براساس آمارهای موجود، ایران با حدود ۷۰ میلیون نفر جمعیت، ۲۳ میلیون کاربر اینترنت دارد که ۳۴ درصد کل جمعیت کشور را شامل می شود. سهم ایران از تعداد کاربران اینترنت در خاورمیانه، بیش از ۵۰ درصد است و میزان رشد اینترنت در آن، بالاترین سهم را در خاورمیانه به خود اختصاص داده است؛ به طوری که در فاصله سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۸ میزان کاربران اینترنت در کشور از ۲۵۰ هزار نفر به ۳۴ میلیون نفر رسیده است. موج اینترنت وارد زندگی بسیاری از ایرانیان شده است اما این رسانه بیشتر کاربردی شخصی در میان آنها دارد و به عنوان ابزاری فراگیر در انجام امور اقتصادی، اجتماعی و اداری و عمومی در قالب شبکه ای گسترده، کارایی چندانی نیافته است. این مطلب به پدیده دولت الکترونیک می پردازد که با هم می خوانیم.

هنوز بسیاری از امور اداری، نیازمند مراجعه حضوری شهروندان است و انجام امور با روش های رایانه ای در مواردی، تنها به نیمه راه ختم می شود و با همان روش سنتی و دستی به سرانجام می رسد. شواهد گویای این واقعیت است که با وجود جمعیت قابل توجه کاربران که نشانگر وجود زمینه های لازم برای بهره گیری از اینترنت در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی به شمار می رود، برای بسیاری از مسئولان و شهروندان مفهومی بیگانه است.

● دیوانسالاری نوین

دولت الکترونیک به عنوان مفهومی جدید در عرصه حکومت داری، با ایجاد فرصت هایی برای دولتمردان و شهروندان، نه تنها چهره ای جدید از حکومت داری و دیوان سالاری پدید آورده، بلکه موجب شده است بالاترین مقامات رسمی کشورها بر ظهور جهانی تازه و نو، با عنوان "جامعه اطلاعاتی " صحه گذارند. بسیاری از کشورهای توسعه یافته از جمله آمریکا و به ویژه کشورهای حوزه اسکاندیناوی در اروپا، از پیشقروان تحقق رویای دولت الکترونیک هستند و باید اذعان داشت که موفقیت این کشورها در تحقق دولت الکترونیک موجب شد سایر دولت های جهان نیز نه از روی خلاقیت و یا اختیار، بلکه از باب اجبار و ناچاری، یکپارچه تصمیم بگیرند آرمان و اهداف جهان تازه تاسیس را برای خود تبیین و تشریح کنند. بی توجهی به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای جهان باعث شد نوعی تقسیم بندی جدیدی در دنیا به وجود آید، به این صورت که کشورهای جهان به جای صنعتی و غیرصنعتی، توسعه یافته، توسعه نیافته یا در حال توسعه، با عنوان کشورها و دولت های الکترونیک و غیر الکترونیک تقسیم بندی شوند. اگر پیش از این کشورها به عنوان شمال و جنوب تقسیم بندی می شدند، امروزه این طبقه بندی کارآیی خود را از دست داده است و صحبت از شکاف دیجیتالی میان آنها می شود. توجه دولت ها به الکترونیکی کردن اداره امور حکومت از این جهت قابل اهمیت است که وارد نشدن آنها به دنیای الکترونیکی امروز، نه تنها موجب می شود فاصله های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها گسترش یابد، بلکه تفاوت شیوه ارتباط دولت های الکترونیکی و سنتی، امکان هر گونه تبادل اطلاعاتی را تقریباً غیر ممکن می سازد. به این ترتیب که در کشورهای الکترونیکی همه امور جاری مملکت و دولت به صورت الکترونیکی انجام می شود، اما افرادی که در این کشورها زندگی می کنند در کشورهای غیر الکترونیک دچار مشکل می شوند.

