پیاده سازی دولت الکترونیکی، یکی از اصلی ترین اهدافی است که برنامه پنجم توسعه آن را دنبال می کند. دولت الکترونیکی، در واقع یکی از اصلی ترین چرخ دنده های دستیابی به جامعه صنعتی است که اجرای آن علاوه بر ارتقای جایگاه رتبه دیجیتالی کشورها، افزایش سطح کیفی شهروندان را نیز در بر دارد. از این روی، ایجاد پایه ها و زیرساخت های دولت الکترونیکی، جزو نخستین تلاش کشورها به منظور نیل به افق های روشن به شمار می رود.

دولت الکترونیکی نیز هم چون بسیاری از طرح ها، نیازمند اسباب و پیش نیازهایی است که فراهم سازی آن می تواند به پیشبرد اهداف دولت ها کمک شایانی نماید. در همین راستا، یکی از مهم ترین ملزوماتی که هر کشوری به منظور معرفی خدمات الکترونیکی خود و ارایه بهینه آن ها به شهروندان نیازمند آن است، ایجاد و راه اندازی یک پورتال ملی است که با رویکردی جامع و کلی نگر بتواند به اغلب نیازهای کاربران پاسخ بدهد. به عبارت دیگر می توان گفت، پورتال ملی به مثابه دروازه ای است که یکی از اولویت های اصلی هر کشوری، ایجاد و راه اندازی و صیانت از آن است. با این تفاوت که این دروازه نه در یک محیط فیزیکی، بلکه در فضای مجازی قرار دارد.

در کشور ایران نیز هم زمان با توسعه کاربری فناوری اطلاعات و نیز گسترش استفاده مردم از خدمات الکترونیکی و هم چنین نیاز به ایجاد دروازه ای برای کشور ایران در فضای مجازی، دولتمردان وزارت ارتباطات بر آن شدند تا دریچه ای به منظور ارایه خدمات الکترونیکی به صورت واحد برای مردم ایجاد کنند. این جریان باعث شد تا در سال ۸۶، پورتال خدمات الکترونیکی ایران بر اساس تبصره ۳ ماده ۲۵ تصمیم نامه نمایندگان ویژه رییس جمهور مورد راه اندازی و بهره برداری قرار بگیرد. این درگاه با اختصاص نشانی WWW.IRAN.IR به دو زبان فارسی و انگلیسی فعالیت خود را آغاز کرد و پس از مدتی معاونت توسعه و مدیریت شبکه سازمان فناوری اطلاعات، وظیفه مدیریت، راهبری و توسعه آن را به عهده گرفت. با گذشت چهار سال از فعالیت درگاه خدمات الکترونیکی ایران و هم زمان با مطالعه الگوی رفتاری پورتال های موفق کشورهای منطقه نظیر مالزی و سنگاپور و نیز بررسی و مطالعه نیاز کاربران ایرانی، درگاه خدمات الکترونیکی ایران نیز با تحولاتی مواجه شد که این تحولات در لایه های محتوایی و ظاهری (تم) صورت گرفت. در این گزارش به ارزیابی تازه ترین تحولات درگاه ایران و نیز مرور نیازهایی که این دریچه می تواند به عنوان یکی از اصلی ترین حلقه های زنجیر دولت الکترونیکی به آن ها پاسخ دهد، می پردازیم.

