از آنجایی که صرافی و بانک در دنیا، ریشه ای مشترک دارند نمی توان ریشه تاریخی پیدایش صرافی در جهان را بدون اشاره به روند شکل گیری تاریخی بانک ها بررسی کرد. با ذکر این ضرورت؛ بانکداری در جهان زمانی آغاز شد که داد و ستد و مبادله کالا (غیر از مبادلات جنس به جنس) بین مردم شروع شده بود. حتی با گسترش تجارت، پیش از آن که پول به مفهوم جدید مورد استفاده قرار گیرد نیاز به خدمت موسسه های بانکی محسوس تر شد.

احتیاج به یک وسیله پرداخت سنجش ارزش ها و بویژه وصول مطالبات از مشتریان دور و نزدیک (با وجود خطرهای ناشی از نقل و انتقال پول) ایجاب می کرد این فعل و انفعال به وسیله موسساتی به نام بانک انجام گیرند.

کلمه بانک اصطلاحی است قدیمی که از واژه آلمانی bank به معنای نوعی شرکت، اخذ و رواج یافته و شاید هم از کلمه banco که یک لغت ایتالیایی و به معنای نیمکت صرافان به کار برده می شد گرفته شده است.

در هر حال، بانک یا همان موسسه های صرافی آن روز، با همان نام و روش کهن بتدریج سازمان یافته و مرکز تمام فعالیت های پولی و اعتباری بانک های امروزی شده است.

صرافی در دوران باستان

ایران:

قبل از دوره هخامنشی، بانکداری یا صرافی به طرز ابتدایی مرسوم ولی در انحصار معابد و شاهزادگان بود و در زمان هخامنشیان، بازرگانی رونق و پول مسکوک رواج یافت.

معروف ترین این بانک ها (صرافی ها) اجیبی بود که به مهاجران یهودی مقیم بابل تعلق داشت و تمام امور بانکی از قبیل سپرده، اعطای وام و رهن گرفتن املاک می پرداخت و سرمایه آن برای خرید و فروش منازل، احشام، غلامان کشتی های حامل کالا به کار می افتاد.

بابل:

در امپراتوری بابل معاملات به شیوه ابتدائی آن رواج داشت و حتی در قوانین حمورایی، مقرراتی برای دادن وام و قبول سپرده های تجاری ذکر و دستورهایی درباره سرمایه گذاری آمده است.

در شهر بابل تجارتخانه ها و صرافی های بزرگی وجود داشت که دادن حواله، برات و نیز گرفتن ربح معمول بود و میزان ربح ۲۰ درصد بوده و درمواردی به صدی ۴۰ تا ۴۳می رسید.معابد این شهر حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح به عملیات بانکی محدودی مبادرت می ورزیدند و در مقابل و ثیقه اموال غیرمنقول، پول به عاریت می دادند.

یونان:

در یونان باستان علاوه بر بانک های خصوصی بعضی از معابد هم به کار صرافی اشتغال داشتند. سپرده های مردم را پذیرفته و به اشخاص یا شهرها وام اعطا می کردند. از جمله این صرافی ها، معبد دلفی در شهر افسن بود که به​علت جنگ های مداوم داخلی، این معبد در کنار سایر معابد، مطمئن ترین محل برای نگاهداری و حفاظت اموال گرانبها و پرارزش به شمار می آمد.

رم:

در اوایل تاسیس دولت رم که وصول مالیات ها به شکل مقاطعه به اشخاص واگذار می شد ماموران غالبا به شهر ها و موسسات دولتی وام می دادند.در واقع به نوعی بانکداری (صرافی) مبادرت می ورزیدند. بانکدارهای رومی گذشته از تبدیل پول های خارجی به پول های کشور و تعیین عیار آنها و قبول سپرده و دادن وام، کار صندوقداری را هم برای مشتریان خود انجام می دادند.

عملیات بانکی بانکداران (صرافان) رومی در بیشتر موارد شبیه به بانکداری کنونی و عبارت بود از افتتاح حساب جاری و مدت دار به نفع افراد، پرداخت بهره به سپرده های مدت دار، دادن قرضه بانکی اعم از مصرفی و تجارتی با بهره های متفاوت،رهن و صدور اعتبار نامه تجاری و... .

چین:

در چین نیز حدود قرن ششم قبل از میلاد صرافی و بانکداری رواج داشته و اختراع کاغذ (در حدود ۱۰۵ سال قبل از میلاد) در چین از نظر استفاده در عملیات بانکداری و صرافی، اهمیتی بسزا یافت زیرا همین کشف بود که برای اولین بار تهیه اسناد بانکی، تنظیم محاسبات و نگهداری حساب ها و نقل و انتقال اسناد را به صورتی ارزان و ساده مقدور کرد.

صرافی و بانکداری در قرون وسطی

در قرون وسطی صرافی، بانکداری و تجارت به مفهوم آنچه در یونان و امپراطوری روم وجود داشت عملا از بین رفت و پس از سقوط رم، سیری قهقرایی در عملیات بانکی و سایر مظاهر تمدن بشری پیدا شد.

