در تبلیغات ابرشرکت های تولید کننده موز، از این محصول به عنوان میوه ای مغذی و خوشمزه و مفیدبرای همه افراد نام برده می شود، اما فراسوی این تبلیغات خوش آب و رنگ، حقایق تلخ و اسفباری وجوددارد که اکثر مصرف کنندگان موز از آنها بی اطلاعند، نویسنده با اشاره به فجایعی نظیر نابودی جنگل های باران زای استوایی برای کاشت درختان این میوه، پایمال کردن حقوق کارگران، سرکوب اتحادیه های کارگری، پرداخت رشوه به مقامات دولتی و محلی برای تحقق خواسته های مدیران شرکت های تولید کننده موز و برهم خوردن تنوع زیستی گیاهان و جانوران مناطق کاشت موز یادآوری می کند که به دنبال سودآوری بیشتر، مدیران این ابرشرکت ها از کشوری به کشوری دیگر می روند. استفاده گسترده از انواع سموم مختلف آفت کش و حشره کش و قارچ کش که به عقیمی مردان کارگر و مقاوم شدن تدریجی آفات منجر شده، سلامت جوامع انسانی و طبیعی را با چالشی بزرگ رو به رو کرده است.

شرکت های «دل» و «چیکیتا» سابقه ای صد ساله در آلوده کردن آب و خاک، سرکوب اتحادیه های کارگری، پرداخت رشوه به مقامات دولتی، قرار دادن عمدی کارگران در معرض حشره کش های سرطان زا و در نهایت، تلاش در جهت تغییر قوانین حمایتی از کارگران در کشورهای آمریکای مرکزی دارند.

«ما کارگران در جمهوری موز زندگی می کنیم» استعاره ای جالب از شرایط کنونی ما و اشاره ای به کتاب مشهور نویسنده ای ایرلندی با نام «زندگی در جمهوری موز» است. من در این مقاله دوست دارم که همه خوانندگان را با هزینه های واقعی و ناگفته موز، با استفاده از مقالات چاپ شده در این زمینه آشنا کنم.

● دست اندازی ابرشرکت ها بر زمین

در طول زمان، وجود انحصارات مختلف تجاری که از پشتوانه سرمایه های هنگفت و رایزنی های دولتی نیز بهره می برند، بخش اعظم زمین های حاصل خیز را در اختیار شرکت ها و تولید کنندگان موز قرار داده و افزایش فقر مردم بومی را تشدید کرده است. با شکل گیری بحران امنیت غذایی، دولت کاستاریکا باید نسبت به واردات مواد غذایی مورد نیاز خود از سایر کشورها اقدام کند. توسعه صنعت موز باعث نابودی هزاران هکتار از جنگل های ارزشمند نیز شده است. از سوی دیگر، استفاده زیاد از حشره کش ها و آفت کش های شیمیایی، باعث آلودگی نگران کننده آب های این کشور شده است.

● زنان و صنعت موز

«وظیفه ما شستن لباس های آلوده به حشره کش ها و آفت کش ها است. ما باید نهار کارگران را به مزارع ببریم و در این مسیر، زیر دوش انواع مواد شیمیایی قرار می گیریم. هم اینک ابتلا به کوری، سرطان، انواع حساسیت، سقط جنین و تولد کودکان ناقص، در میان ما زنان شایع است.» این صحبت های یک زن کاستاریکایی است که در گفت و گو با ما، از شرایط کار و زندگی خود صحبت می کند.

● مسموم شدن کارگران به عنوان یک تأثیر جانبی

ما نمی توانیم در مورد منافع شرکت های تولید کننده موز برای مردم کاستاریکا صحبتی به میان آوریم، مگر اینکه به این نکته توجه کنیم که خاک، آب، هوا، فرهنگ و ارزش های اجتماعی همه شهروندان جامعه آنان، با چه آثاری مواجه شده است. ما باید منابع خود را به گونه ای مدیریت کنیم که ارزش های به دست آمده آن در دراز مدت افزایش یافته و نباید آلوده شدن آب، مسموم شدن کارگران و بر هم خوردن انسجام اجتماعی را به عنوان تأثیرات جانبی توسعه اقدامات ابرشرکت هایی نظیر دل و چیکیتا بپذیریم.آفت کش ها و حشره کش های به کار گرفته شده برای از بین بردن حشرات و کرم ها و آفات، آثار فاجعه باری بر سلامت کارگران نظیر بروز ناتوانایی های جنسی، افسردگی و افزایش احتمال ابتلا به سرطان معده دارد. از سوی دیگر، استفاده آزمایشی از یک نوع سم نابود کننده کرم ها که در سال های دهه پنجاه میلادی از سوی شرکت های Dow و Shell تولید شد، (برای آزمون کارایی آن) ابتدا در کاستاریکا انجام شد. نتایج به دست آمده نشان داد که کارگران شاغل در مجاورت محل هایی که از این سم در آن اماکن استفاده می شود، با کاهش تعداد اسپرم مردان رو به رو شده و موجب کوچک شدن بیضه های خرگوش ها و میمون های ساکن در این مناطق نیز می شود. البته این شرکت ها نتایج به دست آمده را هرگز به مقامات دولتی ارائه نکردند.