● موتور جست و جو

مجهزترین مراکز درمانی، صنعتی و آموزشی و نیز سایر اماکن خدمات دهنده مشابه، بدون امکان ایجاد ایستگاه و یا پایگاهی به منظور پاسخگویی به متقاضیانی که مایلند بدانند چه چیز و در کجای سازمان قرار دارد، به اماکنی با بازدهی پایین تبدیل می شوند. در خصوص پورتال های ملی نیز این جریان به گونه دیگری مصداق دارد. به این مفهوم که یک پورتال ملی، هر قدر هم غنی و پر محتوا طراحی شده باشد، نیازمند داشتن موتور جست و جویی قوی و پویاست که بتواند در مراجعه نخست، به کاربران بگوید این درگاه حامل چه اطلاعات و خدماتی است و برای دستیابی به آن ها از چه راهکاری می بایست استفاده کنند. در همین راستا می توان گفت، یکی از کاربردی ترین ابزارهای موجود در درگاه خدمات الکترونیکی ایران، موتور جست و جو است. موتور جست و جو، ابزاری است که با قرار گرفتن در صفحه اصلی (Home Page) درگاه ایران، این امکان را در اختیار کاربر قرار می دهد که ضمن صرفه جویی در وقت و هزینه، با وارد کردن یک یا چند حرف از موضوع مورد هدف بتواند آن را در میان فهرست وب سایت ها و خدمات الکترونیکی بیابد. عملکرد این ابزار به گونه ای در نظر گرفته شده است که هنگامی که کاربر در میان حجم انبوهی از اطلاعات به دنبال وب سایت و یا خدمات الکترونیکی خاصی می گردد، به سهولت هر چه تمام تر آن را در اختیارش قرار می دهد و کاربر را قادر می سازد به امور مورد نظر خویش بپردازد.

● خدمات الکترونیکی

بسیاری از شهروندان، حداقل یک بار تجربه این را دارند که برای انجام کاری اداری، ساعت ها از این اتاق به آن اتاق رفته اند و سر آخر با فرا رسیدن پایان ساعات اداری و با دستان خالی، انجام کارشان به روز دیگری حواله شده است. امروزه عرضه بسیاری از امور روزمره از طریق خدمات الکترونیکی، بهترین راهکار به منظور صرفه جویی در وقت و هزینه شهروندان است.

به عبارت دیگر ارایه خدمات الکترونیکی یکپارچه و در عین حال سازمان یافته به مردم، از جمله مهم ترین نقاط هدف در چشم انداز دولت الکترونیکی است که توسط درگاه ایران مورد پیاده سازی قرار گرفته است. ارایه خدمات الکترونیکی، علاوه بر افزایش رضایت مندی مردم به نوعی افزایش سطح رفاه در جوامع امروزی را نیز در بر دارد.

