طی سال های گذشته نسل جدیدی از بازی های رایانه ای وارد میدان شده اند که می توان رد پای تفکرات جامعه شناسان غربی را در طراحی آنها دید. قصد این نوشتار نمی خواهد این مساله را مذموم نشان دهد و یا آن را یکسره نفی کند، بلکه قرار است با هم نگاهی منطقی به محتوای این بازی ها داشته باشیم.

● بازی های رایانه ای از کجا آمدند؟

وقتی ابتدایی ترین رایانه ساخته شد، حتی در خیال سازندگان آن هم نمی گنجید که این اختراع، این گونه در زندگی انسان ها اثر بگذارد و روزی برسد که به جز برخی از قبایل بدوی، در همه جای دنیا رایانه ها به جزئی از زندگی تبدیل شوند. رایانه در ابتدا تنها یک ماشین حساب بود، اما با پیشرفت ابزارهای به کار رفته در آن به تدریج نقشی فراتر از یک حسابگر بازی کرد. این در حالی است که رایانه تنها به زبان حساب آشناست و برنامه نویس ها با استفاده از اصول ریاضی دستورهای بسیار پیچیده تری را برای رایانه ها تعریف کردند.از وقتی رایانه به خانه های مردم راه پیدا کرده، یکی از کارکردهای آن سرگرم کردن کاربران بوده است. از همین جا بود که بازی های رایانه ای متولد شدند که در ابتدا بسیار ساده و بیشتر مثل بازی های ریاضی بودند. البته رایانه های مخصوص بازی نیز ساخته شد که کارکرد مخصوص آن ها بازی بود. این رایانه ها عموما از گرافیک بالاتری برخوردار بودند. به هر حال با ارتقای سیستم های رایانه ای، بازی هایی با قدرت بیشتر نیز به میدان آمدند که بیشتر خشن و پربرخورد بودند.

● بازی های رایانه ای و آثار منفی آن

توانمندی در بازی های رایانه بیشتر بر اساس سرعت عمل در استفاده از کلیدها است، برخلاف بازی های رایج در جامعه که موجب دست یابی به مهارت هایی در رفتار و یا فکر کردن می شوند. این خصوصیت بازی های رایانه ای استرس زاست. همین مساله، به همراه رشد روزافزون محبوبیت این بازی ها میان خانواده ها، روانشناسان و جامعه شناسان را به فکر واداشت.

● ورود سیاستمداران به دنیای بازی ها

علاوه بر این همواره احساس می شد که سازندگان این بازی ها سعی در القای مفاهیمی خاص به مخاطب خود دارند. به عنوان مثال وقتی قرار بود افکار عمومی جهان علیه یک کشور یا یک حکومت بسیج شود، بازی سازان دست به کار شده و نوجوانان را از پشت کامپیوترها به جنگ با آن کشور یا حکومت می بردند.

● ازی های استراتژیک

به مرور و با تبدیل شدن بازی های رایانه ای به یک معضل نزد جامعه شناسان، به نظر می رسید که باید بازی های جایگزینی انتخاب کرد. بر همین اساس بود که نسل جدید بازی های رایانه ای به مرور خودنمایی کردند: بازی های استراتژیک. این بازی ها بیش از نیاز به سرعت عمل در استفاده از کلیدها، به فکر و مدیریت نیازمند بودند. در این بازی ها کاربران به جای شرکت کردن در یک مبارزه ساده و خشن که بیشتر به مبارزه های گلادیاتورها و یا حمله یک کماندو به یک پایگاه نظامی خلاصه می شد، باید مسوولیت ساخت یک پایگاه نظامی یا مثلا حمله دسته جمعی به یک پایگاه دیگر را به عهده می گرفتند. این بازی ها ضرر کمتری نسبت به بازی های قبل داشتند، گرچه هنوز روند شکل گیری بازی های استراتژیک کامل نشده بود.

● بازی های استراتژیک و اینترنتی

مشکل بازی های استراتژیک معمولی این بود که طرف مقابل هر بازیکن، رایانه ای با توانایی ها، برنامه ها و حرکت های تکراری و قابل تشخیص بود، اما با ورود بازی های اینترنتی، امکان برگزار شدن بازی بین دو نفر و بیشتر هم فراهم شد.