● ممنوعیت در ایالات متحده، به کارگیری در آمریکای مرکزی

ابرشرکت های تولید کننده موز سال هاست که از مواد سمی و افزودنی ای بهره می گیرند که استفاده از آنها در ایالات متحده غیر مجاز می باشد. بدین ترتیب، محیط زیست و حیات وحش و سلامت آب و خاک و هوا و شهروندان کاستاریکایی، قربانیان اصلی این شرایط خواهند بود.

● چیکیتا در کلمبیا و تروریسم زیست محیطی

تولید کنندگان چند ملیتی موز برای تحقق شعار «موز بهتر»، نادیده انگاری ممنوعیت های به کارگیری سموم مختلف در آمریکا و کانادا و اروپای غربی را در دستور کار خویش قرار داده اند. مهم ترین سموم مورد استفاده در آمریکای مرکزی به شرح زیر است: بیترتانول (با نام فریبنده بایکور)، کلوریفیوس (با نام لاربسن)، کاربوفوران (با نام فورادان) و پنج قارچ کش دیگر.

● حمایت های مالی برای تخریب محیط زیست

رشد اقتصادی چنین شرکت هایی، عموماً در گروی روش های تکنولوژیک پیشرفته آنها و تلاش کشورهای در حال توسعه در جهت کاهش مالیات ها و ارائه مشوق های فعالیت است. از سوی دیگر، آنها با محدودیت های دست و پاگیر زیست محیطی چندانی رو به رو نبوده و برای نیروهای انسانی خود، در مقایسه با سودآوری، اهمیت بسیار اندکی قائل هستند.

به دلیل فقدان آموزش های لازم، کارگران از ظروف سموم برای نگهداری مواد غذایی و آب و یا حبوبات در منزل خود بهره می گیرند که می تواند آثار فاجعه آمیزی به همراه بیاورد. همچنین با گسترش سیستم های کاشت تک محصولی، تنوع زیستی گیاهان این مناطق بر هم خورده و به دلیل مقاوم شدن آفات و از بین رفتن خاک، نیاز به مواد سمی و افزودنی شیمیایی، همه ساله بیشتر از گذشته می شود. یکی از کارشناسان محلی می گوید: «در گذشته و حدود نیم قرن پیش، تنها دو حشره به عنوان آفت درختان موز شناخته می شدند، اما اینک به دلیل استفاده بدون ملاحظه از سموم، تنها ظرف یک دهه، یازده آفت مختلف دیگر شناسایی شده اند. همچنین با مقاوم شدن ژنتیکی آفات و حشرات و قارچ ها، باید بر حجم مواد شیمیایی استفاده شده افزود. این شرایط بر خاک های حاصل خیز منطقه آمریکای مرکزی، چه تأثیراتی بر جای گذاشته است؟ امروزه نابودی خاک و از بین رفتن ویژگی های طبیعی آن، به حدی رسیده که بازگشت به شرایط قبل، تقریباً غیر ممکن شده است. پژوهش انجام شده توسط تراپ (۱۹۹۸) نشان داد که اگرچه حجم مس مجاز در خاک حداقل بیست تا پنجاه قسمت در یک میلیون قسمت می باشد، اما اینک در این مناطق، چنین نرخی به حدود چهار هزار قسمت در یک میلیون رسیده است.

