از دو سال پیش كه تحقیقات خود را درباره دسترسی آسان به صفحات وب شروع كردم، آمار و ارقام بسیار تكان دهنده ای نظرم را جلب كرد. مثلا تنها حدود چهل درصد از وب سایت های كشور انگلیس و پنجاه درصد از وب سایت های ایالا ت متحده از نظر كاربران به آسانی قابل دسترسی بودند و تقریبا بیست درصد از كاربران به طوركلی نمی توانستند از صفحات وب استفاده كنند. از سوی دیگر میلیون ها انسان در سراسر دنیا از لحاظ جسمی و ذهنی ناتوان یا كم توانند یا پیرند و ... كه استفاده از اینترنت و صفحات وب برای آن ها نیز دشوار است. امروزه در كشورهای پیشرفته دنیا قوانینی وجود دارد كه مستقیما شركت های سازنده وب سایت را ملزم به طراحی سایت هایی با قابلیت دسترسی بالا می كند. ولی با وجود این محدودیت ها، طراحان و سازندگان وب سایت ها انگیزه ای برای طراحی سایت های استاندارد وبا قابلیت دسترسی بالا ندارند. شاید این امر به این خاطر باشد كه گمان می كنند وقتی سایت به نظرشان زیبا باشد و خودشان بتوانند راحت از آن استفاده كنند، سایتی استاندارد تهیه كرده اند. ولی باید گفت كه این تفكر كاملا اشتباه است. شاید تا امروز فكر می كردید دانستن تنها HTML در ساخت سایت كافی است. ولی این فقط یكی از ابزارهای موردنیاز است. زیرا سایت شما باید استانداردهای جهانی را رعایت كند و مهم تر از هر چیز باید به آسانی قابل دسترسی باشد. این مقاله سعی دارد با شرح دلایل نیاز به این گونه سایت ها و ارائه تكنیك های آسان به شما بیاموزد چگونه یك سایت استاندارد بسازید كه نه تنها خود شما بتوانید از آن استفاده كنید، بلكه همه بتوانند از آن استفاده كنند. به عبارت دیگر، این مقاله به طور كلی نشان می دهد چگونه می توان سایتی ساخت كه از نظر كاربران، دسترسی به قسمت های مختلف آسان باشد.

●دسترسی آسان به صفحات وب

صفت قابل دسترسی (Accessible) را برای سایتی به كار می برند كه كاربران بیشتری بتوانند به راحتی از آن استفاده كنند. هرچه این گروه بزرگ تر باشد، اصطلا حاً وب سایت بیشترقابل دسترسی است. اتحادیه جهانی وب یاWorld Wide Web Consortium) W۳C) كه استانداردهای وب را تعیین می كند، در سال ۱۹۹۶ گروه نوآوری در افزایش قابلیت دسترسی به صفحات وب یا Web Accessibility Initiative) WAI) را بنیانگذاری كرد. كار اصلی این گروه تهیه استانداردهای فنی برای طراحان وب است.

ولی این گروه تحقیقاتی نیز جهت ارائه تكنیك های جدید برای افزایش كاربری صفحات وب برای استفاده كاربرانی با ناتوانی های جسمی نیز داشته است. هدف اصلی این گروه تشویق و راهنمایی طراحان وب برای تولید سایت هایی استاندارد است تا اكثر مردم بتوانند بدون در نظر گرفتن ناتوانی هایی كه دارند، از آن حداكثر استفاده را ببرند.

امروزه میلیون ها انسان به علت ناتوانی های جسمی (از قبیل معلولیت، كم بینی، نابینایی، كهولت سن و...) نمی توانند از اینترنت استفاده كنند. دلیل عمده این محدودیت وجود سایت هایی است كه نمی توانند مورد استفاده این گروه از جامعه قرار گیرند. مطابق آخرین تحقیقات انجام شده در سال ۲۰۰۶، در میان ۱۰۵ سایت انتخابی در كشور انگلیس ۷۹ درصد از آن ها (به ویژه سایت های آژانس های مسافرتی) با امكان دسترسی متوسط و چهل درصد با امكان دسترسی بسیار پایین مشاهده شد.

آخرین آمار نشان دهنده این است كه در حال حاضر، حدود ده تا پانزده درصد از جمعیت كشورها از لحاظ جسمی یا ذهنی ناتوانند و تقریبا بیست درصد با كهولت سن مواجه هستند و اگر افرادی از جامعه كه دارای ناتوانی جسمی نیستند ولی به دلیلی نمی توانند مانند افراد سالم از وب سایت ها استفاده كنند را هم در نظر بگیریم، به آماری سی درصدی می رسیم. در نتیجه سایت ها باید برای این دسته از جامعه نیز قابل دسترسی باشند.

