روند کنونی رشد جمعیت دنیا به این معناست که هر ساله هفتاد میلیون انسان دیگر به غذا نیاز دارند و افزایش ثروت جهانی، تعداد مشتریان گوشت را افزایش داده است. تولید گوشت به غلات نیاز دارد، چرا که در ازای هر هفت واحد غله، تنها یک واحد گوشت به دست می آید. سوخت های زیستی هم به یکی دیگر از بخش های سیری ناپذیر تقاضا برای غلات تبدیل شده است و بسیاری از افراد نیز ممکن است این نکته را ندانند که غله مورد نیاز برای پر کردن یک خودروی اسپرت با اتانول، می تواند غذای یک انسان را برای یک سال تأمین کند.

هم اینک غذای مورد نیاز برای سیر کردن همه مردم دنیا وجود دارد، اما انسان های فقیر نمی توانند با خریداران ثروتمند گوشت و سوخت های زیستی رقابت کنند. بازارهای جهانی چندان تمایلی به سیر کردن گرسنه ها ندارند و تنها به کسب پول بیشتر می اندیشند. از دیدگاهی سرمایه سالارانه، تنها راه حل، افزایش عرضه در جهت کاهش قیمت است.

به هر ترتیب، در بخش عرضه، عوامل محدود کننده جدی ای وجود دارد: کمبود آب و افزایش خشکسالی ها به دلیل تغییر اقلیم، نابودی خاک و زمین، افزایش هزینه انرژی برای فعالیت هایی نظیر پمپاژ آب تا حمل و نقل و تهیه کودهای شیمیایی و سموم و سایر نهادهای مرتبط

جهان امروز خواهان غذای بیشتری است، غذای بسیار بسیار بیشتر. اما کره خاکی ما قادر به تهیه آن نیست و به همین دلیل، غذای بیشتر نمی تواند به حل مشکلات کنونی بینجامد. لستر براون، مدیر انستیتوی سیاست های زمین و نویسنده کتاب «برنامه سه؛ حرکت به سوی حفظ تمدن» معتقد است که با رشد کنونی قیمت ها، شرایط دنیای ما دیگر هیچ تشابهی با گذشته خود نخواهد داشت. او معتقد است که ما در حال حاضر در قله حجم تولید مواد غذایی قرار داریم و برای حفظ این رقم و جلوگیری از کاهش آن، نیازمند تلاش زیادی هستیم.

یکی از دلایل اصلی این است که ما با وابسته کردن کشاورزی صنعتی به سوخت های فسیلی و نه تنها در بخش مکانیزاسیون که در حوزه های استخراج آب و کودهای شیمیایی و سموم مختلف، به شدت به نفت و گاز طبیعی وابسته ایم. تولید این دو ماده هیدروکربنی، در حداکثر ظرفیت خود قرار دارد. بدون نفت، می توان رانندگی نکرد، اما امکان غذا نخوردن وجود نخواهد داشت. این همان نکته مهم است که آلن پیفیفر در کتاب خود با عنوان «خوردن سوخت های فسیلی» به تشریح همه ابعاد آن پرداخته است. غذا و سوخت به شدت به هم وابسته اند و سوخت ها نه تنها برای تولید غذا ضروری هستند، بلکه به دلیل امکان جایگزینی غذا به جای سوخت، قیمت مواد غذایی به شدت از قیمت های صعودی نفت تأثیر می پذیرد.

● گزارشی که راه آینده را به سوی ما می گشاید

بنیان گذاران جهانی سازی وعده می دادند که همه را در سایه رشد اقتصادی و سه برابر کردن ثروت مردم دنیا، از گرسنگی نجات خواهند داد. اما چنین حرف هایی، تنها نادیده انگاری محدودیت های فیزیکی منابع سیاره ماست. گزارش چالش برانگیز اخیر سازمان ملل متحد، با زیر سؤال بردن وعده های حامیان جهانی سازی و بیوتکنولوژی، خوانندگان را با حقایق فراسوی این وضعیت آشنا می کند. مدیر مؤسسه بین المللی ارزیابی علوم کشاورزی و تکنولوژی های توسعه IAAST)&#۶۱۴۸۱; &#۶۱۴۸۰;وبرت واتسون نیز که در گذشته مدیریت پانل میان دولتی تغییر آب و هوا را در اختیار داشته، در کتاب جدید خود به همین نتایج اشاره می کند.

