چند سالی می شود که در فضای، مجازی شبکه های اجتماعی به عنوان نوع جدیدی از وب سایت ها متولد شده و کاربران و طرفداران زیادی پیدا کرده اند. شبکه های اجتماعی یکی از انوع رسانه های اجتماعی محسوب می شوند و محلی برای شکلگیری جماعت های مجازی و شبکه سازی کاربران اینترنتی هستند. شبکه های اجتماعی موفق شده اند تعداد قابل توجهی از کاربران اینترنتی را جذب کنند و در سال گذشته میلادی در میان چهار فعالیت اصلی کاربران اینترنتی قرار گرفتند. برخی تحلیلگران وب، آینده فضای مجازی را در اختیار این نوع سایت ها می دانند.

صدها سایت شبکه اجتماعی با حوزه های تخصصی متفاوت و همچنین با زبان های متنوع برای کاربران کشورهای مختلف در اینترنت فعالیت می کنند. در دنیا فیس بوک، اورکات و مای اسپیس از جمله مهم ترین شبکه های اجتماعی هستند و در ایران کلوب پرطرفدارترین سایت از این نوع است. کاربردها و قابلیت های شبکه های اجتماعی بسیار متنوع است و این سایت ها تمایل دارند حداکثر میزان نیاز آنلاین کاربران خود را برآورده کنند.

کاربران شبکه های اجتماعی می توانند در این سایت ها صفحات و پروفایل های شخصی برای خودشان ایجاد کنند، شبکه ای مجازی از دوستانشان پدید آورند، آنها می توانند همانند فضایی که وبلاگ ها و میکروبلاگ ها در اختیارشان قرار می دهند یادداشت های کوتاه و بلندشان را منتشر کنند، عکس، صدا و ویدیوهای شخصیشان را آپلود کنند، از آخرین اخبار و رویدادها در حوزه های مختلف آگاه شوند، در صفحات هواداری و اتاق های گفت وگوی متنوع عضو شوند و قابلیت های فراوان دیگری که ممکن است هر شبکه اجتماعی برای کاربرانش فراهم کند.

کاربران شبکه های اجتماعی از این قابلیت ها و امکانات متنوع به یک میزان و در یک سطح استفاده نمی کنند. برخی کاربران اینترنتی در چند شبکه اجتماعی عضو هستند، روزانه به این سایت ها سر می زنند و اکثر امکانات آنها را به کار می گیرند و برخی دیگر ممکن است تنها در یک سایت عضو باشند و هر از چندگاهی تنها به صفحه شخصی خودشان مراجعه کنند. بین این دو گروه نیز کاربران اینترنتی بر حسب میزان و نوع استفاده شان از شبکه های اجتماعی در طیف وسیعی قرار می گیرند. کاربران اینترنتی را بر حسب نوع مواجه شان با شبکه های اجتماعی می توان به شکل های مختلف دسته بندی کرده اند.

از جمله این دسته بندی ها در پژوهش سایت اندرسون انالیتیکس (Anderson Analytics) درباره کاربران شبکه های اجتماعی انجام شده است. این پژوهش بر روی کاربران اینترنتی آمریکایی با تأکید بر چهار شبکه اجتماعی توئیتر، فیس بوک، لینکدین و مای اسپیس انجام شده است. پس از گردآوری اطلاعات مربوط به نوع مواجه این کاربران با شبکه های اجتماعی، آنها در هفت گروه دسته بندی شده اند.

چهار گروه اعضای این سایت ها، کاربران ماهر (Social Media Maven)، کاربران فراغتی (Leisure Follower)، کاربران به دنبال سرگرمی (Fun Seeker) و کاربران تجاری (Business User) نامگذاری شده اند. اما در اینترنت کاربرانی هم وجود دارند که در استفاده از امکان های جدید اینترنتی پیشگام هستند ولی نسبت به عضویت در شبکه های اجتماعی اشتیاقی نشان نمی دهند و در فعالیت های آنلاینشان آنها را به کار نمی گیرند.

