نقش حسابرسی داخلی در بانکها

از زمان طرح ایده «راهبرد و تدبیر اداره شرکت ها» که در ایران به نام حاکمیت شرکتی خوانده می شود، بحث های زیادی پیرامون نقش حسابرسی داخلی مطرح شده بنابراین شاید ارائه یک تعریف جامع از حسابرسی داخلی بتواند راهگشای بحث باشد.

در کلی ترین تعریف، «بررسی و ارزیابی مستقل فعالیت های یک سازمان در چارچوب ضوابطی معین توسط تعدادی از کارکنان واحد حسابرسی یا افراد حرفه ای، حسابرسی داخلی نامیده می شود. در واقع حسابرسی داخلی، ارزیابی مستقلی است که توسط مدیریت بانک یا یک بنگاه اقتصادی برای بررسی سیستم کنترل داخلی، انجام می شود.» حسابرسی داخلی کفایت سیستم کنترل داخلی را از لحاظ اثر بخش و کارآمد بودن و استفاده از منابع سازمان ارزیابی و گزارش می کند. حسابرسی داخلی به طور سنتی بخشی از سیستم کنترل داخلی شمرده می شود که از طریق بررسی و ارزیابی کنترل های داخلی به مدیریت واحدهای اقتصادی در ایفای وظایف خودشان کمک می کند. اما همزمان با مطرح شدن ایده جدید «نظام راهبری بنگاه» یا «راهبری سازمان» در ادبیات مدیریت، تحولی در دهه اخیر در حسابرسی داخلی اتفاق افتاد. در همین چارچوب حسابرسی داخلی بخشی جدایی ناپذیر از نظام «راهبری سازمان» به شمار می رود. راهبری سازمان مکانیزمی است که وظیفه هدایت و کنترل سازمان را به سمت هدف های خود «خلق ارزش برای شرکت» بر عهده دارد. اجزای نظام راهبری سازمان شامل هیات مدیره، کمیته حسابرسی، مدیریت ارشد، حسابرسان مستقل، حسابرسان داخلی و ارگان های نظارتی است. ارزیابی عملکرد حسابرسی داخلی باید توسط کمیته حسابرسی و در نبود آن توسط هیات مدیره بانک یا بنگاه با مقایسه منابع مصرف شده با بازده حاصل از آن انجام شود. انجمن حسابرسان داخلی (IIA) حسابرسی داخلی را «یک فعالیت اطمینان بخش و مشاوره ای مستقل و بی طرف می داند که با هدف ارزش افزایی و بهبود عملیات سازمان انجام می شود. حسابرسی داخلی با به کارگیری شیوه ای اصولی و نظام مند برای ارزیابی و بهبود اثر بخشی فرآیندهای حاکمیت، مدیریت ریسک سازمان را در دستیابی به اهداف یاری می کند.

حسابرسان داخلی باید از دانش، توانایی ها و سایر ویژگی های حرفه ای برای ایفای مسوولیت های فردی خویش برخوردار باشند. همین انجمن معتقد است: دانش، توانایی ها و سایر ویژگی های حرفه ای، یک اصطلاح کلی است و به مفهوم کارآزمودگی حرفه ای مورد نیاز حسابرسان داخلی برای انجام موثر مسوولیت های حرفه ای است. استاندارد ۱۲۰۰ انجمن حسابرسان داخلی، در مورد کارآزمودگی و دقت حرفه ای حسابرسان داخلی بیان می دارد:«حسابرسان داخلی باید دانش کافی برای ارزیابی ریسک تقلب و ارزیابی مدیریت آن در سازمان را داشته باشند، ولی انتظار نمی رود که دانش آنان به اندازه دانش کسانی باشد که مسوولیت اصلی جست وجو و کشف تقلب بر عهده آنها است. از طرف دیگر حسابرسان داخلی باید از دانش کافی در مورد ریسک های مهم فن آوری اطلاعات و کنترل ها و نرم افزارهای حسابرسی داخلی برای اجرای وظایف محول برخوردار باشند. با چنین تعریفی به نظر می رسد در صورت استقرار «حسابرسی داخلی» و انجام درست وظایف آن بتوان بر بسیاری از مشکلاتی که بانک های کشور با آن مواجه شده اند غلبه کرد و آنان را از آسیب های بعدی مصون نگهداشت.