از همه مهم تر اینکه، در گزارش این مؤسسه خاطر نشان شده که سیستم های کنونی کشاورزی ما دیگر قادر به تداوم روش کنونی نیست. براساس این روش ها، گرسنگان سیر نخواهند شد و در سایه نابودی اکوسیستم های طبیعی و بدتر شدن جریان گرمایش جهانی به دلیل رشد قیمت نفت، دیگر تداوم این شرایط امکان پذیر نخواهد بود. در کنار لزوم اصلاح روش های کنونی مصرف انرژی برای جلوگیری از ایجاد فاجعه ای آب و هوایی، روش های تولید و استفاده از مواد غذایی، باید در جهت جلوگیری از یک فاجعه انسانی و اکولوژیکی تغییر یابد.

واتسون می گوید: «با پافشاری بر روش های کنونی، در نیم قرن آینده، تعداد گرسنگان به رقمی بحران آمیز خواهد رسید. ما در آستانه وقوع آسیب های بیشتر به محیط زیست و افزایش فاصله بین داراها و ندارها خواهیم بود. ما در نقطه ای کلیدی قرار گرفته ایم که باید با همفکری بیشتر، این شرایط را تغییر دهیم، در غیر این صورت، دیگر این سیاره خاکی، جای زندگی نخواهد بود.»

بی تردید، راه کار جلوگیری از چنین فجایعی، استفاده از یک تکنولوژی جدید نخواهد بود. در مقابل، همان طور که در آن گزارش بیان شده، ما باید در کاشت بسیاری از محصولات سنتی و روش های حفظ حاصلخیزی خاک و رویارویی با خشکسالی، تجدید نظری همه جانبه داشته باشیم. این تکنولوژی های سنتی باید با تکنولوژی های مدرن ترکیب شده تا منافع همه تأمین شود. هر چند هم اینک در بخش علوم کشاورزی و زراعی، این نظریه طرفداران اندکی دارد.

اقتصاد دان انگلیسی، نیکولاس استرن، از تغییر اقلیم به عنوان بزرگ ترین شکست نظام بازار در تاریخ خود یاد می کند. در گزارش IAASTD نیز به این نکته اشاره شده که نظام بازار در رفع گرسنگی و فقر ناتوان بوده است. واتسون می گوید: «پافشاری بر حل مشکلات کنونی با روش های علمی، باعث تداوم نادیده انگاری فقرا می شود... کشورهای فقیر در حال توسعه نیز بازندگان اصلی نظام های تجارت آزاد و آزاد سازی مبادلات هستند.»

● بازرگانان کالاهای کشاورزی عکس العمل نشان می دهند

در مطالعه IAASTD با نگاهی به مقالات چهارصد نویسنده مختلف در یک دوره چهار ساله، به ارائه نتایج نهایی آنها پرداخته شده است. از سوی دیگر، تعدادی از کارشناسان صنعت بیوتکنولوژی نیز چندی پیش با راه پیمایی علیه توسعه استفاده بذرهای تراریخته &#۶۱۴۸۰;GM&#۶۱۴۸۱; و به حاشیه راندن کشاورزی طبیعی، خواهان اصلاح شرایط کنونی شدند. در مجله «نیوساینتیست» آوریل سال گذشته (۲۰۰۸)، مفاد گفت و گویی میان دیبوراکیت (مدیر یکی از بزرگ ترین شرکت های بیوتکنولوژی) و جانیس جیگینز (دانشمند علوم اجتماعی) را منتشر کرد. در این گفت و گو، خانم کیت ادعا کرد که چنین گزارش هایی غیر علمی بوده و در فضایی هراس آمیز و با پیش داوری نسبت به تکنولوژی و تجارت تهیه شده اند... و در عین حال، آنان نسبت به کشاورزی طبیعی، بررسی همه جانبه ای را انجام نداده اند.

جیگینز نیز معتقد است که روش های سنتی کشاورزی، قدیمی شده و دیگر ارزشی ندارند. نکته اصلی همین است: کشاورزی علمی چیست؟ مدیران طرح های بیوتکنولوژی و مکانیزاسیون، مخالفان خود را بی سوادها و دانش گریزهایی می خوانند که مانع از حفظ کره زمین توسط ابرشرکت هایی نظیر «مونسانتو» می شوند. آنان به تجربه موفق کشاورزی برزیل برای نشان دادن دستاوردهای خود اشاره می کنند.