بر همین اساس، بسته خدمات الکترونیکی درگاه ایران، به عنوان یکی از اصلی ترین بخش های درگاه در نظر گرفته شده است. این بسته با هدف ایجاد تسهیل برای کاربران ایرانی راه اندازی شده است و یک گام اساسی جهت ساماندهی و ایجاد فضایی به منظور تمرکز هر چه بیشتر خدمات الکترونیکی قابل ارایه توسط دستگاه های دولتی و غیر دولتی، محسوب می شود. در این بخش، تقریباً کلیه خدمات الکترونیکی که تا کنون توسط دستگاه های دولتی ارایه می شود، مورد شناسایی قرار گرفته است. به طوری که در حال حاضر به میزان ۱۷۰۰ خدمت الکترونیکی در ۱۸ دسته بندی مختلف توسط درگاه ایران به کاربران عرضه می شود، که از این تعداد ۹۵۱ خدمت به صورت اطلاع رسانی، ۴۸۴ خدمت به صورت تعاملی و ۲۶۵ به صورت تراکنشی است. خدمات الکترونیکی درگاه ایران، علاوه بر عرضه به صورت موضوعی، خدمات دوره ای، خدمات پرکاربرد و تازه ترین ها را نیز در اختیار کاربران قرار می گیرد. پست الکترونیکی ایران بسیاری از کارشناسان اطلاعات را هم چون اسکناس های با ارزشی می دانند که می بایست در بانک های مطمئن و معتمد نگهداری شوند. در همین زمینه، با توجه به توسعه و افزایش کاربری پست الکترونیکی در کشور، امروزه استفاده از ایمیل های بیگانه و خارجی نظیر یاهو و جی میل توسط کاربران ایرانی خطری کاملاً جدی محسوب می شود. از این روی درگاه ایران به منظور کاهش خطر دسترسی عوامل خارجی به داده ها و سلب امکان تحلیلی دایمی اطلاعات تبادل شده توسط آن ها، سامانه پست الکترونیکی ایران را راه اندازی کرده است. این سامانه با محوریت شعار هر ایرانی یک آدرس در iran.ir ضمن ایجاد امکان میزبانی در داخل کشور، محیطی امن جهت تبادل اطلاعات را فراهم می کند. سامانه پست الکترونیکی ایران، در عین حال که خط و زبان فارسی را در فضای رایانه مورد حفظ و صیانت قرار می دهد، به کاهش سطح آسیب پذیری فرهنگی نیز توجه ویژه ای دارد. پست الکترونیکی ایرانی با صرفه جویی در ترافیک بین الملل، باعث ذخیره سازی میزان قابل توجهی ارز در کشور می شود و این جریان از منظر اقتصادی، بسیار قابل توجه است. سامانه پست الکترونیکی ایران، درصدد است در چشم انداز آینده خود، ضمن ایجاد فرصت های شغلی برای متخصصان، زیرساخت های مناسبی به منظور اطلاع رسانی و تبلیغات ایرانی در محیط پست الکترونیکی ملی فراهم کند. کاربری پست الکترونیکی ایران، در سال های اخیر با رشد قابل توجهی رو به رو بوده و مورد استقبال طیف گسترده ای از کاربران قرار گرفته است. به طوری که در سال ۱۳۸۹ تعداد ۹ هزار پست الکترونیکی در درگاه ایران ایجاد شده بود، که هم اکنون این رقم از مرز ۳۰ هزار پست الکترونیکی در سال ۱۳۹۰ عبور کرده است. پست الکترونیکی ایران، علاوه بر افزایش میزان کاربری، شاهد ارتقای تکنولوژیکی نیز بوده است که این موضوع، رضایتمندی قابل توجه کاربران را در بر داشته است.

● دایرکتوری

وب گردی های طولانی مدت معمولاً اسباب خستگی را برای بسیاری از کاربران فراهم می کند. به طوری که ممکن است کاربری، در جست و جوی یک وب سایت، ناگزیر به ساعت ها جست و جو در فضای مجازی باشد و علی رغم وجود مراجعه به سایت های متعدد به درستی نداند سایتی که با صرف وقت، برق و پهنای باند بر روی آن کلیک کرده است، آیا واقعاً پاسخگوی نیازهای وی هست یا خیر؟ بر اساس این گزارش، درگاه خدمات الکترونیکی ایران در راستای افزایش خدمات رسانی به کاربران، هم چنین دارای مجموعه گسترده ای از فهرست سایت ها (دایرکتوری) است و به طور دایمی در حال ارزیابی و افزودن پیشنهادات جدید به منظور غنی سازی این مجموعه است. به عبارت دیگر، دایرکتوری درگاه ایران از طریق این بخش، امکان جست و جوی هدفمند برای کاربران را در میان سایت های فارسی زبان فراهم می کند. با توجه به نیاز کاربران، پایگاه های اینترنتی موجود در دایرکتوری درگاه ایران، به سه شیوه مورد دسته بندی قرار گرفته اند که در این میان می توان به دسته بندی موضوعی، دستگاهی و استانی اشاره کرد. در این میان دسته بندی موضوعی مشتمل بر ۲۴ زیرگروه، دسته بندی دستگاهی مشتمل بر ۴ زیرگروه و دسته بندی استانی نیز به معرفی پایگاه های اینترنتی ۳۱ استان کشور می پردازد. در دسته بندی پایگاه های اینترنتی به شیوه موضوعی که بیشترین میزان استفاده را در میان کاربران به خود اختصاص می دهد، پایگاه های اینترنتی فارسی زبان با توجه به موضوعاتی که به آن می پردازند به مباحثی چون گردشگری، امنیت، بهداشت و درمان، حمل و نقل، دانش و فناوری، کامپیوتر و اینترنت، محیط زیست و کشاورزی، تاریخ، فرهنگ و هنر، آموزش و تحصیلات، خانه و خانواده، صنایع و بازرگانی، گردشگری، مذهب، دولت، اخبار و رسانه ها، انرژی، تفریح و سرگرمی، خدمات اجتماعی، کارآفرینی و اشتغال، مالی و اعتباری و ورزش تقسیم بندی شده اند. در مجموعه دایرکتوری درگاه ایران، بالغ بر ۱۷ هزار وب سایت وجود دارد که به طیف گسترده ای از نیازهای کاربران پاسخ می دهد. گفتنی است این دایرکتوری با وجود امکان دوزبانه بودن، نقطه عطفی نسبت به سایر دایرکتوری های موجود محسوب می شود.

