع خطر است. فارغ از نوع بیمه می توان گفت بیمه علاوه بر ایجاد محیطی امن برای فعالیت های اقتصادی، باعث ایجاد اطمینان برای کار و تولید و سرمایه گذاری و به طور کلی ایجاد فضای امن و آرام برای فعالیت های اجتماعی و اقتصادی است. انسان ذاتاً موجودی آینده نگر، دوراندیش و خطرگریز است و ابهام نسبت به آینده و نیازهای آتی، تامین آتیه خانواده، ازدواج، خرید مسکن، تولد فرزندان، تحصیلات عالی و دغدغه ها و دلمشغولی هایی از این قبیل، نیازهایی است که فقط با بهره گیری از بیمه و مزایای آن مرتفع خواهد شد. امروزه بیمه در جوامع مختلف نقش ها و کارکردهای زیادی دارد. صنعت بیمه از ارکان مهم اقتصادی و از پشتوانه های بازارهای مالی است. از سویی مبالغ حاصل شده از فروش بیمه های مختلف، باعث رونق اقتصادی، ایجاد فرصت های شغلی و سرمایه گذاری های بلندمدت و سودآور است و از سوی دیگر، صنعت بیمه با جبران خسارت های ناشی از حوادث ناگوار و ارائه پوشش های بیمه ای برای مقابله با ریسک های مختلف، پشتوانه عظیمی برای تمامی بخش های اقتصادی است و امنیت و آرامش خاطر جامعه و آحاد مردم را فراهم می سازد. همچنین باعث ارتقای سطح رفاه اجتماعی مردم خواهد شد و از این منظر، راهکار مناسبی برای مقابله با آسیب های اجتماعی و دغدغه های روانی ناشی از آن است.

فایده اصلی بیمه، دادن اطمینان به افراد جهت مقابله با خطرات احتمالی و پشتیبانی از او هنگام وقوع خطر است. فارغ از نوع بیمه می توان گفت بیمه علاوه بر ایجاد محیطی امن برای فعالیت های اقتصادی، باعث ایجاد اطمینان برای کار و تولید و سرمایه گذاری و به طور کلی ایجاد فضای امن و آرام برای فعالیت های اجتماعی و اقتصادی است.

در حال حاضر سهم بیمه های زندگی در پورتفوی شرکت های بیمه چقدر است؟

بر اساس آخرین آمارها، سهم بیمه های زندگی در شرکت های بیمه تجاری، حدود 5 /12 درصد است که امیدواریم به مرور افزایش یابد. این رقم، هم شامل بیمه های عمر و سرمایه گذاری و هم شامل بیمه های عمر و حوادث گروهی است که بخشی از آن، از جمله بیمه های عمر و حوادث کارکنان دولت اجباری است. باید بر این نکته تاکید کنم که یکی از مشکلات کلان کشور در همه حوزه ها از جمله صنعت بیمه این است که بعضاً آمار دقیق و استانداردی درباره موضوعات مورد نظر وجود ندارد که این امر موجب سوءتفاهم های زیادی می شود. یکی از این موارد در صنعت بیمه، عدم تفکیک آمارهای بیمه های عمر گروهی اجباری، عمر انفرادی و عمر و سرمایه گذاری در سالنامه های آماری بیمه مرکزی است. یکی از ابهامات این است که آیا بیمه های تامین اجتماعی را باید در سهم بیمه های زندگی منظور کنیم یا نه؟ بدیهی است که در صورت اضافه کردن بیمه تامین اجتماعی و سایر صندوق های مشابه، سهم بیمه های زندگی در کشور تفاوت چشمگیری با وضع موجود خواهد داشت!

نرخ بیمه های عمر تا چه اندازه منطقی است؟ دلیل عدم اقبال مردم را تا چند درصد می توان به نرخ های این بیمه نسبت داد؟

نرخ های حق بیمه در بیمه های زندگی بر اساس نرخ سود فنی، هزینه های اداری و جدول مرگ ومیر و طبق محاسبات دقیق اکچوئری و پیش بینی های دقیق مالی تهیه می شود و به دلیل طولانی بودن مدت بیمه تا حد زیادی با رشته های دیگر متفاوت است و با توجه به شرایط اقتصادی و ضریب خسارت در بیمه های زندگی، مشکلی درباره نرخ حق بیمه نیست اما شاید برای بسیاری از هموطنان کم درآمد که اولویت های حیاتی دیگری دارند، پرداخت حق بیمه با هر مبلغی آسان نباشد.

رشد سهم بیمه های زندگی در صنعت بیمه چقدر می تواند در رشد اقتصادی اثرگذار باشد؟

در دنیا هر چقدر بیمه های زندگی در کشوری توسعه بیشتری داشته باشد، رشد اقتصادی بالاتری دارد. دلیل آن هم این است که حق بیمه های دریافتی از محل بیمه های زندگی از طریق شرکت های بیمه وارد چرخه کلان اقتصاد کشور می شود و به منزله نیروی محرکه اقتصاد عمل خواهد کرد. این نکته را نیز نباید فراموش کرد که اقتصاد توسعه یافته نیز می تواند به توسعه بیمه های زندگی کمک کند. به عبارت دیگر توسعه بیمه عمر موجب توسعه اقتصادی و بالعکس خواهد شد.

سهم بیمه های زندگی در شرکت های بیمه تجاری، حدود 5 /12 درصد است که امیدواریم به مرور افزایش یابد. این رقم، هم شامل بیمه های عمر و سرمایه گذاری و هم شامل بیمه های عمر و حوادث گروهی است که بخشی از آن، از جمله بیمه های عمر و حوادث کارکنان دولت اجباری است.