● برزیل؛ آیا کشاورزی غول پیکر صنعتی به سوی نابودی گام برمی دارد؟

نگاهی دقیق تر به مدل برزیل نشان می دهد که چرا پژوهشگران IAASTD ، به صورتی همه جانبه، مدل های بزرگ تجاری جهت تأمین پایدار غذا در دنیا را مردود می دانند. منطقه «ماتو گروسو» برزیل، فعال ترین منطقه کشاورزی دنیا به سبک علمی به شمار می رود. عکس های ماهواره ای نشان می دهد که در این ناحیه حرکتی کور و کر به سوی کشت یکپارچه ذرت سویا و همچنین نابودی جنگل های باران زای استوایی، به دلیل چرای زیاد دام، وجود دارد. اکولوژیست و متخصص درحوزه جنگل ها دانیل پنستاد از مرکز تحقیقات جنگل &#۶۱۴۸۰;WHRC&#۶۱۴۸۱;، می گوید: «کشت ذرت سویا در ماتو گروسو، راه را برای نابودی و تخریب فاجعه آمیز جنگل های منطقه آمازون، به شدت هموار کرده است.»

موفقیت کاشت ذرت سویا در این منطقه، بر مبنای دو مزیت است: بارش های گسترده و استفاده زیاد از کودهای شیمیایی به ویژه فسفات ها و آهک که می تواند تأثیر زیادی بر حاصل خیزی خاک مناطق استوایی داشته باشد. اما اثربخشی هر دوی این عوامل، عمر اندکی دارند.

اولین و مهم ترین عامل، بارندگی های فراوان است. اما پژوهش های نپستاد حاکی از وقوع خشکسالی در آمازون است. وی دریافت که تنها پس از یک دوره دو ساله خشکسالی، درختان رو به مرگ نهادند و خود به خود آتش می گرفتند. بدین ترتیب، با تداوم شرایط کنونی، در آینده ای نزدیک، این جنگل های ارزشمند باران زا به بیابان هایی خشک و بدون آب تبدیل می شود. با از بین رفتن جنگل ها، بارانی نیز وجود نخواهد داشت. در شرایط کنونی، توده های ابر در این مناطق بارور شده و باعث بارندگی در حوزه کارائیب و آمریکای جنوبی می شوند.

پژوهشگران دیگری نیز معتقدند که این جریان ابر و بارندگی، بر آب و هوای آتلانتیک شمالی تأثیر می گذارد و به همین ترتیب، با نابودی این جنگل ها، دیگر این جریان پایان می یابد. دومین عامل، وابستگی زیاد کشاورزی صنعتی به استفاده از انواع کودهای شیمیایی تقویتی بوده که به یک جریان دائمی تبدیل شده است. نکته ای که در یک سال اخیر، کمتر در رسانه های ما مورد توجه قرار گرفته، افزایش خیره کننده قیمت این کودهای شیمیایی و مواد تقویتی افزودنی است. خبرگزاری «رویترز» در شانزدهم آوریل گزارش داد که شرکت های چینی وارد کننده این کودها، حاضر شده اند که قیمتی سه برابر سال گذشته را برای وارد کردن این محصولات شیمیایی بپردازند تا کود پتاس مورد نیاز خود را خریداری کنند و این نرخ ها در تاریخ معاصر، یک رکورد جهانی محسوب می شود.

همچنین اکثر کودهای فسفات و پتاس، از طریق مواد معدنی به دست می آیند که ذخایر جهانی آن به شدت در کاهش است. ما در آستانه پایان این منابع هستیم و همان طور که پاتریک دری و بارت آندرسون در تحقیق مشترک خویش خاطرنشان کرده اند، ما از نقطه حداکثر تولید این محصولات عبور کرده و در سراشیبی کاهش عرضه قرار گرفته ایم. آنان می گویند: «در این بخش، مشکل، بسیار وخیم تر از کمبود عرضه نفت است چرا که برخلاف وجود جایگزینی های دیگر انرژی در صورت پایان عرضه نفت، ما برای این مواد تقویتی معدنی، هیچ جایگزینی نداریم... البته ما می توانیم این مواد معدنی را بازیافت کنیم، اما با از بین بردن فسفر، دیگر امکان جایگزینی این منابع وجود نخواهد داشت.»