اهداف و دامنه حسابرسی داخلی در بانک ها طبق تعریف حسابرسی داخلی و اصول شماره (یک و سه) کمیته بال هدف حسابرسی داخلی بانک ها عبارت از ارزیابی بانک از نظر مکانیسم کنترل های داخلی، نشان دادن عدم کارآیی و مخاطرات ناشی از آنها، پیشنهاد کنترل های داخلی مناسب با توجه به تغییر شرایط و بررسی سیستم های اطلاعاتی مدیریت و مالی است. هر چند که دامنه حسابرسی داخلی در بانک ها بیشتر معطوف به جنبه های مالی شده اما بر طبق تعریف، حسابرسی شامل تمامی جنبه های کنترل داخلی اعم از مالی و غیرمالی می شود. البته کمیته بال هم در اصل نهم از اصول هجده گانه خود بیان می کند: «تمامی فعالیت ها و واحدهای بانک باید زیر پوشش حوزه حسابرسی داخلی باشند.» از طرف دیگر حسابرسی داخلی بخشی از سیستم کنترل داخلی محسوب می شود که وظیفه آن، اظهارنظر و ارزیابی مستقل و بی طرفانه ای از مناسب بودن یا نبودن سطح رعایت رویه ها، سیاست ها، قوانین و مقررات داخلی است. به همین علت کمیته بال مقرر کرده که حسابرسی داخلی بانک باید دائمی بوده و اهمیت کار این واحد بستگی به میزان استقلال و بی طرفی آن دارد. انجمن حسابرسان داخلی تاکید دارد که بنیاد کار حسابرسی داخلی بر خودآزمایی کنترل: CSA Control Self Assessment)) قرار گیرد. خود آزمایی کنترل یک ابزار موثر و کارآمد برای پیشبرد کنترل های داخلی تجارت و فرآیند های مربوطه است.

CSA می تواند در زمینه های مختلفی در بانک یا هر بنگاه اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد اما خصیصه و ویژگی مهمی که کاربرد آن را متمایز می کند این است که ارزیابی مخاطره ها و همچنین کنترل داخلی به وسیله کارکنان اجرایی و مدیران سطح پایینی بانک که در حوزه های در حال حسابرسی فعالیت می کنند، انجام می گیرد.

فعالیت های CSA پتانسیل لازم را برای بهبود کارآیی و سودمندی حسابرسی صورت های مالی مستقل در پاسخگویی به تقاضاهای متعدد حسابرسان مستقل دارد. هنگامی که حسابرسان مستقل توانایی بهره مند شدن از این فعالیت ها را دارند، شواهد اندکی نشاندهنده گستردگی دامنه سود جستن آنان از این بهره مندی هاست. محققان، کاربرد های CSA توسط حسابرسان مستقل و همچنین نقطه نظر ها و عقاید موجود درباره تعامل حسابرسی مستقل با فعالیت های CSA را مورد بررسی قرار داده اند. عنوان فرآیندی کلی که در آن اقدام به اندازه گیری و آزمایش اثر بخشی کنترل داخلی با هدف به دست آمدن اطمینان معقول در خصوص نیل به کل اهداف تجاری می شود، تعریف می کند. کارکنانی که فعالیت های CSA را انجام می دهند، بیشتر از مدیران سطح بالایی که مسوول سیستم کنترل های داخلی هستند، در حوزه ای که در حال آزمایش و بررسی است حضور دارند. این کارکنان گنجینه ای از اطلاعات حیاتی در مورد کنترل های داخلی و سوء استفاده های احتمالی (اگر وجود داشته باشد) دارند. هنگامی که حسابرسان داخلی (یا مستقل) بتوانند با ابتکار عمل CSA تعامل و ارتباط برقرار کنند، فرآیند ارزیابی را خاص خود نکرده و ارزشیابی و اندازه گیری از خود به وجود نمی آورند. متداول ترین روش برای اجرای فعالیت های CSA جلسات تیم تسهیل شده و تحقیق و بررسی های کارشناسانه است.

