جامعه بر مبنای نیازهای اجتماعی انسان شکل گرفته و معادلات اجتماعی حول محور منابع استوار است. بر این پایه در جوامع سنتی نیازها در محدوده منابع طبیعی، انسانی، مالی، زمان، تجهیزات و قوانین بسنده شده، اما در جوامع توسعه یافته اطلاعات و دانش به این مجموعه اضافه شده و ضمن ایفای نقش بنیادی، محور کلیه برنامه های توسعه قرارگرفته است. علیرغم توسعه اطلاعات و دانش در روزگار ما و حتی موفقیت های بسیار علمی جوانان و دانشمندان ایرانی، متاسفانه شاهد آن هستیم که سهم دانش در هزاره ای که گذشت در زندگی مردم ما ناچیز بوده است. حال آنکه برنامه ریزی برای توسعه، به شدت نیازمند هدایت و کنترل در یک روند سیستمی مبتنی بر اطلاعات و دانش بوده و احراز حصول موفقیت آن، در گرو اطلاعات و دانش است.

امروزه در ابتدای هزاره سوم (بعد از میلاد) جوامع توسعه یافته با بهره گیری موثر از اطلاعات و دانش توانسته اند بنای جامعه ای مبتنی بر اطلاعات و دانش را بنیان نهند.

بهره گیری مطلوب و اثربخش از اطلاعات و دانش در سطح جامعه تا نیل به مدیریت واحد شهری (حصول جامعه اطلاعاتی در سطوح مختلف بنا به آنچه در ادامه مقاله آمده امکان پذیر است) نیازمند عزم ملی و مدیریت مشارکتی و همسوی کلیه مولفه های موثر مرتبط است.

اگر شهر را به عنوان خواستگاه اصلی جامعه شهرنشینی در نظر بگیریم، با توجه به مطرح شدن رویکرد مدیریت واحد شهری، می توان شهرداری را متولی اصلی مدیریت شهر برشمرد. در صورت ایجاد عزم ملی و تبدیل شهرداری به سازمانی که برنامه ریزی و هدایت فرآیندهای عملیاتی و خدمات آن مبتنی بر اطلاعات و دانش انجام می پذیرد، می توان در گام های بعدی با مشارکت سایر ذی نفعان و نهادینه شدن مدیریت شهری مبتنی بر اطلاعات و دانش، نسبت به تعمیم و توسعه بهره گیری از اطلاعات و دانش تا نیل به یک جامعه اطلاعاتی بیشتر امیدوار بود.

بدیهی است پس از بهره گیری شهروندان از خدمات شهری مبتنی بر اطلاعات و دانش (در "مدیریت واحد شهری"، مدیریت کلیه خدمات قابل ارائه به شهروندان بر عهده شهرداری است) انتقال اطلاعات و دانش به جامعه، انتظاری عملی تلقی شده و پایه های توسعه به شکلی اصولی نزج خواهد گرفت.

در صورت نهادینه شدن این حرکت در قالب یک روند سیستماتیک می توان امیدوار بود که با بهره گیری از مدل های توسعه مبتنی بر اطلاعات، دانش و فناوری های متناسب و نوین تامین نیازهای اجتماعی تا نیل به رفاه اجتماعی در جامعه محقق شود.

● مدیریت شهری در قالب سازمان Enterprise

سازمان ها از حیث بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در ۲ قالب سنتی و نوین قابل بررسی هستند. سازمان های سنتی سازمان هایی هستند که تصمیم گیری در حوزه های عملیاتی بر پایه صلاحدید و نظر مدیران و بنا به توان و ظرفیت مدیریتی آنان اتخاذ شده و ردیابی تصمیمات اتخاذ شده در قالب مستندات اطلاعاتی امکان پذیر نیست. در این گونه سازمان ها با تعویض مدیریت در شرایط مشابه و بنا به سلایق مدیریتی، تصمیمات گوناگونی برای یک موضوع واحد اتخاذ شده و سازمان شدیدا به مدیران خود وابسته است. در این گونه سازمان ها با تعویض مدیریت، کلیه روال های تصمیم گیری، مدیریتی و عملیاتی از سازمان رخت برمی بندند. سازمان های نوین در قالبی کاملا متفاوت، تصمیمات مدیریتی را به صورت سیستماتیک و بر پایه اطلاعاتی که در پیکره های مختلف سازمان و فرآیندهای عملیاتی آن جریان دارد، اتخاذ می کنند. این تصمیمات بر مبنای اطلاعات و دانش سیستمی و کاملا مستند و قابل ردیابی انجام شده و وابستگی سازمان را به اشخاص کاهش می دهد.

براساس توضیحات ارائه شده، سازمان های گروه اول Organization و سازمان های گروه دوم Enterprise خطاب می شوند. در Organization علیرغم وجود ساختارهای ارگانیک به علت سطح پائین یکپارچگی و همبستگی سازمانی، انجام ماموریت های سازمانی در قالب رویکرد وظیفه ای محصور مانده و در ارتباط با فرآیندهای فراواحدی متولی مشخصی وجود ندارد.

این مسئله موجب می شود اطلاعات در ارتباطات فرآیندی قابلیت ارتباط و یکپارچگی را نداشته و انسجام اطلاعاتی لازم جهت تولید و تامین اطلاعات و دانش سازمانی وجود نداشته باشد.

در یک مدل Enterprise انجام فرآیندهای عملیاتی و ارائه خدمات سازمان حول محور اطلاعات و دانش تنظیم می شود. در این راستا Back office و Front office سازمان برای ساماندهی به کسب و کار از مدل سازمانی، معماری وظیفه ای و فیزیکی متناسب با کسب و کار و خدمات سازمان برخوردار هستند.