با توجه به گلایه مسوولان دولتی از پایین بودن سهم بیمه عمر از بیمه ها، با چه مکانیسم هایی می توان این سهم را افزایش داد؟

اینکه این گلایه مسوولان درست است یا نه، به بحث و بررسی بیشتری نیاز دارد؛ چرا که به عقیده صاحب نظران، دولت می تواند دراین باره نقش بهتر و موثرتری ایفا کند. متاسفانه نگاه های برخی از مسوولان و حتی صاحب نظران درباره شرکت های بیمه و بیمه زندگی یکسویه و جزئی نگر است. صنعت بیمه یک سیستم بزرگ و پیچیده است که از اجزای متنوعی تشکیل شده است. هر یک از اجزا و عوامل به میزان وزن خود در این صنعت تاثیر دارد. به عنوان نمونه قوانین و مقررات، شبکه فروش، مدیران و کارکنان، محصولات بیمه ای، شبکه فروش، شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور، فرهنگ بیمه و ساختارهای شرکت بیمه یا حتی آموزش هر کدام نقش و شرایط ویژه ای دارد. بدیهی است چنانچه خللی در هر یک از اجزا به وجود آید، کل سیستم را با مشکل مواجه خواهد ساخت و قطعاً ایراد به محصول، نظام مدیریت، شبکه فروش شرکت های بیمه و مواردی از این دست، جزئی نگری است و نادیده گرفتن سایر عوامل، کار خردمندانه ای نیست اما اگر بخواهیم به طور خلاصه مکانیسم هایی که به توسعه بیمه های زندگی می انجامد را نام ببریم، می توانیم به مواردی همچون اصلاح ساختارهای اداری شرکت های بیمه و سازماندهی مجدد آن به منظور توسعه بیمه های عمر اشاره کنیم که با اقداماتی نظیر تمرکز کلیه امور فنی و پشتیبانی بیمه های عمر از جمله واحدهای صدور، خسارت، مالی، سرمایه گذاری، بازاریابی، امور نمایندگان در یک مدیریت و سازمان مستقل، ایجاد شرکت تخصصی بیمه عمر به عنوان زیرمجموعه در شرکت های بیمه، ایجاد یک یا چند شرکت تخصصی بیمه های زندگی به صورت مستقل، تعیین و تبیین استراتژی کلان صنعت بیمه با توجه به چشم انداز 20 ساله، لایحه قانونی اصل44 قانون اساسی، تنظیم برنامه عملیاتی و تعیین سهم هر رشته بیمه ای از جمله بیمه عمر، سیاستگذاری در مورد ترویج و تبلیغ بیمه های عمر با همکاری بیمه مرکزی، شرکت های بیمه و سایر سازمان ها و نهادهای ذی ربط، تدوین یک برنامه آموزشی فراگیر و گسترده جهت ارتقای دانش و تخصص نیروی انسانی شاغل در صنعت بیمه به ویژه نمایندگان و بازاریابان و ایجاد یک مرکز آموزشی فعال به همین منظور، مهندسی مجدد شبکه فروش با ارزیابی جایگاه شغلی و حرفه ای و حقوقی نمایندگان و بررسی مشکلات شبکه فروش، بازاریابان و نیز استفاده از راهکارهای جدید امکان پذیر است. به این راهکارها می توان استفاده از روش های جدید بازاریابی و فروش از جمله فروش بیمه نامه های عمر و پس انداز به صورت گروهی، جایگزینی بیمه های عمر و پس انداز و تمام عمر به جای بیمه های خطر فوت مصوبه کارکنان دولت، جهت دهی پس اندازهای متنوع قانونی مربوط به کارکنان بخش دولتی و خصوصی، فروش اینترنتی بیمه عمر و سایر بیمه های خرد، بررسی درباره ایجاد صندوق های بازنشستگی توسط شرکت های بیمه بازرگانی، فروش بیمه از طریق تشکیل کنسرسیوم با همکاری بانک ها و موسسات تولیدی و خدماتی به ویژه در بخش مسکن و تدوین یک برنامه راهبردی به منظور تقویت همکاری های شرکت های بیمه در برنامه های تحقیق و توسعه را اضافه کرد. البته برخی صاحب نظران، بررسی راه های اشاعه و تعمیم فرهنگ بیمه در جامعه و اجرایی کردن آن با ایجاد کمیته ای متشکل از نمایندگان صنعت بیمه، وزارت امور اقتصادی و دارایی، آموزش و پرورش، آموزش عالی، کار و صنایع را هم پیشنهاد می کنند.

نقش سیاستگذار کلان (دولت و بیمه مرکزی) در زمینه توسعه سهم بیمه های زندگی چیست؟ چه موانعی از بعد سیاستگذاری در زمینه رشد بیمه های عمر وجود دارد؟

یکی از مهم ترین دلایل عدم توسعه بیمه های زندگی همان طور که قبلاً گفته شد عدم تعیین چشم انداز، برنامه و راهبرد دراین باره است. بنابراین تعیین سیاست ها و تدوین برنامه هایی برای 5، 10 و 20 سال آینده یکی از اولویت های مهم بیمه مرکزی به نمایندگی از دولت است. در حال حاضر نگاه قوای کشور به شرکت های بیمه صرفاً نگاه به یک بنگاه اقتصادی سودآور است. بنابراین تغییر نگاه دولت و مجلس و قوه قضائیه به شرکت های بیمه می تواند برای توسعه بیمه راهگشا و کارگشا باشد.

عباس رنجبر کلهرودی