عرف بانکداری با انجام برخی عملیات بانکی توسط اقوام مختلف بخصوص یهودی ها که با استعداد طبیعی این قوم که بیشتر به فعالیت های بانکی پرداخته بودند، حیات تازه ای یافت ولی با مخالفت شدید مقامات کلیسا برضد دریافت ربح از افراد و منع مشروط آن، در انحصار قوم یهود قرار گرفت.

در مذهب یهود منع دریافت بهره منحصرا به منع دریافت آن از هم کیشان یهودی تعبیر شده، بنابراین عملیات صرافی و بخصوص دریافت بهره در مقابل دادن قرضه از افرد غیر یهود رواج یافت.

بانکداری و صرافی در دوره جدید

دوره جدید با پیشرفت تدریجی تجارت و داد ستد در سواحل دریای مدیترانه بخصوص در شهر های ونیز و فلورانس شروع شد و کشف آمریکا و راه های دریایی جدید و استقرار روابط بازرگانی بین شرق و غرب کم کم دامنه فعالیت اقتصادی از سواحل دریای مدیترانه به کشور های سواحل اقیانوس اطلس مانند فرانسه ـ اسپانیا ـ پرتقال و انگلیس گسترش پیدا کرد.

این پیشرفت توام با استفاده روزافزون از خدمات بانکی و در نتیجه، ازدیاد حرفه بانکداری بویژه در شهر ونیز بود. ورود طلا و نقره فراوان از آمریکا و آثار پولی در کشور های مختلف اروپایی از یک طرف و رفع ممنوعیت دریافت بهره در آئین مسیح بر اثر فتوای جان کالون رهبر پروتستان ها از طرف دیگر باعث رونق صرافی و بانکداری در جهان غرب شد، ضمن این که افزایش فعالیت های بانکی و تکامل آن در فلزات قیمتی و نقل و انتقال وجوه از نقطه ای به نقطه ای دیگر و تسعیر پول های خارجی هم با نشر اسکناس تبدیل پذیر به فلز ( طلا و نقره) به صورت ۱۰۰ درصد باعث رونق بیشتر بانک ها و صرافی ها شد.

با این تحول ها، بانک ها و تا حدی صرافی ها محلی برای قبول سپرده های نقدی مردم و دولت شدند و با پرداخت وام و اعطای اعتبار توسعه بیشتری پیدا کردند و چک (پول بانکی) کم کم جزو پول های در گردش شد.

فعالیت و قدرت پولی این بانکداران به قدری توسعه پیدا کرد که حتی به پادشاهان (حکام) قرض می دادند و همین توسعه فعالیت و استفاده بیش از حد اعتبارات بانکی به ورشکستگی های متعددی در نیمه دوم قرن هفدهم میلادی منتهی شد و بالاخره منجر به وضع مقررات قانونی دایر به نفع عملیات بانکداران خصوصی در نشر اسکناس و ایجاد بانک های عمومی (بانک های مرکزی) در این آزمون شد.

تشکیل بانک مرکزی و تفکیک بانک ها از صرافی ها

طی گذشت زمان و رشد بی رویه بانک های ناشر اسکناس و نبود نظارت قانونی دولت بر عملیات بانکی موجب شد تا بانک ها از موازین لازم برای ایجاد تسهیلات اعتباری و پرداخت وام تجاوز کرده و حتی حمایت مالی شرکت های سهامی را بدون محدودیت و بی توجه به عواقب آن در سیستم بانکی پذیرا شوند.

تندروی در اعطای اعتبارات و زیاده روی در پرداخت وام سرانجام موجب توقف و ورشکستگی بانک ها یکی پس از دیگری شد، طوری که دخالت و نظارت مستقیم دولت را در کار بانکداری الزامی و عملی کرد.

نیاز جوامع به برپایی بانک های تخصصی که معلول رشد صنعت و پیشرفت اقتصاد کشور ها بود سبب شد که در راستای نظارت دولت بر عملیات بانکی، انتشار اسکناس را هم بطور انحصاری با تاسیس ( بانک ناشر اسکناس، بانک مرکزی) به عهده بگیرد و نظارت مستقیمی هم از طرف قانونگذار بر بانک های ناشر اسکناس نیز اعمال شود.

با این روش قانونی تعدد بانک های ناشر اسکناس سیر وحدت را طی کرد.بعد از جنگ جهانی اول بحران های پولی در کشور های مختلف موجب اعتقاد بیشتر به لزوم حفظ ارزش پول از راه نظارت در نشر اسکناس شد.

از اوائل قرن بیستم کشورها پذیرفتند که وجود بانک ناشر اسکناس یا بانک مرکزی در هر کشوری می تواند با حفظ ارزش پول و تنظیم حجم اعتبارات و اعمال سیاست های پولی و نظارت بر عملیات تمامی بانک های تجاری و تخصصی از بروز بحران های پولی جلوگیری کرده و نقش اساسی را در رشد با توسعه اقتصادی کشور ایفاد نمایند.