از هبــوط آدم تا امــروز

مروری بر تاریخچه پسته

“چون آدم از بهشت بیرون شد، مشتی گندم و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که از آن ده میوه پوست‌دار بود؛ بادام، فندق و پسته و... “.

این روایتی است که مسعودی، مورخ و جهانگرد قرن چهارم هجری قمری، در کتاب “مروج الذهب و معادن الجواهر” در باره پیدایش پسته در کره زمین آورده است و این از سابقه طولانی وجود این محصول حکایت می‌کند.

اما به گواه متون تاریخی؛ پسته کلمه‌ای ایرانی است که واژه‌ای صوتی بوده با عنوان “پیستک” و اولین بار توسط ایرانیان مستقر در نواحی جنگلی و رویشگاه‌های طبیعی درختان پسته از صدای شکستن دانه‌های این میوه تداعی و اتخاذ شده است.

نام این درخت در پارسی قدیم “پیستاکا” و در پارسی میانه یا پهلوی، “پیستاک”بوده که در فارسی متاخر پسته تلفظ شده است.

● رویشگاه پسته

درباره محل پیدایش پسته، منابع مختلف نظرهای گوناگون بیان می‌کنند؛ یک نویسنده فرانسوی آن را بومی ایران، عربستان و سوریه دانسته است.

دانشنامه “بریتانیکا” پسته را بومی ایران می‌داند. دانشنامه “امریکانا” اما رویشگاه این محصول را از آسیای غربی می ‌داند. “لاروس” آن را به آسیای صغیر نسبت داده و در کتاب دانشنامه فارسی، خاورمیانه و نواحی مدیترانه و در کتاب المنجد از ترکستان به عنوان زادگاه پسته یاد کرده‌اند.

در ایران اما، به عنوان یکی از رویشگاه‌های قدیمی پسته، در نقاط مختلف، این محصول مورد کشت و پرورش قرار می‌گرفته است. جنگل‌های وحشی و خودروی پسته در ناحیه شمال شرقی کشور و نواحی هم مرز با ترکمنستان و افغانستان پیشینه‎ای باستانی دارد و تصور می‎رود که درخت پسته حدود ۴-۳ هزار سال قبل در ایران اهلی شده و مورد کشت و کار قرار گرفته است.

به گفته «برتولد لوفر» ایران‌شناس آمریکایی که کتابی درباره ایران در سال ۱۹۲۶ منتشر کرده، پسته از ادوار باستان در زندگی ایرانیان اهمیت بسیار داشته و لفظ پسته در زبان‌های یونانی، لاتین و سایر زبان‌های اروپایی از نام پسته ایرانی گرفته شده است.

در همین حال، سبزوار و سرخس را از قدیمی‌‌ترین مناطق کشت پسته می‎دانند. سابقه کشت پسته در دامغان، سمنان و قزوین را هم به قرن هفتم هجری و در استان کرمان به قرن دوازدهم هجری نسبت می‎دهند. کشت پسته در سایر نقاط ایران هم سابقه‌ای ۱۵۰ تا۲۰۰ ساله دارد.

● پیشینه تناول پسته

در متون کهن، از ایرانیان به عنوان قومی پسته‌خوار یاد شده است و این صفت معمولا برای ستودن نیرومندی و شجاعت آنها به کار می‌رفته است.

«فردیناند یوستی» شرق شناس آلمانی می‌گوید: مصرف پسته در ایران از دیرباز معمول بوده و گفته‌اند ازدهاک (ضحاک)، ایرانی‌ها را پسته خوار نامیده است.

«برتولد لوفر» نیز در این باره گفته است: جوانان ایرانی، چگونگی تحمل گرما و سرما و باران، گذشتن از سیلاب‌ها و خشک نگهداشتن لباس و سلاح، چرانیدن حیوانات، بیدارماندن در شبها و نگهبانی دادن در فضای باز، سدجوع کردن با میوه‌های وحشی مانند پسته، بلوط و گلابی را فرا می‌گیرند. او افزوده است: ایرانیان برای اقوام سرزمین‌های باستانی پسته‌خوار به نظر می‌آمدند. چون هنگامی که ازدهاک به شکست مردمان خود از لشکریان کوروش نظر افکند، فریاد زد: وای که این ایرانیان پسته‌خوار چقدر شجاعند.