● بازی های جدید و ردپای جامعه شناسان غربی

تا وقتی بازی های رایانه ای از نوع جنگ گلادیاتورها بودند، کاربر می توانست دنیای درون بازی را از بیرون کاملا تفکیک کند. مثلا وقتی از فنی خاص در بازی استفاده می کرد، می دانست استفاده از این فن در بیرون از بازی امکان ندارد، در نتیجه نمی شد این خطر را احساس کرد که کاربر از این بازی الگوبرداری کند، گرچه تاثیرپذیری از این دست کاملا غیرممکن هم نبوده است. اما بازی های رایانه ای جدید به مفهوم واقعی کلمه درس زندگی می دهند و زندگی بیرونی کاربر را هم با الگوبرداری از بازی ها به نوعی مدیریت می کنند.

● تجربه یک بازی

برای توضیح آنچه در این بازی ها به کاربران انتقال داده می شود، یکی از این بازی ها (ikariam) را مثال می زنیم.

در ابتدای این بازی یک شهر کوچک در اختیار شما قرار می گیرد که شما طی برنامه ریزی هایی که برای آن انجام می دهید، باید آن را به خوبی مدیریت کرده و با آباد کردن شهرتان جمعیت بیشتری را به شهر بکشانید.

● مشکل منابع و یک بن بست

ساختمان سازی نیازمند منابعی مانند چوب و سنگ است. برای جمع آوری این منابع باید افرادی را به عنوان کارگر به جنگل ها و معادن بفرستید، این در حالی است که منابع شما محدود است. به عنوان مثال شهر شما در جزیره ای است و به جز چوب که از جنگل ها می آید، یکی از سه منبع شیشه، سنگ و گوگرد را در اختیار دارید و برای بقیه یا باید به تجارت روی بیاورید یا این که غارت کنید!

برای تجارت باید سکه داشته باشید که وجود سکه هم باز به جمعیتی بستگی دارد که در شهر شما به سر می برند. حال بپذیریم که شما نمی خواهید با غارت کار خود را پیش ببرید، در نتیجه باید منتظر بمانید که منابع تان برای رشد کافی شود. اما مشکلی که این جا پیش می آید این است که حتی اگر شما به دستبرد زدن به اموال دیگران اعتقادی نداشته باشید، دیگرانی هستند که مثل شما فکر نمی کنند و اجازه جمع شدن منابع را به شما نخواهند داد. شما برای مقابله با دشمنانی که برای غارت می آیند باید سرباز داشته باشید که این هم برای شهرتان هزینه ایجاد می کند و این یعنی درآمد کمتر. درآمد کمتر هم منجر به کاهش توان شما در تجارت خواهد بود. وقتی منابع ندارید، طلا هم ندارید و در عین حال نمی خواهید از رقبای خود عقب بیفتید، تنها یک راه برایتان باقی می ماند، غارت.

● توجیه سازی رفتارها

حالا برای غارت کردن در یک بازی توجیه شده اید که به مرور به شما اصول زندگی کردن را می آموزد. برای غارت هم باید به سراغ ضعیف تر ها بروید. نتیجه این داستان قوی تر شدن قوی ها و غارت شدن هر چه بیشتر ضعیف هاست. حال شما بدون این که خود بخواهید با یک منطق زندگی آشنا شده اید. برای کودک و نوجوانی که درگیر این بازی می شود، شاید اولین، آخرین و برگزیده ترین منطق زندگی همین راه باشد که با آن می تواند شهر خود را اداره کند. البته این بازی نکات مثبت و جالب توجه بیشتری دارد، از جمله ایجاد حس تعاون بین بازیکنان در یک جزیره؛ به این شکل که در هر جزیره شانزده شهر می تواند وجود داشته باشد. این شهرها به صورت مشترک از جنگل چوب و معدن جزیره استفاده می کنند.

