وقتی صحبت از تئاتر و تعریف آکادمیک آن به میان می آید، معمولا آن را هنری معرفی می کنند که ریشه در یونان باستان دارد و بر همین مبنا معتقدند که این رشته هنری در شرق ریشه های عمیق و محکمی ندارد و حداکثر پیشینه ای ۱۰۰ ساله برای آن قائل اند و شاید از همین روست که در تاریخ ادبیات فارسی و حتی ادبیات عرب پدیده و ژانری به نام نمایشنامه نویسی وجود خارجی و نمود عینی ندارد.

اما در غرب کاملا برعکس است و نمایشنامه نویسی حوزه ای جدی و پیشینه دار است. به عنوان مثال شخصیتی مانند ویلیام شکسپیر در کنار شاعری دارای نمایشنامه هایی است که شهرتی جهانی دارند و این داستان دقیقا در مورد گوته و شیلر هم صادق است.

در روزگار ما هم هارولد پینتر که برنده جایزه ادبی نوبل شد، گرچه مجموعه شعرهای تاثیرگذاری دارد اما همواره به واسطه نمایشنامه هایش در جهان ادبیات مطرح بوده است.

همزمان با ورود ادبیات مدرن و نو به ایران شاهد هستیم که فردی مانند نیما یوشیج در مانیفست نانوشته خود! همواره بر حرکت شعر به سمت نمایشنامه تاکید می کند و«افسانه» او گرچه شعری بلند است، اما کاملاً به صورت گفت وگو محور نوشته شده، شخصیت و شخصیت پردازی دارد و خود نیما در نامه هایش می نویسد:

«من از این حیث که این ساختمان می تواند به نمایش ها اختصاص داشته باشد و بهترین ساختمان هاست برای رسا ساختن نمایش ها از آن استفاده کردم. همان طور که سایر اقسام شعر هرکدام اسمی دارند، من هم می توانم ساختمان (افسانه) خود را نمایش اسم گذاشته و جز این هم بدانم که شایسته اسم دیگری نبود. این ساختمان است که با آن به خوبی می توان تئاتر ساخت...».

این داستان با نگاهی دیگر به تئوری های نقد ادبی هم قابل تعمیم است و می دانیم که کتاب مهم ارسطو که به نام بوطیقا یا فن شعر شناخته شده است، در مقام عمل بیشتر درباره تئاتر و بخصوص تراژدی است.

این مقدمه شاید ورود خوبی برای بررسی نمایش «خشکسالی و دروغ» محمد یعقوبی باشد؛ نمایشی که حدود ۲ سال پیش برای اولین بار در سالن سایه مجموعه تئاتر شهر روی صحنه رفت و این روزها با کمی تغییر و به روزرسانی (هم در نمایشنامه و هم در بازیگران) در تماشاخانه ایرانشهر در حال اجراست.

محمد یعقوبی در خشکسالی و دروغ توانسته است بخوبی نشان دهد که ادبیات و به طور خاص شعر، جهان و جنسی آنچنان متفاوت از نمایش ندارد و یک نمایشنامه نویس قدرتمند کسی است که بتواند از ادبیات به نفع تئاتر بهره گیرد حتی اگر این بهره در حد هوشمندی در انتخاب یک قطعه شعر باشد؛ شعری که به نوعی شیرازه و ساختار درونی نمایشنامه را شکل می دهد.

محمود درویش شاعری است که با شعر معروف «ریتا» جانی به «خشکسالی و دروغ» یعقوبی بخشیده است و حس و حالی که کلمات درویش دارند هم به لحاظ دیالوگی و هم روایت داستانی با نمایش خشکسالی و دروغ بسیار همخوان است:

میان چشمان من و ریتا

تفنگی است و کسی

که ریتا را می شناسد

خم می شود

و نماز می برد

برای خدایی

که در چشمان عسلی است.

آه... ریتا

میان ما

یک میلیون گنجشک و تصویر است

و وعده های بسیاری

که تفنگ

به رویشان

آتش گشوده است.

یکی بود

یکی نبود

ای سکوت شامگاه

ماه من

به دورها هجرت کرد

به چشمان عسلی

و اینک

میان چشمان من و ریتا

تفنگی است.

محمود درویش اصولا شاعری نمادپرداز است و البته در حوزه مقاومت و مبارزه، الگوی ملی فلسطینیان به شمار می رود. چنین شاعری وقتی عاشقانه هم می خواهد بسراید ناگزیر عاشقانه هایش بوی تفنگ می گیرند.

ریتای درویش که چندین بار در نمایش خشکسالی و دروغ خوانش آن تکرار می شود، توانسته بخوبی نماد عشق، غم و از دست دادن باشد؛ غمی که فاصله اش با شادی تنها یک تفنگ است! البته نمی توان در تاثیرگذاری این شعر بر روند کلی نمایش از دیگر مولفه هایی که باید یک تئاتر خوب داشته باشد چشم پوشید از طراحی صحنه، لباس و کارگردانی گرفته تا اجرای بازیگران و...

اتفاقا یکی از همین مولفه ها یعنی طراحی لباس کاملا در خدمت محتوای شاعرانه نمایش قرار می گیرد و شخصیت «آرش» لباس هایی می پوشد که روی آن اشعاری به زبان فارسی به چشم می خورد و همچنین تاکیدی بر سیاه مشق واژه «عشق» کاملا در لباس های او نمایان است.

«آرش» از نظر پرداخت شخصیت و نوع نگاهش به زندگی کمی متفاوت تر از ۳ بازیگر دیگر نمایش است؛ ۳ بازیگر که براحتی دروغ می گویند، اما آرش یا دروغ نمی گوید یا زمانی دروغ می گوید که به اجبار آن ۳ بازیگر محکوم به دروغ گفتن می شود و این تفاوت بخوبی در نوع طراحی لباس شاعرانه آرش جلوه پیدا کرده است؛ شخصیتی که البته با جدایی موقت «پیمان معادی» از گروه نقش اش را احمد مهرانفر بخوبی ایفا می کند. اما دیگر نکته ای که درباره خشکسالی و دروغ یعقوبی باید مورد اشاره قرار داد، وجود رگه های طنز در دل تراژدی است که به موفقیت و ارتباط با مخاطب کمک ویژه ای می کند. به بیان دیگر یعقوبی بخوبی می داند اثری که کاملا تراژدی باشد؛ تاثیرگذار نیست؛ او در زمستان ۶۶ و یک دقیقه سکوت هم همین تجربه را داشت و به نظر می رسد آرام آرام باید نام او را با «تراژدی ـ کمدی» گره زد.