● دولت الکترونیک در ایران

هدف از ایجاد دولت الکترونیک آن است که خدمات و دسترسی به سرویس های مختلف برای مردم در طول شبانه روز، حتی در روزهای تعطیل و غیر تعطیل در هر نقطه جغرافیایی امکان پذیر باشد. به صرفه ترین روش در این خصوص استفاده از اینترنت به عنوان ستون فقرات ارتباطات جهان جدید است، زیرا در غیر این صورت، ایجاد ستون فقرات و زیر ساخت های ارتباطی، هزینه های گزافی طلب می کند که امروزه هیچ کشوری، چنین رویکرد غیر اقتصادی را پیگیری نمی کند. در فاصله کوتاهی پس از شکل گیری دولت الکترونیک در کشورهای توسعه یافته، طرح ایجاد دولت الکترونیکی در نود و سومین جلسه شورای عالی اداری در تیر ماه ۱۳۸۱ بنا به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تصویب و اعلام شد که این طرح، به منظور تحقق اهداف قانون برنامه سوم توسعه و با هدف دستیابی به اطلاعات دقیق و بهنگام در بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از طریق اتوماسیون فعالیت ها، تسریع در اجرای امور، بهبود ارائه خدمات به مردم با حداکثر نظم و دقت و افزایش کیفیت تصمیم گیری در سطوح مختلف و ارائه خدمات غیر حضوری، همچنین کاهش هزینه ها، افزایش کارآیی در بخش های مختلف، ایجاد گردش سریع و صحیح اطلاعات بین دستگاه های اجرایی، تصویب شد. این طرح پس از گذشت هفت سال، تنها ۲ درصد پیشرفت داشته و تمامی آرمان های شکل گرفته از آن در حد شعار باقی مانده است؛ غافل از آن که در فاصله همین سال ها، بسیاری کشورها با درک ضرورت راه اندازی دولت الکترونیک، برنامه های خود را آغاز کردند و تا به امروز نیز پیشرفت های قابل توجهی داشته اند.

دکتر حمید ضیائی پرور، مدرس دانشگاه و روزنامه نگار، درباره موانع موجود بر سر راه تحقق دولت الکترونیک در ایران به سه دلیل عمده اشاره می کندو می گوید: "یکی از مهم ترین موانع موجود، نبود زیرساخت های لازم به لحاظ فنی است. سخت افزارهای مناسب بدون پهنای باند مناسب و شبکه های جایگزین، نمی تواند امکانات لازم را برای بخش های تجاری، اقتصادی و عمومی فراهم کند. در سایر کشورها علاوه بر تکنولوژی فیبر نوری، از سایر تکنولوژی ها چون ارتباطات ماهواره ای، رادیویی و بی سیم استفاده می شود، اما در ایران محدودیت های عمده ای وجود دارد که ناشی از نبود یک اراده سیاسی و دولتی است که مانع از تحقق دولت الکترونیک می شود. " این استاد ارتباطات، نبود زمینه های حقوقی را دومین مانع شکل گیری دولت الکترونیک می خواند و می گوید: "از مهم ترین زمینه های تحقق دولت الکترونیک، قوانین و بسترهای حقوقی است. به عنوان مثال امضای دیجیتال، امنیت داده ها، حق کپی رایت و حق مولف، از نخستین زیرساخت های حقوقی برای تشکیل دولت الکترونیک است، اما متاسفانه تا به امروز قوانین مدونی در این باره تهیه نشده است، در حالی که وجود چنین قوانینی، اعتمادی جمعی را به وجود می آورد تا شهروندان برای تبادلات مالی و اطلاع رسانی بتوانند از خدمات الکترونیک بهره بگیرند. " دکتر ضیائی پرور، فرهنگ سازی و آموزش را از دیگر زمینه های لازم عنوان می کند و توضیح می دهد: "هنوز آمادگی های لازم برای بهره گیری از خدمات دولت الکترونیک در سطح جامعه ایجاد نشده است. فواید دولت الکترونیک به دلیل نظام آموزش سنتی در مدارس و دانشگاه و عملکرد رسانه ها، هنوز برای بسیاری از شهروندان ناشناخته است. البته این فرهنگ سازی، مستلزم آموزش مستقیم نیست. به عنوان مثال، ثبت نام در کنکور دانشگاه ها که در سال های اخیر آغاز شده، یک شیوه برای فرهنگ سازی در جامعه است تا اهمیت استفاده از اینترنت در انجام بهتر و دقیق تر امور روشن شود. "

