دانیل گولمن (Daniel Goleman)، روانشناس، عصر حاضر را عصر مالیخولیا یا افسردگی می نامد. با وجود پیشرفت های شگفت انگیز در دنیای فناوری که یاری رسان ما در فعالیت های روزمره هستند، مردم امروز نسبت به نسل های پیشین بیش تر به افسردگی دچار می شوند.

البته شاید این غم و ناراحتی ناشی از وجود فناوری هایی باشد که پیرامون ما را احاطه کرده اند. این روزها، فناوری ها هستند که شیوه زندگی ما را تعیین می کنند. موبایل ها، کامپیوتر ها و اینترنت در زندگی روزمره ما نفوذ کرده اند. گویی نیرویی غالب وجود دارد که باعث می شود هر روز ایمیل های مان را چک کنیم، صفحه شخصی مان در شبکه های اجتماعی نظیر فیس بوک و مای اسپیس را به روز کرده و به دنبال خرید جدیدترین مدل های لپ تاپ یا گوشی موبایل باشیم.

● آیا ما این فناوری های پیشرفته را به خدمت گرفته ایم یا آنها ما را اسیر خود کرده اند؟

در مطالعه روانشناختی فناوری به این نتیجه می رسیم که ما ناخودآگاه به سمت دنیایی می رویم که فناوری تمامی مسایل مربوط به رفاه و خوشی های ما را رقم می زند.

هرچند فناوری در مسیر پر سرعت زندگی مدرن می تواند مفید باشد، اما به هر حال باید از احاطه زیاده از حد آن بر زندگی جلوگیری کرد. اغلب ما به سختی می توانیم جلوی خودمان را بگیریم که سری به صندوق ایمیل مان نزنیم یا اخبار جدیدی که هر لحظه به روز می شوند را چک نکنیم. وضعیت فرزندان مان از خود ما هم بدتر است. این افراد اگر روزی صفحه شبکه اجتماعی شان را نبینند، روزشان شب نمی شود. در بسیاری از خانه ها، کامپیوتر به مرکز توجه و به ابزاری برای رسانه، کار و بازی تبدیل شده است.

● اما دلیل این پدیده ها چیست و قرار است فناوری چه بلایی سر ما بیاورد؟

در دنیای مصرف انبوه کنونی، ما در احاطه آگهی های بازرگانی هستیم که رفاه و خوشبختی ما را در گرو مصرف کالاهای مادی می دانند. دنیایی که سرنوشت ما و کودک ما با استفاده از مدل های جدید ابزارها و وسایل الکترونیکی رقم می خورد. در نتیجه بزرگسالان و کودکان به طور ناخودآگاه به این باور می رسند که برای داشتن احساس خوب در مورد خودشان یا زندگی، باید آخرین مدل محصولات یا کالاها را خریداری کنند.

● نتایج تحقیقات روان شناختی

تحقیقات تیم کاسر(Tim Kasser)، روان شناس دانشکده ناکس در ایلینویز، نشان می دهد که افرادی که بیش تر کالا و وسایل می خرند، از افرادی که وابستگی چندانی به مادیات ندارند، غمگین ترند.

مادی گرایی، پیامدهایی چون اعتماد به نفس پایین تر، خودشیفتگی بیش تر، گرایش بیش تر به مقایسه خود با دیگران به شکلی ناخوشایند، همدلی کمتر و ناسازگاری بیش تر در روابط با دیگران را در بر دارد. این یعنی، کسانی که به مادیات بهای بیش تری می دهند، هم غمگین تر از سایرین هستند و هم اعتماد به نفس پایین تری دارند یا در روابط شان با دیگران دچار مشکلات بیش تری هستند.

در بیش تر زبان ها و فرهنگ ها، مثل «وقت طلا» وجود دارد. همین نگاه باعث شده که لپ تاپ ها و موبایل ها، فاصله میان محل کار و خانه را کمرنگ کرده و خانه ها را به محل کار تبدیل کند.

مدیر منابع انسانی در یکی از شرکت های فناوری پیشرفته می گوید: مسوولان شرکت برای من خط موبایل ویژه ای خریده اند تا بتوانند ۲۴ ساعته من را در اختیار داشته باشند. علاوه بر این لپ تاپی به من داده اند تا دفتر کارم همیشه همراهم باشد. از آن زمان هیچگاه از حجم سنگین فشاری که بر من وارد می شود خلاصی ندارم. آیا این جملات برای شما آشنا نیست؟

روانشناسان معتقدند، فقدان تفکیک مشخص میان محیط کار و خانه، به طور قطع روابط ما را با افرادی که دوست شان داریم، خراب می کند. همچنین باعث می شود حساسیت مان را به اهداف دراز مدتی که آرزوی تحقق آنها را در دل می پرورانیم، از دست بدهیم.