در سازمان مذکور علیرغم وجود پیکره های مختلف سازمانی، یکپارچگی در معماری سازمان از سطح قابل قبولی برخوردار بوده و بهره گیری از اطلاعات و دانش در کلیه سطوح راهبردی، مدیریتی، دانایی و عملیاتی انجام می شود. بدین منظور سازمان با توجه به ابعاد و اندازه اطلاعات مورد استفاده، از معماری متناسب با Scale خاص خود بهره می گیرد. مدیریت شهری نیز از این مقوله و مجال مستثنی نبوده و به علت اجزا و عناصر مختلف و گستره توزیع آنها، ناگزیر به معماری سازمان خود بر مبنای اطلاعات است. با توجه به مطالعات و بر مبنای نتایج پروژه انجام شده حوزه های عملیاتی زیر در مدیریت شهری در قالب Enterprise قابل طرح و بررسی است .

▪ حوزه های پشتیبان :

۱) سبد منابع شامل منابع انسانی، مالی، زمان، تجهیزات، قوانین، اطلاعات و دانش

۲) پشتیبانی از عملیات

▪ حوزه های تخصصی :

۱) شهرسازی

۲) عمرانی

۳) فرهنگی و اجتماعی

۴) خدمات شهری

۵) حمل و نقل و ترافیک

۶) درآمد

▪ حوزه های پشتیبانی از مدیریت:

۱) مطالعه و برنامه ریزی

۲) ارتباطات

۳) سیستم های مدیریتی

کاربردهای ICT در مدیریت شهری

همانطور که پیشتر توضیح داده شد، پیش نیاز جامعه اطلاعاتی بهره گیری کلیه مولفه های موثر جامعه از اطلاعات و دانش بوده و این مهم از طریق شکل گیری مدیریت شهری در قالب سازمان های Enterprise کاملا عملی است. مهمترین ابزاری که در این راستا می تواند سازمان و برنامه ریزان شهری را یاری کند بهره گیری از ICT است.

از نتایج مطالعات جامعه شناسی عصر حاضر جامعه ایرانی، این چنین برمی آید که سطحی نگری، عدم بهره گیری از مطالعات، اطلاعات و دانش کافی و استفاده ابزاری از بسیاری از پدیده های موثر، موجب ایجاد شبهات بسیاری در اجتماع شده و متاسفانه این تهدید مهم را در فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز شاهد هستیم.

محدود کردن سطح بهره گیری از فناوری اطلاعات به استفاده ابزاری از ICT، موجب محدود شدن دامنه کاربرد و اثربخشی این فناوری حیاتی شده است. در حالیکه این برخورد با پیش فرض های اصلی به کارگیری ICT، که همانا اثر بخشی و کارآیی فناوری اطلاعات و ارتباطات است، آشکارا در تضاد قرار می گیرد.

اعتقاد راسخ نگارنده آن است که کاربرد ICT در هر دو حوزه اطلاعات و ارتباطات، با هدف افزایش اثر بخشی و کارآیی آن در سطوح مختلف راهبردی، کسب و کار و اثرگذاری آن در گستره سیستمی و تکنولوژیکی قابل طرح است. در ذیل تلاش شده است کاربردهای ICT در مدیریت شهری (در قالب یک سازمان Enterprise و متکی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات) مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

مزایای به کارگیری ICT در مدیریت شهری

به کارگیری ICT در مدیریت شهر در درجه اول موجب هماهنگی، ارتقا قابلیت کارکردها، موجب تحول نظام مدیریت شهری شده و در دامنه های ذیل اثر گذار است:

تصمیمات

کنترل حصول اهداف

شتاب اجرای عملیات

کارآمدی قوانین

ارتقای نقش ها و خروجی ها

فرآیندهای مشارکت، مشاوره و پیامدهای ناشی از آن

مجازی سازی مدیریت شهری و ارتقای توان عملیاتی

کاربرد ICT در سطح راهبردی:

مشارکت، امروزه یکی از شاخص های رهبری و بلوغ سازمانی محسوب می شود. در مطالعات انجام شده در زمینه مدیریت شهری مبتنی بر اطلاعات و دانش، جلب مشارکت مردمی یکی از پارامترهای اصلی توسعه یافتگی محسوب شده و توسعه اجتماعی و سیاسی پایدار را به ارمغان آورده است.

با توجه به اصل ۴۴ قانون اساسی و نیز ظرفیت های موجود این منشور ملی که حوزه اقتصاد را حول محور تعاونی در نظر گرفته است، بهره گیری از مشارکت مردم با توزیع و واگذاری فعالیت ها به بخش خصوصی و مردم (از طریق سازو کارهای مدبرانه قابل پیش بینی موجود) ضمن جلب مشارکت مردمی و کوچک سازی سازمان شهرداری (و تاثیرات شگرف آن در مدیریت دولتی)، رویکرد "محله محوری" در قالب شرکت های تعاونی محلات درساماندهی به امور شهری محقق می شود.

از نتایج و دستاوردهای قابل پیش بینی اجرای این راهبرد می توان به توزیع عادلانه فعالیت ها و خدمات، متناسب با سطح درخواست ها، رضایت مندی شهروندان و اجرای سریع فعالیت ها و خدمات شهری (و به تبع آن کاهش زمان و هزینه) اشاره کرد. ضمن آنکه نقش شهرداری به عنوان سازمانی که مدیریت شهری را برمبنای اطلاعات و دانش انجام می دهد در حوزه های سیاستگذاری، پشتیبانی، هدایت و نظارت پررنگ تر جلوه خواهد کرد.