سیستم های رای گیری الکترونیک از سال ۱۹۶۰میلادی تاکنون در حال استفاده می باشد. استفاده از این سیستم ها جهت کاهش یا حذف نقش انسان در چرخه احراز هویت رای دهنده و شمارش آرا در بالا بردن سلامت انتخابات حایز اهمیت است.

از طرفی واژه رای گیری الکترونیک شامل انواع مختلفی از رای گیری است و می تواند در مواردی چون احراز هویت رای دهنده، ثبت، جمع آوری و شمارش آن ایفای نقش نماید.

در این مقاله به بررسی انواع روش های رای گیری الکترونیک، موانع و محاسن این روش ها می پردازیم.

روش های پیشرفته و امروزی رای گیری الکترونیک نه تنها باعث بهبود سلامت انتخابات می شود، بلکه عامل پیدایش امکانات جدیدی چون ثبت زودهنگام رای و ثبت از طریق پست الکترونیک در این عرصه می باشد. ثبت زودهنگام، روشی نوین است که به رای دهندگانی که در روز انتخابات امکان حضور در محل رای گیری را ندارند، امتیاز رای دهی را اعطا می کند.

در ادامه به روش های معمول رای گیری الکترونیک خواهیم پرداخت.

۱) سیستم رای گیری الکترونیک مبتنی بر کاغذ:

در سیستم های مبتنی بر کاغذ فرد واجد شرایط رای خود را بر روی یک کاغذ و در محل رای گیری ثبت می کند و پس از اتمام زمان رای گیری، برگه های رای توسط یک دستگاه الکترونیکی خوانده شده و شمارش می شوند. در این روش برگه رای یا به صورت پانچ کارت بوده که کاربر باید محل تعبیه شده را پانچ کند یا به صورت چندگزینه ای می باشد که کاربر باید گزینه موردنظر خود را علامت بزند. به عنوان مثال ۷/۳۷درصد از رای دهندگان در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال ۱۹۹۶ از روش پانچ کارت استفاده نمودند. هرچند در این روش فقط شمارش آرای حوزه ها به صورت الکترونیکی صورت می گیرد، لکن جمع آوری آرای تمامی حوزه ها و شمارش نهایی توسط روش های غیره مکانیزه انجام خواهد شد. در این روش ها همچنین احراز هویت بر اساس اوراق شناسایی رای دهندگان صورت می گیرد.

۲) سیستم رای گیری الکترونیک مبتنی بر دستگاه ثبت مستقیم رای:

در این روش دستگاهی الکترونیکی یا الکترومکانیکی به وسیله صفحه نمایشی که به این منظور تعبیه شده، لیستی از گزینه ها را در اختیار کاربر قرار می دهد و کاربر باید گزینه موردنظر خود را با فشردن دکمه یا صفحه نمایش لمسی انتخاب نماید. سپس دستگاه رکورد موردنظر را در حافظه خود ذخیره می کند. پس از اتمام زمان رای گیری، دستگاه ثبت مستقیم رای گزارشی از تعداد آرای ثبت شده در حافظه دستگاه و نحوه پراکندگی آنها را چاپ می کند و شمارش کل آرا غیرمکانیزه خواهد بود. برای مثال ۹/۲۸درصد از رای دهندگان در انتخابات سال ۲۰۰۴ آمریکا از دستگاه های ثبت مستقیم رای استفاده کردند. در این روش نیز احراز هویت براساس اوراق شناسایی رای دهندگان صورت می گیرد.

لازم به ذکر است که می توان با تکنیک های امنیتی سخت افزاری دستگاه های فوق را ایمن ساخت.

۳) سیستم رای گیری الکترونیک مبتنی بر شبکه های عمومی یا اینترنت:

در روش مبتنی بر شبکه های عمومی از دستگاه های ثبت مستقیم رای با قابلیت انتقال اطلاعات استفاده می شود. در برخی دستگاه ها امکان ارسال تک تک آرا یا گزارش نهایی از نحوه پراکندگی آنها از طریق خط تلفن یا اینترنت به مرکز جمع آوری و شمارش آرا وجود دارد و شمارش کل آرا نیز مکانیزه خواهد بود.

در روش مبتنی بر شبکه اینترنت، رای گیری می تواند به شیوه سنتی در محل های مخصوص رای گیری برگزار شود یا کاربر می تواند از طریق هر رایانه با قابلیت اتصال به شبکه اینترنت رای خود را ثبت کند.

سیستم رای گیری الکترونیک مبتنی بر شبکه اینترنت در بسیاری از جوامع مدرن در حال استفاده است و در کشورهای سوییس، انگلستان، ایرلند، آمریکا و استونی دارای کاربرد گسترده ای می باشد. در کشور سوییس، رای دهندگان کلمه عبور مخصوصی را از طریق سیستم پست جهت هر بار رای گیری دریافت می کنند. در کشور استونی، تمامی شهروندان دارای کارت شناسایی هوشمند هستند که به کمک آن می توانند در هر کجای جهان و فقط به کمک یک رایانه متصل به شبکه اینترنت، کارت شناسایی هوشمند، رمز آن و یک دستگاه کارت خوان در انتخابات شرکت کنند. البته این روش فعلا فقط برای ثبت زودهنگام رای قابل استفاده بوده و در روز رای گیری شهروندان برای ثبت رای خود باید به مراکز رای گیری مراجعه کنند. در این روش احراز هویت کاربران علاوه بر ثبت رای، جمع آوری آرا و شمارش آن مکانیزه خواهد بود.

● سخن آخر:

امروزه با توجه به بسترهای موجود در کشور ایران استفاده از روش های فوق با برنامه ریزی و کارشناسی و نیاز سنجی صحیح آن دور از انتظار نمی باشد و پتانسیل فعلی می تواند هر یک یا تمامی مواردی چون احراز هویت رای دهنده، ثبت رای، جمع آوری آرا و نیز شمارش آن را آسان تر، کم هزینه تر و مطمئن تر کند.

به کارگیری این تکنولوژی در هر یک از مراحل رای گیری تاثیر غیرقابل انکاری در سهولت برگزاری انتخابات و افزایش سلامت آن دارد. از سویی شفاف سازی عملکرد دستگاه های الکترونیک و نرم افزارهای مربوطه می تواند در اعتمادسازی و افزایش استقبال عموم و متخصصان از این تکنولوژی نقش موثری ایفا کند؛ زیرا با به کارگیری آن، نقش ناظرین در انتخابات ناچیز و در نتیجه خطاهای انسانی به حداقل خود خواهد رسید و به جای آن امنیت و سلامت انتخابات فقط منوط به عملکرد صحیح دستگاه های الکترونیک و نرم افزارهای مربوطه خواهد بود.