این نوع کاربران غیر شبکه های اجتماعی نیز در سه گروه قرار گرفته اند. آنها دلیل عدم استفاده از این سایت ها را نداشتن وقت کافی، احساس عدم امنیت و احمقانه دانستن فعالیت در این نوع شبکه ها اعلام کرده اند و به ترتیب کاربران پرمشغله (Time Starved)، کاربران نگران (Concerned) و کاربران بدبین (Social Media Pessimist) نامگذاری شده اند. رقم تعداد کاربران هر گروه مربوط به جامعه آمریکاست ولی از آنجایی که فعالیت در فضای مجازی در همه جا قواعدی نزدیک به هم دارد به نظر می رسد می توان این گونه شناسی را برای کاربران کشورهای دیگر نیز به کار برد. ویژگی های هر یک از این هفت گروه به شرح زیر است:

کاربران ماهر

فعال ترین و حرفه ای ترین گروه کاربران شبکه های اجتماعی «کاربران ماهر» هستند. تعداد این دسته کاربران حدود ۲۴ میلیون نفر و میانگین سنی آنها ۲۷ سال است. «کاربران ماهر» کلیدی ترین گروه اعضای شبکه های اجتماعی هستند و میانگین درآمد آنها نیز بیشتر از سایر کاربران است. آنها پس از ورود به شبکه های اجتماعی به سرعت با محیط انطباق پیدا می کنند و تمایل دارند با اشخاص جدید در این سایت ها ارتباط برقرار کنند. بخش قابل توجهی از اعضای این گروه، وبلاگ های شخصی دارند و در توئیتر نیز کاربران فعالی محسوب می شوند. این گروه از کاربران در هر جایی از جمله خانه و محل کار به شبکه های اجتماعی متصل می شوند ولی بیشتر زمان استفاده شان از این سایت ها در محل کار است. اغلب آنها جنبه منفی استفاده از شبکه های اجتماعی را «اتلاف وقت زیاد» در این سایت ها می دانند.

کاربران فراغتی

«کاربران فراغتی» گروه دیگری از کاربران شبکه های اجتماعی هستند که نسبتاً استفاده کمتری از سایرین دارند. تخمین زده می شود ۲۱ میلیون نفر در این گروه قرار می گیرند که میانگین سنی آنها ۴۵ سال است. کاربران فراغتی اغلب از طرف دوستان، اعضای خانواده، همکاران و یا سایر آشنایان به شبکه های اجتماعی دعوت شده اند. آنها کاربران به نسبت منفعل سایت های شبکه اجتماعی محسوب می شوند که دریافت و تولید کمتری در این رسانه ها دارند. این گروه با تأخیر و صرف زمان قابل توجهی با این شبکه ها به عنوان محیطی جدید انطباق پیدا می کنند و اغلب تمایل دارند با دوستان و اعضای خانواده شان در ارتباط باشند. اکثر آنها «فیس بوک» را ارزشمندترین شبکه اجتماعی می دانند و تمایل کمتری به سایر رسانه های اجتماعی نشان می دهند.

کاربران به دنبال سرگرمی

گروه دیگر کسانی هستند که استفاده ای تفننی از شبکه های اجتماعی دارند و می توان آنها را «کاربران به دنبال سرگرمی» نامید. میانگین سنی این گروه ۲۹ سال است و تعداد آنها نیز ۲۹ میلیون نفر تخمین زده می شود. برای این گروه از کاربران، شبکه های اجتماعی تبدیل به بخشی از زندگی آنها شده است و هر روز به این سایت ها مراجعه می کنند. سرگرمی و تعامل با دوستان دو انگیزه اصلی آنها برای مراجعه روزانه به شبکه های اجتماعی هستند. در تماس بودن با دوستان و خانواده دلیل اصلی آنها برای پیوستن به این شبکه هاست. نیمی از این گروه «مای اسپیس» را مفیدترین شبکه اجتماعی می دانند و از آن استفاده بیشتری می کنند. بخشی از این گروه از کاربران به تدریج و با آشناشدن با فضای این سایت ها، آنها را برای مقاصد کاری نیز به کار می گیرند تا کم کم به گروه «کاربران ماهر» بپیوندند.

کاربران تجاری

«کاربران تجاری» گروه دیگری از کاربران شبکه های اجتماعی هستند که این سایت ها را هدفمندتر به کار می گیرند. میانگین سنی این افراد ۳۳ سال و تعداد آنها حدود ۳۵ میلیون نفر تخمین زده می شود. آنها نسبت به استفاده از این شبکه ها برخوردی حسابگرانه و منطقی دارند. آنها از شبکه های اجتماعی استفاده می کنند چون ارزش شبکه سازی مجازی را دریافته اند و به مزایا و کاربردهای مفید آن در زندگی و تجارتشان پی برده اند. این گروه اغلب «لینک دین» را ارزشمند ترین شبکه اجتماعی می دانند. میزان استفاده آنها از رسانه های اجتماعی چند روز در هفته است و این سایت ها را در مواردی از قبیل سفرهای بین المللی، ورزش و آموزش به کار می گیرند.