● فرهنگ سازی

همه صاحب نظران بر نقش مهم فرهنگ سازی و ترویج عمومی استفاده از فناوری اطلاعات در امور اداری و تجاری تاکید می کنند. پرویز رحمتی، رئیس سازمان نظام صنفی رایانه ای استان تهران معتقد است: "بیشتر مردم برای دریافت سرویس و استفاده از آی تی به کیفیت اهمیت خاص می دهند و برای کاربران تفاوتی نمی کند سرویس را یک دستگاه دولتی و یا یک بنگاه اقتصادی بخش خصوصی ارائه می کند، بلکه برقراری ارتباط و رفع سریع نیاز، از راه های الکترونیکی و با قیمت مناسب، در شرایطی که اطمینان استفاده از این روش تضمین شده باشد، اهمیت بالایی برایشان دارد. فرهنگ سازی از راه رسانه های صوتی، تصویری و نوشتاری برای نفوذ آی تی در میان طیف های مختلف مردم، ضرورت دارد. " او می گوید: "فرهنگ سازی بدون توجه به ارائه خدمات مناسب و راحت موثر نیست، چرا که به عقیده کارشناسان، اگر کاربران برای یک پرداخت اینترنتی بعد از چند بار تلاش، به دلیل مشکلاتی از قبیل نبود زیرساخت های مناسب و درنتیجه نبود سرعت کافی موفق نشوند کار خود را انجام دهند، در نهایت مجبور به حضور در بانک می شوند و نوعی عقبگرد اتفاق خواهد افتاد. "

● از دنیای واقعی تا دنیای مجازی

فضای الکترونیک، دنیایی مجازی و بزرگ است که برای بسیاری از ایرانیان ناشناخته و غیر قابل اعتماد به نظر می رسد؛ شاید یک دلیل اش این باشد که تجربه آشنایی با این فضا برای بسیاری از شهروندان ایرانی، با فعالیت شرکت های هرمی همزمان شده بود. اما این بی اعتمادی، دلایل دیگری نیز دارد که موجب می شود بسیاری از شهروندان ترجیح دهند برای انجام امور مالی و اداری خود، با مراجعه حضوری، از صحت انجام آنها اطمینان حاصل کنند. دکتر ضیائی پرور عوامل دیگری را نیز در شکل گیری این موج بی اعتمادی دخیل می داند و می گوید: "اطلاعاتی که رسانه های جمعی به ویژه رادیو و تلویزیون درباره پدیده های الکترونیک به خصوص اینترنت ارائه می دهند، عموما منفی و هشدار دهنده است. همین تبلیغات منفی موجب می شود بسیاری از شهروندان، از این فضا فاصله بگیرند؛ در حالی که کلاهبرداری، دروغگویی و شایعه پراکنی در دنیای واقعی نیز وجود دارد. بنابراین نباید موانعی در راه دسترسی به این امکانات ایجاد کرد، بلکه باید با فرهنگ سازی و تدوین قوانین، ضرورت ایجاد دولت الکترونیک را به عنوان یک نیاز عمومی در جامعه به وجود آورد. "

● خلأ دیجیتالی

پروفسور یحیی کمالی پور، رئیس دپارتمان ارتباطات دانشگاه پوردو آمریکا، درباره وضعیت دولت الکترونیک در ایران می گوید: "در رابطه با شعار دولت الکترونیک من از جزئیات و امکانات موجود در کشور، آن طور که باید و شاید آگاه نیستم، اما طبق گزارشی که اخیرا مطالعه کرده ام، کشور افغانستان در این حوزه فعالیت زیادی دارد. طبق معمول متأسفانه ما بیشتر شعاری هستیم تا کاربردی و عمل گرا. البته در کشور شبکه ها و تکنولوژی های گوناگون ارتباطی وجود دارد، ولی از آنها استفاده بهینه نمی شود و به نظر می رسد یک خلأ دیجیتالی در مقایسه با کشورهای پیشرفته و حتی بعضی کشورهای در حال توسعه ایجاد شده است و به قول معروف، ما از قافله جهانی ارتباطات که بسیار سریع در حال حرکت و تغییر و تحول است، عقب مانده ایم. " او می افزاید: "برای رسیدن به یک دولت الکترونیک، به برنامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت، سرمایه گذاری، آموزش، گسترش شبکه ها و فراهم کردن امکانات، دسترسی و استفاده از ابزار دیجیتال در کل کشور نیاز است. آیا حتی در تهران این امکان هست که فرضاً شما در پارک ملت بنشینید و از طریق کامپیوتر همراه خود، وارد شبکه جهانی اینترنت شوید؟ آیا چنین شهر الکترونیک در ایران وجود دارد؟ اگر پاسخ منفی است، بنابراین ما هنوز با داشتن یک دولت الکترونیک فاصله زیادی داریم. "