● بومیان هندوراس در برابر سلطه ابرشرکت ها

شاید این واقعیت برای بسیاری بهت آور باشد، اما ساکنان بومی روستای تاکامیچز، همه دارایی های خود غیر از لباس های خویش را که بر دوش هایشان داشتند، در یک روز جهنمی از دست دادند. حدود پانصد نیروی نظامی و چهارصد کارمند شرکت چیکیتا با محاصره این روستا، بیش از صد نفر از مردم محلی را به اسارت گرفتند. آنها همه چیزی را با بلدوزرهایشان تخریب کردند: مزارع، خانه ها، مدرسه روستا، سه کلیسای ده، درمانگاه، کتاب ها، نیمکت ها، وسایل خانه ها و هر چیز دیگر. هدف از این کار چه بود؟ نابودی روستا برای تبدیل به کارخانه ها و کارگاه های فراوری و بسته بندی موز.

● پرداخت رشوه؛ اقدامی که سابقه ای دیرپا دارد

در سال ۱۹۷۵ میلادی، رئیس هیأت مدیره چیکیتا، الی بلک، یک و بیست و پنج صدم میلیون دلار به رئیس جمهور وقت هندوراس و چند مقام دیگر عالی رتبه این کشور رشوه داد تا مالیات بر صادرات موزهای این شرکت کاهش یابد و گفته می شود که با پایین آمدن نرخ مالیات، تنها در سال اجرای قانون جدید، مدیران چیکیتا، هفت و نیم میلیون دلار به جیب زدند.

● ۳۵۰۰ کارگر عقیم در کاستاریکا

در سال های اخیر، بیست و پنج هزارکارگر شاغل در مزارغ چیکیتا و چند شرکت بزرگ دیگر در دوازده کشور مختلف در حال توسعه، از مقامات آنها به دلیل استفاده از DBCP، حشره کشی که به بروز سرطان، تولد کودکان ناقص و عقیمی در مردان می انجامد، شکایت کرده اند. این حشره کش که سال هاست استفاده از آن در ایالات متحده ممنوع شده، در سال های گذشته به صورت گسترده در مزارع موز مورد استفاده قرار می گرفت. براساس اعلام وکیل حقوقی این کارگران کاستاریکایی، استفاده از این ماده شیمیایی به عقیمی سه هزار و پانصد کارگر کاستاریکایی و پانامایی و فیلیپینی انجامیده است.

● نیکاراگوئه؛ زندگی در مزارع آلوده

در بیست و پنج سال گذشته، صد و سه کارگر نیکاراگوئه ای به دلیل آثار مرگبار سموم مصرف شده در مزارع موز جان باخته اند و بیست و دو هزار نفر دیگر هم با بیماری هایی خطرناک و مزمن رو به رو هستند. گفتنی است که تعدادی از این مواد سمی هم اینک از سوی سازمان جهانی بهداشت به عنوان «مواد بسیار خطرناک» تقسیم بندی شده اند.

● آثار اجتماعی و زیست محیطی توسعه مزارع موز

در سال های اخیر همواره برندهای بزرگ این صنعت برای دستیابی به موزهای ارزان تر، از کشوری به کشوری دیگر در رفت و آمد بوده اند. این سودآوری به بهای استعمار صدها هزار کارگر بومی، کشاورزان کوچک بومی و محلی و جوامع آنان به دست می آید. همه ما می دانیم که شعار این صنعت، تأمین سلامت و تغذیه مناسب برای همه مردم است، اما آنان هیچ گاه حاضر نیستند که در مورد وضعیت سلامت کارگرانشان صحبتی به میان آورند.

اگر به پایگاه اینترنتی شرکت دل مراجعه کنید، در بخش مصرف کنندگان این توصیه را مشاهده می کنید: «پیش از مصرف، دو بار پوست موز را با آب بشویید تا گرد و غبار روی آن زدوده شود.» البته آنها فراموش کرده اند که برای ما بگویند، علاوه بر گرد و غبار، انبوهی از مواد شیمیایی نیز بر روی موزهایشان افشانده شده است و به خاطر داشته باشید که تصویر دخترک مسموم و غمگین چسبانده شده بر روی این محصولات، پیش از بسته بندی بر روی پوست موزها چسبانده می شود.

البته این اتفاقات در مزارع گل های تزیینی نیز روی می دهد و اگر چه ممکن است آنها دیگر از آفت کش «نیماگون» استفاده نکنند، اما هنوز هم در فرآیند تولید این محصولات، از مواد شیمیایی مختلفی بهره برده می شود که سلامت کارگران، ساکنان محلی، زمین و آب را به شدت به مخاطره می اندازد. فراموش نکنیم که چندی پیش مدیران شرکت های دل و چیکیتا، به دلیل کاربرد مواد شیمیایی، به پرداخت یکصد دلار جریمه به کارگرانشان ملزم شدند!