کاربران پرمشغله

گروهی از کاربران اینترنتی که عموماً از شبکه های اجتماعی استفاده نمی کنند «کاربران پرمشغله» هستند. میانگین سنی این گروه از کاربران ۴۵ سال است و تخمین زده می شود ۳۲ میلیون نفر در این دسته قرار می گیرند. این کاربران دیدگاه منفی نسبت به رسانه های اجتماعی ندارند و تنها به دلیل محدودیت زمان است که کاربر جدی این سایت ها به شمار نمی آیند. از این رو این گروه همواره در معرض پیوستن به شبکه های اجتماعی قرار دارند و برخی از آنها از تعدادی از رسانه های اجتماعی در سطح محدودی استفاده کرده اند یا می کنند. ویژگی های این گروه شبیه به «کاربران فراغتی» است. این گروه از کاربران هنگامی که به استفاده از شبکه های اجتماعی روی می آورند اغلب به سرعت در دسته «کاربران تجاری» قرار می گیرند. این گروه از کاربران اغلب در برابر این سؤال که چرا به عضویت شبکه های اجتماعی در نیامده اید پاسخ می دهد که بدون این سایت ها نیز با افرادی که برایشان اهمیت دارند در تماس هستند و لزومی به استفاده از شبکه های اجتماعی احساس نمی کنند.

کاربران نگران

گروه دیگری که شبکه های اجتماعی را در استفاده اینترنتیشان به کار نمی گیرند «کاربران نگران» هستند. میانگین سنی این گروه ۵۳ سال و تعداد آنها حدود ۳۰ میلیون نفر است. این گروه تردیدهایی درباره وضعیت امنیت و حریم خصوصیشان در این شبکه ها دارند. این دسته کاربران پس از «کاربران پرمشغله» دومین گروهی هستند که اغلب سرانجام به شبکه های اجتماعی می پیوندند. آنها معمولاً پس از دریافت چند دعوت نامه از منابع مورد اعتمادشان به شبکه های اجتماعی می پیوندند و در دسته «کاربران فراغتی» قرار می گیرند. این گروه بیشترین مصرف رسانه های سنتی از قبیل تلویزیون و مجلات را دارند و در مواجه با رسانه های جدید دچار کمی تردید و نگرانی می شوند. شاید میانگین سنی بالای این گروه کاربران از دلایل محافظه کاری نسبی آنها باشد.

کاربران بدبین

آخرین گروه کاربران اینترنتی که از شبکه های اجتماعی استفاده نمی کنند «کاربران بدبین» هستند. میانگین سنی این گروه ۴۹ سال است و تعداد آنها حدود ۱۶ میلیون نفر تخمین زده می شود. این گروه کمترین تمایل و رغبت را برای استفاده از شبکه های اجتماعی دارند. تعدادی از این کاربران استفاده کنندگان حرفه ای برخی دیگر از ابزارهای تکنولوژیکی و اینترنتی هستند ولی دیدی منفی نسبت به شبکه های اجتماعی دارند. آنها هیچ نگرانی بابت مسائلی از قبیل حریم خصوصی در محیط شبکه های اجتماعی ندارند ولی شبکه های اجتماعی را غیر مفید و استفاده از آنها را بیهوده توصیف می کنند. در کدام گروه قرار دارید؟

شما هم اگر کاربر فعال دنیای مجازی باشید حتما تاکنون با شبکه های اجتماعی مواجه شده اید. بر حسب اینکه از این شبکه ها استفاده می کنید یا نمی کنید شما هم در یکی از این گونه های کاربران اینترنتی قرار می گیرد. اگر کنجکاو هستید بدانید در کدام گروه قرار دارید می توانید با مراجعه به آدرس اینترنتی زیر و پاسخ دادن به چند سؤال درباره نحوه استفاده از اینترنت و سایر رسانه ها، نوع کاربریتان از این سایت ها را مشخص کنید: http://www.andersonanalytics.com/SNStype/tool.php

محمدمهدی مولایی