البته در استفاده از این منابع محدودیت وجود دارد و برای این که هر چه بیشتر بتوان از آنها استفاده کرد، باید کارگاه مشترک چوب و یا معدن جزیره را با اهدا کردن چوب تقویت کرد. در این بخش باید بین بازیکنان در یک جزیره روحیه تعاون و همکاری وجود داشته باشد تا همگی در جزیره بیشترین نفع را ببرند. همچنین در هر جزیره یک الهه وجود دارد که ممکن است با اهدای طلا به آن به شما موهبتی اعطا کند.یکی دیگر از نکات مثبت این بازی نشان دادن اهمیت و نقش دانشمندان در پیشرفت جامعه است. به این شکل که برای ساختن ساختمان های جدید در شهر، نیازمند علوم مرتبط با آن هستید. به عنوان مثال برای نگهداری اموال خود نیازمند یادگیری علم نگهداری هستید که این کار را دانشمندان شما انجام می دهند. بازیکنی که با بزرگتر کردن دانشگاه خود از تعداد دانشمندان بیشتری استفاده می کند، می تواند زودتر تحقیقات خود را پایان دهد و در نتیجه ساختمان های بیشتری بسازد. در این بازی، بازیکن به خوبی با نقش دانشگاه،محققان و دانشمندان در پیشرفت یک جامعه آشنا می شود.

● سوال هایی درباره زندگی

شکل و منطق این بازی بیشتر شبیه منطق یونانی و غربی است.یک کاربر طی بازی باید به این سوال ها پاسخ دهد:چگونه باید مردم شهر را شاد نگه داشت؟چگونه می توان به رشدی پایدار و در عین حال سریع رسید؟هر چه دقت و صحت پاسخ کاربر بیشتر باشد، زودتر پیشرفت می کند. تصور کنید که یک نوجوان ۱۵ساله در این بازی تلاش می کند به این سوال ها جواب دهد و به مرور با اصول مدیریت در زندگی آشنا شود. بنابراین شاید بتوان گفت این بازی مهارت های زندگی را در میان کاربران خود افزایش می دهد.

● القای زندگی غربی

به نظر می رسد جامعه شناسان غربی این روزها تلاش می کنند تا فلسفه فکری خود را در قالب بازی های جدید ارائه کنند. یکی از بازیکنان این نوع بازی ها معتقد است این بازی دقیقا نوع مدیریت غربی را به نحوی بسیار زیرکانه القا می کند و این نکته بسیار حائز اهمیتی است.البته نباید جامعه شناسان غربی را به خاطر این زیرکی دشمن فرض کرد، در عین حال هم نمی توان در برابر اقبال جوانان به این نوع بازی ها ایستاد.

تنها راه ممکن این است که توانایی خود را برای ساختن یک بازی با اصول زندگی شرقی بسنجیم. باید ببینیم که آیا می توانیم نمونه ای از این بازی ها ارائه دهیم که ضمن رقابتی و جذاب بودن، اصول و ارزش های زندگی ما را به نوجوان کاربر انتقال دهد؟وقتی استعمارگران به کشورهای صاحب منابع عظیم، مانند کشور ما روی آوردند، ما هنوز نیاموخته بودیم که چگونه از منابع خود استفاده کنیم و طبیعتا راه حفاظت از آن را نیز نمی دانستیم. در نتیجه میدان بازی برای غربی ها باز شد که به هر نحو ممکن از منابع ما استفاده کنند.اما امروز دیگر نوع بازی تغییر کرده، جنگ امروز دیگر جنگ منابع نیست، چرا که آگاهی ملت ها از ارزش منابع شان دیگر اجازه استعمار را نمی دهد. جنگ امروز جنگ ایده هاست.

● آیا محدودیت راه مناسبی است؟

ما وقتی مدافع خوبی برای ملت و سرزمین خود خواهیم بود که بتوانیم کشور را در برابر ایده های بیگانه حفظ کنید و ایده های ملی خود را در جامعه اشاعه دهیم. البته واضح است که روش هایی چون سانسور و ایجاد محدودیت به هیچ وجه کارایی ندارند، اما متاسفانه وقتی مسوولان کشور با موردی مواجه می شوند که به نظرشان منفی است، اول از همه دست به کار شده و مانع سازی می کنند. این راه جوابگو نیست، چرا که طرف مقابل شما به هر نحو ممکن تفکرات و ایده های خود را به مردم می رساند. مسوولان باید کاری کنند که مخاطب این ایده ها در مقابل آن ایده های بهتری ببیند و مورد بهتر را انتخاب کند.