شاید اگر بگوییم که نمایشنامه «هملت» ویلیام شکسپیر انگلیسی، امروز یکی از آشناترین و معروف ترین نمایشنامه های دنیاست، زیاد اغراق نکرده باشیم. مخاطبان و تماشاگران ایرانی هم تقریبا با این نمایش معروف قرن هفدهم آشنایی دارند؛ اما محبوبیت هملت در میان هنرمندان و بویژه هنرمندان تئاتر مساله دیگری است. کمتر هنرمند یا تماشاگر علاقه مند به تئاتر را می توان در همین کشور خودمان پیدا کرد که داستان هملت و تردیدهای تمام ناشدنی اش را نداند یا این که اجرای نمایشی از هملت یا برگرفته از متن اصلی نمایشنامه شکسپیر را ندیده باشد.

اما در این میان برداشت تورستن لتزر که این روزها با ترجمه خوب ناصر حسینی مهر و کارگردانی رضا بابک در تالار ایرانشهر از هملت در حال اجراست باید خیلی متفاوت تر از تجربه های قبلی مان از نمایشنامه شکسپیر باشد.

تورستن لتزر درنمایشنامه هملت شازده کوچولوی دانمارک ، زمان را به عقب برمی گرداند و کودکی های هملت بازیگوش و کنجکاو و در عین حال اهل تفکر و اندیشه را با همان تردیدهای معروف و آشنایش، سال ها پیش از بازگشت به دانمارک و مواجه شدن با قتل پدر و پادشاهی عمویش برایمان روایت می کند.

در نمایش رضا بابک هملت روشنفکر و مسائل و تردیدهای بزرگش به یک کودک کنجکاو با سوال مهم او درباره خوبی ها و بدی های دنیا تبدیل شده است. هملت در نمایش بابک بیشتر به دنبال کشف حقیقت زندگی است و با همین نگاه کودکانه و ساده اش خشونت و زشتی دنیا را به باد انتقاد می گیرد؛ امادرعینحال باز هم شخصیت ضعیف و ناتوانی است. هملت کوچک نمایشنامه لتزر همه خصلت های هملت شکسپیر را دارد، با این تفاوت مهم که دنیای او هنوز با دنیای چند سال آینده اش متفاوت است و نگاه او نگاهی ساده تر و کنجکاوتر.

نکته مهم در مورد هملت شازده کوچولوی دانمارک این است که همزمان با به عقب بردن داستان و ورود به دنیایی ساده تر، تصور تکرار تاریخ و همیشگی بودن چالش میان جنگ و خشونت با صلح و دوستی مورد تاکید قرار می گیرد.

گویی به قتل رساندن پدر هملت، در دنیای داستان بارها و بارها پیش از وقوع در حال تکرار بوده است و همچنان تکرار خواهد شد.

این همان مساله اصلی است که فاصله میان دنیای بزرگ ترها و جهان کودکان را در بخش هایی از زیرمتن نمایش مورد توجه قرار می دهد. چنان که هملت بازیگوش نمایش رضا بابک کاملا شبیه هملت پریشان احوال شکسپیر است و کلادیوس و پلونیوس هم همان مردان (بزرگ ترهای) شریر دوران پس از خود هستند.

اما تبدیل هملت جوان و روشنفکر به کودک عروسک باز و رویدادهای اصلی نمایشنامه شکسپیر به رویدادهای غیرجدی اما مشابه در ساختاری جدید از نمایش امروزی هملت شازده... بیشتر یک دلقک بازی تراژیک ساخته است که به هر صورت می توان آن را در ادامه متن اصلی به گونه ای موثر مورد ارزیابی قرار داد. با این تفاوت که نمایشنامه لتزر و نمایش رضا بابک در ساختار جدید بیشتر مناسب اجرای صحنه ای برای مخاطبان کودک و نوجوان است.

ساختار نمایش به طور مشخص گستره ارتباط و محدوده مخاطبانش را همراه با خود تعیین می کند. نتیجه گیری، اتفاقات داستان، شعارها و پند و نصیحت ها و حتی تردید کودکانه هملت (کودک بودن یا کودک نبودن) همگی مولفه هایی هستند که خواسته یا ناخواسته گروه سنی اصلی مخاطبان نمایش را مشخص می کنند و تازه هر چقدر که از زمان اجرای این پارودی نسخه هملت می گذرد، این موضوع قوت بیشتری می یابد.

ولی علی رغم همه ویژگی هایی که متن دارد و اجرا هم ناگزیر از به نمایش درآوردن آن نشان می دهد، بظاهر رضا بابک خواسته هملت شازده به خوراکی برای مخاطبان با گروه سنی بالاتر تبدیل شود و همین مساله بسیاری از ارزش ها و ظرفیت های جذاب متن را نیز زیر سوال برده است.