جایگاه سازمانی واحد حسابرسی داخلی

کمیته بال تاکید و توصیه دارد که در آیین نامه های داخلی باید مسوولیت ها و وظایف واحد حسابرسی داخلی به روشنی تعیین و اختیارات لازم برای کارکنان واحد حسابرسی داخلی پیش بینی شود تا آنها بتوانند به تمامی مدارک، دارایی ها، پرونده کارکنان و مدیران سازمان که برای انجام وظایف و مسوولیت های خود ضروری تشخیص می دهند دسترسی نامحدود داشته باشند. به این ترتیب جایگاه کارکنان حسابرسی داخلی باید به گونه ای باشد که بتوانند به طور اثربخش عمل کنند. مدیران ارشد بانک ها یا بنگاه های اقتصادی وظیفه دارند موقعیت و جایگاه کارکنان واحد حسابرسی داخلی را از لحاظ ساختار سازمانی به طریقی مد نظر و مورد حمایت جدی قرار دهند که استقلال حرفه ای واحد حسابرسی داخلی که عامل تعیین کننده اثربخشی آن است، حفظ شود. فرآیند کنترل داخلی که حسابرسی داخلی را به عنوان یکی از عناصر آن نام می بریم کل سازمان را زیرنظر دارد به همین دلیل حسابرسی داخلی باید بنا بر قاعده به بالا ترین مقام سازمان متصل باشد.

حسابرس داخلی از نظر جایگاه در یک سازمان باید به بالا ترین نقطه یعنی هیات مدیره متصل باشد و امکان دسترسی به تمام واحدهای سازمان را داشته باشد و در هر زمانی که احساس خطر یا انحراف در هر یک از موضوعات جزو وظایفش پیدا کرد، باید بتواند به سرعت به جایگاه بالا دسترسی پیدا کند و گزارش و اطلا عاتش را به آن برساند. در ایران حسابرسی داخلی هنوز به صورت یک امر جدی مورد توجه قرار نگرفته و اگر هم واحدی به نام حسابرسی داخلی یا بازرسی در بانک ها و یا سازمان ها وجود دارد چیزی به جز یک اسم تشریفاتی نیست؛ زیرا در حال حاضر، مدیران آن نیازی ندارند که حتی به سهامداران حساب و جواب پس بدهند و نه کسی هم از آنان جوابی می خواهد. تا زمانی که این فرهنگ وجود داشته باشد، حسابرسی داخلی معنی پیدا نخواهد کرد و هزینه حسابرسی داخلی «هزینه ای فاقد منفعت و هدر رفته به شمار می رود. اما اگر حساب خواهی و حسابدهی به شکل فرهنگ مسلط بر عملکرد مدیران درآید، حسابرسی داخلی اهمیت خود را باز خواهد یافت. محیط سالم، محیط حسابخواهی و محیط حسابدهی خود به خود بستر مناسب فرهنگی لازم را برای حسابرسی داخلی اثربخش، کارا و مفید فراهم می سازد.

در همین راستا هیات استانداردهای حسابرسی داخلی، چارچوب استانداردها و رهنمودهای حرفه ای متناسب با تعریف جدید را در دست تدوین دارد. همچنین در ساختار سازمانی انجمن حسابرسان داخلی، سازوکارهایی در شرف تکوین است تا با بهره گیری از ایده های نو و نگرش وسیعتر، به تناسب وضعیت جدید، به تدوین مداوم استانداردها و ارائه رهنمودها بپردازد. از طرف انجمن نیز کمیته برنامه ریزی رهنمودها به ریاست معاون امور حرفه ای برای اطمینان یافتن از اقدام فعال انجمن در شناسایی و ایجاد تغییرات ضروری تشکیل شده است. امید است به این ترتیب حرفه حسابرسی داخلی به جایگاه شایسته خود که همانا اطمینان بخشی داخلی است، دست یابد.

معصومه آذربون

عضو انجمن حسابداران

داخلی آمریکا (IIA)

معصومه آذربون

پست الکترونیکی

m.azarboun@yahoo.com