جوامع امروز با وجود این فشارهای چندگانه که ما را از هر سو تهدید می کند، در معرض خطر تعویض و تغییر استانداردهای کیفیت زندگی قرار دارند. به این ترتیب، ما به کشف راه و روش هایی نیازمندیم که بخش هایی که به فناوری واگذار کرده ایم را دوباره پس بگیریم. این به این معناست که در حال حاضر، فناوری ها بر بخش عمده ای از زندگی روزمره ما تسلط یافته اند و لازم است که از شدت این سلطه بکاهیم و یاد بگیریم چگونه به شکلی سالم و مثبت از فناوری استفاده کنیم.

● نظریه خودرایی

توصیه گروه روانشناس این تحقیق، گرایش به نظریه خودرایی است. این نظریه توسط ادوارد دسی(Edward Deci) و ریچارد راین (Richard Ryan)، استادان روانشناسی دانشگاه راچستر در نیویورک ارایه شده است. این نظریه به واسطه سه عنصر حیاتی و اصلی سلامت رشد شخصی و کارکردی تعریف می شود که می توانند برای تنظیم مجدد روابط ما با فناوری مورد استفاده قرار گیرد.

اولین فاکتور، “خودگرایی” یا استقلال است. یعنی اینکه احساس کنیم فعالیت های مان را خودمان انتخاب کرده ایم و بر اساس خواسته خودمان است. به شکلی واضح می توانیم ببینیم که فناوری چگونه استقلال مان را گرفته، اما با مدیریت صحیح آن می توان استقلال از دست رفته را دوباره به دست آورد.

زیرا به همان میزان که اتکای ما به فناوری زیاد می شود، احتمال آسیب پذیری مان هم بالا می رود. شاید آسان ترین روش برای خلاص شدن از آسیب های فناوری این باشد که زمانی که به خانه می رسیم، گوشی موبایل مان را خاموش کنیم و یا تنها زمان های خاصی را برای پاسخ دادن به ایمیل ها و استفاده از اینترنت اختصاص دهیم. در این صورت است که می توانیم بگوییم این ما هستیم که تعیین می کنیم چه زمانی در دسترس باشیم نه دیگران.

دومین عامل، نیاز به تقویت حس “شایستگی” است. ما باید به این باور برسیم که کارهای مان تاثیرگذارند. با رعایت این اصل، ارتباط ما با فناوری پیچیده می شود.

زیرا بسیاری از ما تنها زمانی احساس شایستگی می کنیم که ایمیل های بیش تری دریافت کنیم، یا جدیدترین مدل یک گوشی را بخریم و یا مطلب مان در فیس بوک ۵۰ تا اظهار نظر داشته باشد. در اینجا باید با خودمان کنار بیاییم و بدانیم که واقعا چه بازخوردهایی برای ما مهم و در زندگی شخصی ما تاثیرگذار است. باید احساس شایستگی را در ادامه احساس استقلال مان دنبال کنیم و در نهایت از فناوری در جاهایی استفاده کنیم که امکان پذیر بود و به ما کمک می کرد.

عامل سوم “وابستگی” و منظور، احساسی است که باعث می شود بخواهیم با دیگران ارتباط نزدیک و صمیمی داشته باشیم. فناوری، تهدیدی برای این احساس است.

دستگاه هایی مثل آیپاد، مانع ارتباطات روزمره و طبیعی ما با انسان های دیگر می شود. این دستگاه ها ممکن است روابط مجازی ایجاد کنند که پای آنها به ارتباطات زندگی واقعی ما هم کشیده شود.

روانشناسان به این نتیجه رسیده اند که تفاوت اصلی میان افراد شاد و غمگین در وجود یا فقدان روابط اجتماعی خوب و قوی است. یکی از راه های اصلی شاد زیستن، گذراندن زمان کافی با دوستان و خانواده است.

شاید بتوان فاکتور چهارمی را هم به موارد قبلی افزود که همان تفکر انتقادی است. در زندگی امروز که ما در هر ساعت از شبانه روز غرق در آگهی های مستقیم و غیر مستقیم بازرگانی هستیم، باید یاد بگیریم که ارزش هر پدیده را خودمان تحلیل و تخمین بزنیم.

شاید استقلال، حس شایستگی و وابستگی به همراه تقویت تفکر انتقادی یکی از راه های موثر در نحوه مواجهه بهتر ما با فناوری و ایجاد حس خوشایند باشد.