امروزه اصلی ترین راه های بازیافت فسفر، استخراج آن از شبکه فاضلاب و یا فضولات حیوانی است. دامنه گسترده نیازهای نظام کشاورزی کنونی، ما را وادار می کند که به زودی دوباره به سوی استفاده از کودهای حیوانی و فضولات انسانی گام برداریم. پژوهشگران سوئد و استرالیا، هم اینک بر روی ساخت یک توالت جدید به فعالیت مشغولند که پس از جدا سازی و ذخیره کردن ادرار انسانی، از آن به عنوان منبع فسفات بهره برده می شود.

کشاورزان برزیلی به دنبال رشد لجام گیسخته قیمت کودهای شیمیایی حاوی فسفر و چهار برابر و دو برابر شدن مجدد قیمت آنها در چند سال اخیر، چه خواهند کرد؟ و کشاورزان آیووایی باید چه راهکاری در پیش گیرند؟

● برزیل و کشاورزی نوین

به دنبال شکل گیری بحران محدودیت منابع، پژوهشگران IAASTD اعلام کرده اند که باید روش های سنتی و بومی فراموش شده، یک بار دیگر مطالعه و احیا گردند. مراکز تحقیقات کشاورزی در برزیل از اهمیت بالایی در این فرآیند برخوردارند.

رئیس جمهور برزیل، لوئیس ایناسیو لولاداسیلوا، هم اینک هم از نقش آفرینی دولتش در نابودی جنگل های منطقه آمازون دفاع می کند. در سال های اخیر، منتقدان حملات شدیدی نسبت به سیستم کنونی تولید مواد غذایی برای ساخت سوخت های زیستی و نه غذا، داشته اند. البته پرزیدنت لولاداسیلوا اخیراً اعلام کرده که دیگر تخریب جنگل های آمازون ادامه نخواهد یافت.

در عین حال، با پایان ذخایر معدنی فسفر، ما مجبور می شویم به سوی همان شیوه های کشاورزی تمدن نیاکانمان در دوره پیش از ورود کریستف کلمب به کشورمان گام برداریم. شیوه کشاورزی آنان «تیراپریتا» و یا «خاک تیره» نام داشت که در آن مناطق حاصلخیز، تنها با استفاده از زغال و فضولات انسانی و حیوانی، به کشاورزی می پرداختند.

زغال یکی از مواد مفیدی بود که باعث حفظ مواد مغذی نظیر دو عنصر فسفر و نیتروژن برای ریشه گیاه می شد. همچنین در آن شیوه، ضمن ایجاد جریان هوا در خاک، باعث حفظ رطوبت در آن می گردید. تعدادی از مزارع منطقه تیراپریتا هزاران سال قدمت دارند و همچنان نیز حاصلخیز و پرمحصولند. عده ای نیز خاک این منطقه را در بازار عرضه می کنند.

همچنین به دلیل ایجاد انرژی در فرآیند تبدیل فضولات انسانی و حیوانی (زیست توده) به خاکستر، پژوهشگران امروز با تلفیق این سیستم با روش های تولید مواد غذایی، به دستاوردهای ارزشمندی دست یافته اند. اگر تمایل به دریافت اطلاعات بیشتری دارید، می توانید به گزارش کنفرانس سال ۲۰۰۷ میلادی مؤسسه TRUTHOUT و یا کتاب خواندنی و چالش برانگیز چارلز سی.مان با عنوان «۱۴۹۱؛ نگاهی نو به آمریکای پیش از کریستف کلمب» مراجعه کنید.

همه این دستاوردهای فراموش شده، می تواند به عنوان هدیه ای برای دنیای امروز مورد استفاده قرار گیرد. چارلز سی.مان نویسنده کتاب ۱۴۹۱ یادآوری می کند که از چنین روش هایی می توان برای بهبود خاک های کشاورزی از بین رفته آفریقا بهره برداری کرد. هدیه ای از جانب ما برای کسانی که گوجه فرنگی، ذرت، مانیوک و صدها روش دیگر زندگی را برای ما به ارمغان آوردند.