● اخبار

یکی از اصلی ترین بخش های درگاه خدمات الکترونیکی ایران، اخبار است. بخش اخبار درگاه ایران، که به دو زبان فارسی و انگلیسی در اختیار کاربران قرار می گیرد، به صورت روزانه مورد به روز رسانی قرار می گیرد. بخش اخبار درگاه ایران، دارای چهار سرویس سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ورزشی است که هر یک از این سرویس ها اهم رویدادهای جاری در کشور را مورد دیده بانی قرار می دهد و به منظور استفاده بهینه کاربران در اختیار متقاضیان قرار می دهد.

در این بخش، جدیدترین مصوبات دولت، بخشنامه ها، آیین نامه ها و نیز اصلاحات پیش رو در بدنه دولت و حاکمیت از نقطه نظر امور اجرایی و قانون گذاری مورد اطلاع رسانی قرار می گیرد و در واقع بازدیدکنندگان با مراجعه به این بخش می توانند در کوتاه ترین زمان ممکن اهم وقایع کشور در بسیاری از حوزه ها را دنبال کنند. بخش اخبار درگاه ایران، مجهز به آرشیو در تمامی دسته ها و نیز ارایه خدمت RSS نیز است.

● درباره ایران

بدون تردید اطلاعات بسیار و ارزشمندی درباره کشور ایران در فضای مجازی وجود دارد. اما اغلب این اطلاعات به صورت پراکنده غیرمتمرکز موجود است و بعضاً نمی تواند به نیازهای کاربران داخلی و خارجی علاقه مند به کسب اطلاعات درباره کشور ایران پاسخگو باشد. بر همین اساس، «درباره ایران»، از جمله بخش هایی است که بر اثر سیاست گذاری های جدید درگاه ایران شکل گرفته است. این بخش با مد نظر قرار دادن جایگاه استراتژیکی کشور ایران در منطقه و هم چنین علاقه مندی ایرانیان داخل و خارج از کشور و نیز اتباع خارجی که تمایل دارند اطلاعات بیشتری درباره ایران کسب کنند، ایجاد شده است.

این بخش، در عین حال که مجموعه مفیدی از اطلاعات درباره کشور ایران را به کاربران ارایه می دهد، برای بازدیدکنندگان این امکان را فراهم می کند که تصویر کاملی از مهم ترین شاخص ترین های موجود در کشور را ترسیم کنند و به تمامی دانسته هایی که نیازمندند پیش از سفر به ایران کسب کنند، دسترسی پیدا کنند. بخش درباره ایران، که به دو زبان فارسی و انگلیسی به عرضه اطلاعات می پردازد، دارای ۱۲ زیرگروه است که مشتمل بر زبان، پرچم، تقویم، طبیعت، آب و هوا، استان ها، آثار باستانی، اماکن زیارتی، دین، صنعت، اقوام و پول می باشد. بخش یاد شده، علاوه بر ارایه محتوای غنی درباره کشور ایران، به ارایه مجموعه تصاویری زیبا و کم نظیر از اقصی نقاط کشور نیز می پردازد.