دلایل نیاز به دسترسی آسان به صفحات وب را می توان در سه گروه قرار داد:

۱ ـ الزام قانونی: در بسیاری از كشورها قوانینی وضع شده كه رعایت حقوق افرادی با ناتوانی های جسمی را برای استفاده از وب سایت ها الزامی می داند. مثلا Disability Discrimination Act) DDA) مشخصا به سازمان ها و شركت هایی كه دست اندركار تهیه وب سایت هستند توصیه می كند كه حقوق افرادی از جامعه را كه به دلیلی دارای معلولیت و یا كهولت سن می باشند محترم بشمارند و صفحات وب را به نحوی تهیه كنند كه همه بتوانند از آن استفاده نمایند. در نتیجه براساس این قوانین طراحی سایت استاندارد با دسترسی آسان الزامی است. (البته هنوز در بسیاری از كشورها این قوانین وجود ندارد).

۲ ـ جمعیت شناسی: به طور متوسط ده تا پانزده درصد جمعیت جهان با مشكل معلولیت و حدود بیست درصد با كهولت سن مواجه هستند كه می تواند بر استفاده این گروه از جامعه در استفاده از اینترنت تاثیرگذار باشد. مثلا طبق آخرین آمار سال ۲۰۰۶، حدود هفت میلیون از جمعیت شصت میلیونی انگلیس معلول و حدود دو میلیون مشكل بینایی دارند. یعنی تقریبا پانزده درصد از جمعیت كشور! طبیعی است كه نا دیده گرفتن این گروه از جمعیت، كار صحیحی نیست.

۳ ـ دلایل اقتصادی: طراحی سایت هایی با امكان دسترسی آسان ممكن است به وقت و هزینه بیشتری نیاز داشته باشد، اما ایجاد چنین سایت هایی در آینده از نظر اقتصادی سود بیشتری خواهد داشت. در نظر بگیرید هم اكنون ده تا بیست درصد از مردم به دلیل استاندارد نبودن و قابل دسترس نبودن سایت شما نمی توانند از آن استفاده كنند كه اگر سایت شما قابل دسترس بود این گروه به جمع مشتریان شما می پیوستند و در نتیجه سود بیشتری به دست می آورید.

از طرف دیگر اگر سایت شما از دسترسی خوبی برخوردار باشد، در موتورهای جستجوگر اینترنتی در رتبه بالاتری قرار می گیرد (زیرا ALT tag در كدهای HTML استفاده شده است.) و مشتریان بیشتری به سایت شما مراجعه خواهند كرد. دست آخر این كه، مهم ترین دلیل برای ایجاد صفحات وب با دسترسی بالا را می توان رشد روزافزون فناوری های جدید در صنعت ارتباطات دانست. مثلا امروزه تلفن های همراه جدید امكان استفاده از اینترنت را به كاربران خود می دهند و اگر سایت شما استاندارد نباشد، كاربران نمی توانند از طریق تلفن های همراه خود به دیدن آن بروند.

حال كه دلایل نیاز به طراحی صفحات وب با قابلیت دسترسی بالا مطرح شد، ممكن است از خود سوال كنید چگونه می توانیم سایتی بسازیم كه برای همه قابل دسترسی باشد و در ضمن استاندارد هم باشد؟ پاسخ به این سوال بسیار آسان است. تنها با تغییرات جزئی در ساختار كد برنامه می توانیم سایتی با دسترسی آسان و بالا بسازیم.

گام یكم، طراحی مقدماتی صحیح است. طراح سایت باید این نكته را در نظر بگیرد كه استفاده كنندگان سایت ممكن است نتوانند از ماوس خود استفاده كنند، نتوانند فونت های كوچك را رویت نمایند، شاید نابینا باشند و بخواهند از صفحه خوان (Screen reader) برای خواندن محتویات سایت استفاده كنند و در آخر شاید كم بینا باشند و بخواهند از صفحاتی با پیش زمینه آبی و فونت زرد استفاده كنند. باید این نكته را مد نظر قرار دهیم كه اگر كاربران نتوانند از سایت استفاده كنند، طراحی این وب سایت چه فایده ای دارد؟

قدم بعدی طراحی مقدماتی، فلوچارت برنامه و طراحی نقشه برای سایت است. منظور از طراحی نقشه سایت این است كه استفاده كننده باید چه عملیاتی انجام دهد تا به هدفی كه مد نظر دارد (مثلا خرید كالا از اینترنت) برسد.