● چند گزارش

"گزارش وضعیت موجود دولت الکترونیکی در ایران " در قالب کتابی از سوی دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی منتشر شده است. براساس جمع بندی و تحلیل نتایج این گزارش، بیش تر خدمات دولت الکترونیک در ایران، خدمات دولت به شهروندان (G۲C یا Government to Citizens = دولت به شهروندان) است و توجه کمی به روابط بین سازمانی (G۲G یا Government to Government = دولت به دولت) به صورت الکترونیک شده است. براساس گزارش سازمان ملل، پایین ترین امتیاز دولت الکترونیکی ایران مربوط به حوزه زیرساخت است. با توجه به محروم بودن بخش عمده ای از جمعیت ایران از کالاها و خدمات ICT و ضریب نفوذ پایین آن ها، بخش زیرساخت، مهم ترین پاشنه آشیل دولت الکترونیکی در ایران است. براساس گزارش سازمان ملل و شاخص هایی که در آن مورد بررسی قرار گرفته است، دولت الکترونیکی ایران به لحاظ خدمات دو جانبه، به عنوان مثال پرداخت قبوض به شیوه الکترونیک، چندان وضعیت اسفباری ندارد؛ ولی به لحاظ خدمات اصلی خود دولت به عنوان مثال، صدور مدارک، بسیار ضعیف عمل کرده است. اما آخرین نکته اینکه ایران در پیاده سازی دولت الکترونیکی در میان ۲۱۷ کشور دنیا، در رده ۸۹ قرار دارد. با اینکه برنامه های متعددی برای پیاده سازی دولت الکترونیک در ایران طی سال های گذشته تصویب و اجرا شده است، اما مردم هنوز به درستی شاهد اجرای این طرح در سطح گسترده و سراسری نیستند و بیشتر امور اداری، بانکی و تجاری کماکان به شیوه سنتی و کاغذ محور انجام می شود.

● موانع پیش رو

افزایش رضایت مندی، بالا رفتن سرعت انجام کارها، افزایش کارایی بخش های مختلف، جلوگیری از ترددهای غیر ضروری و کاهش آلودگی هوا، از نیازهای جامعه امروز ایران به شمار می روند که هر چه زودتر ببرای هر کدام راه حلی اندیشیده شود. دولت الکترونیک تدبیری است که همزمان می تواند به تمامی این ضرورت ها پاسخ دهد، اما متاسفانه به دلیل نبود زیرساخت های فنی، مانند شبکه های پهن باند اینترنتی و وی پی ان، نبود شبکه علمی مناسب در سطح کشور، راه اندازی نشدن پورت های پر سرعت اینترنت در ایران، راه نیافتن اینترنت رایگان و پر سرعت به دانشگاه ها، پالایش غیر هوشمند اطلاعات در شبکه، نبود سرویس های مبتنی بر تلفن همراه، گرانی هزینه های ارتباطات الکترونیک، به روز نبودن وب سایت های دولتی و نداشتن محتوای کافی برای استفاده عموم، تعاملی نبودن سرویس های الکترونیک، ضعف فرهنگ سازی و اطلاعات عمومی نسبت به دولت الکترونیک، از مشکلاتی است که جامعه ایران با آن مواجه است. علاوه بر اینها، اجرایی نشدن طرح هایی مانند امضای دیجیتال، نبود قوانین کپی رایت و اختصاص نیافتن بودجه های کافی برای پروژه های فناوری اطلاعات، از مسائلی است که مانع پیاده سازی دولت الکترونیک در ایران شده است. این در حالی است که موج جدید دولت الکترونیک، امروز در آسیا به سرعت در حال پیشروی است و کشورهای جنوب و شرق آسیا در رقابتی چشمگیر، به دنبال ارتقای وضعیت فعلی خود هستند و همزمان محصول دولت الکترونیک را برداشت می کنند، اما با وجود گذشت هفت سال از تصویب طرح دولت الکترونیک در ایران، کشورهایی چون افغانستان، پاکستان و هند وضعیت بهتری در مقایسه با ایران دارند؛ در حالی که تعدادی از این کشورها بعد از ایران، به فکر راه اندازی دولت الکترونیک افتادند.