ناگفته پیداست که نمایش برای رسیدن به این هدف و در فرآیند تولید و تبدیل سازی از متن و ترجمه آن، پا را فراتر گذاشته و با اضافه کردن و تحمیل کنایه ها و متلک های امروزی که بسرعت هم رواج پیدا کرده است و در بیشتر نمایش های در حال اجرای این روزها دیده می شود بین تئاتر و مخاطبان آن فاصله انداخته است.

هملت دراین نمایش بیشتر به دنبال کشف حقیقت زندگی است و با همین نگاه کودکانه و ساده اش خشونت و زشتی دنیا را به باد انتقاد می گیردمساله اصلی در نمایشنامه و حتی در خود نمایش موضوع ساده و در عین حال مهم و متعلق به دنیای کودکانه مخاطبان آن است و مسلما آرایش دادن آن با مسائل ومشکلات نامانوس با داستان جهان کودکانه و سالم نمایشنامه را هم آلوده به مسائلی می کند که اصلا در تناسب با کلیت و هدفمندی اصیل آن نیست.

شاید اگر نمایش براساس اهداف و چارچوب مورد انتظار متن پیش می رفت، نمایشنامه جذاب و ساده تورستن لتزر، خیلی بیشتر و بهتر از این می توانست با مخاطبانش ارتباط برقرار کند و تاثیرگذارتر باشد.

طراحی صحنه خالی رنگ و بزرگ وخاکستری نمایش هم بیش از آن که تداعی گر دنیای ذهن و فضای غالب بر مضمون داستان باشد، نمونه ای از فضای متعادل و قدرتمند قصه است و رنگ ها و خطوط را تنها می توان در لباس بازیگران و دیگر جزییات صحنه مشاهده کرد؛ هر چند موسیقی و حضور گروه دلقک ها در صحنه و بویژه دلقکی که صدای جیرجیر می شنود، بخشی از سردی حاکم برفضای اجرا را کاهش می دهند، اما در هر صورت کلیت نمایش بیشتر تحت تاثیر دنیای بزرگ ترهاست تا جهان مورد علاقه قهرمان داستان!

شاید اگر نمایش بابک کاملا براساس متن نمایشنامه هملت ویلیام شکسپیر کار می شد، ما هم می توانستیم چنین صحنه و فضایی را در آن بپذیریم؛ اما دشوار است که بپذیریم هملت نمایشنامه لتزر تا این اندازه در تاریکی و سیاهی و میان برج و باروهای خاکستری رنگ قصه دانمارک فرو رفته باشد.

گذشته از همه اینها شاید بازیگری و حضور خوب بازیگران در صحنه نمایش هملت شازده را بتوان مهم ترین ویژگی مثبت و موثر نمایش رضا بابک دانست و از منظر جذابیت های بازیگری کلیت اثر را نیز به گونه ای مثبت مورد ارزیابی قرار داد. در این نمایش لیلی رشیدی با گریمی متفاوت نقش هملت کم سن و سال را بازی می کند. رشیدی بخوبی و با جنب و جوش و حفظ فیگورهای خاص توانسته بازیگوشی ها و کنجکاوی های هملت را در کنار پرستو گلستانی در نقش افیلیا به نمایش بگذارد و از این منظر نقش قهرمان را خوب از آب درآورده است.

پرستو گلستانی هم اگر چه نقش به مراتب ساده تری نسبت به رشیدی دارد، اما از عهده اجرای طناز ی های کودکانه افیلیا بخوبی برآمده است. بهرام شاه محمدلوکه چهره آشنای تئاتر و تلویزیون کودک هم هست، در کنار جهانزاده زوج دیگری را ساخته اند که اگر چه جهان آنها در محدوده دنیای بزرگ ترهاست، اما بازی شان کاملا در تناسب با حضور ۲ بازیگر کودک نمایش به چشم می آید و البته موفق و متناسب با منظور داستان هم هست.

در مجموع باز هم می توان تاکید کرد که نمایشنامه متفاوت و جذاب تورستن لتزر، با همه جذابیت ها و قابلیت هایش بهتر بود از همان ابتدا و به طور مشخص برای مخاطبان کودک و با هدف تحت تاثیر قرار دادن این گروه از مخاطبان تولید می شد و روی صحنه می رفت؛ اما در هر حال اجرای رضا بابک هم با وجود برخی تغییرات در شیوه اجرا و نیز اضافه کردن کنایه های امروزی تا اندازه ای که باید به دل می نشیند و بویژه به واسطه حضور موفق بازیگرانش می تواند جذاب و دیدنی باشد.