در این مرحله طراح سایت باید سعی كند آسان ترین راه رسیدن به هدف مورد نظر كاربر را پیش پای او قرار دهد. سپس باید كدهای برنامه را نوشت؛ البته با در نظر گرفتن استانداردهای جهانی Web Accessibility Initiative) WAI)كه معتبرترین مرجع موجود در مورد روش های افزایش كاربری وب سایت ها می باشد.

در ادامه توصیه های موثر در افزایش دسترسی آسان كاربران به صفحات وب توضیح داده می شود.

۱ ـ توصیه یكم: استفاده از CSS

مجموعه CSS یا Cascading Style Sheet ابزارهایی هستند كه مشخص می كنند اجزای صفحه HTML چگونه نمایش داده شوند.

وقتی زبان HTML برای اولین بار درست شد، فقط جهت نمایش محتویات صفحه به كار برده می شد و به صورت پیش فرض این گونه تصور شده بود كه مرورگر مثلا(Internet Explorer) باید وظیفه طرح بندی صفحه را به عهده بگیرد.

یعنی در واقع محتویات صفحه و طرز نمایش آن صفحه به طور مجزا درنظر گرفته می شد. ولی بعد از مدتی كه Tagهایی مثل font به این زبان اضافه شد، ایجاد صفحه وب با محتویات و طرز نمایش مستقل كاری غیرممكن به نظر می رسید.

جهت مرتفع كردن این مشكل نسخه ۴ زبان HTML، تگ Style را عرضه كرد. با استفاده از CSS در صفحه، كاربر امكان تغییر شكل صفحه وب را دارد و می تواند صفحه را هر طور كه می خواهد (مثلا با رنگ پیش زمینه دلخواه یا اندازه حروفی كه می خواهد)، نمایش دهد. برای امتحان این كه آیا سایت شما از این امكان برخوردار است یا نه، می توانید وب سایت خود را در مرورگر اپرا باز كنید و شكل آن را تغییر دهید.

طریقه استفاده از CSS در صفحات HTML بسیار آسان است. شكل كلی دستورات در CSS از سه قسمت اصلی تشكیل شده است: Selector تگی از (HTML)ا، Property (خصوصیت) تگ كه تغییر می كند، و مقدار آن.

برای افزودن CSS به صفحه HTML می توانیم سه راه را انتخاب كنیم. از CSS به صورت یك فایل مستقل استفاده نماییم و در صفحه وب خود به این فایل رجوع كنیم (از آن جهت كه با این روش می توانیم بدون دستكاری صفحه وب، شكل آن را عوض كنیم، این كار بهترین روش است). استفاده از CSS در داخل صفحه با استفاده از تگ Style و استفاده از CSS در داخل تگی كه می خواهیم شكل خاصی داشته باشد (این روش عملی است. ولی منطقی به نظر نمی رسد).

مثلا اگر می خواهید در یك پاراگراف از فونت Arial استفاده كنید و تمام نوشته های این پاراگراف را به صورت حروف بزرگ نمایش دهید، می توانید از CSSاستفاده كنید.

۲ ـ توصیه دوم: تشریح همه اجزای صفحه وب

هر كدام از اجزای تشكیل دهنده صفحه وب كه به صورت تصویری اطلاعاتی را در اختیار كاربران قرار می دهند، باید شرح داده شوند. تصور كنید تصاویر موجود در یك صفحه نمی توانند توسط كسی كه این تصاویر را نمی شناسد درك شوند و كاربری با استفاده از مرورگری كه شكل ها را نمایش نمی دهد سایت شما را رویت می كند. در این صورت این كاربر نمی تواند اطلاعاتی را كه شما با نمایش آن شكل قصد دارید به او نشان دهید، مشاهده كند. در زبانHTML پنج ویژگی (Attribute) وجود دارد كه می توانید برای حل مشكل بالا از آن استفاده نمایید.

۳ ـ توصیه سوم: افزایش كارایی صفحه وب

وب سایت خوب آن است كه كاربران آن بتوانند به راحتی با آن كار كنند و سرعت عملیات كاربران بالا باشد. درHTML دو ویژگی وجود دارد كه می توان با استفاده از آن ها سرعت استفاده كاربران را بالا ببریم و در ضمن صفحات وب سایت را قابل دسترس تر كنیم.