بزرگداشت و نمایشگاه آثار استاد فقید ژازه تباتبایی از اواخر بهمن ماه تا نیمه اول اسفند ماه در گالری برگ برگزار شد. گالری برگ متعلق به شهرداری تهران، پس از تغییرات مدیریتی شهرداری چندین بار دچار تغییرات شد، تا در نهایت بعد از حذف یکی از گالری ها در محل اولیه این گالری در خیابان دامن افشار، درنهایت تعطیل و مجددا در دوران مدیریت جدید شهرداری در محل جدید عمارت عین الدوله در حوالی میدان هروی دوباره بازگشایی شد. در ابتدای مواجهه با ساختمان جدید عمارتی قدیمی و احتمالا تابستانی با معماری اواخر دوره قاجار شبیه به عمارت موزه فعلی سینما تصور بازگشایی یک گالری بزرگ در ساختمانی بازمانده از دوره قاجار هیجان انیگز است، بماند که تغییرات در نمای عمارت کم و بیش شکل اولیه بنا را تغییر داده است. با این وجود خود گالری در طبقه اول ساختمان تصورات اولیه را بر هم می زند، فضای نمایشگاهی تبدیل به دو سالن نه چندان بزرگ به نسبت هیبت کل عمارت شده است. تا اینجا می توان از بنای فعلی گالری برگ که عنوان آن بر سردر ساختمان حک شده است یکی از نمونه های تغییر در بنای اولیه عمارت به عنوان گالری یاد کرد که امکان برگزاری یک نمایشگاه معمولی همچون تمام گالری های دیگر در طول سال را داشته باشد، ولی نه برای یک بزرگداشت با این میزان مانور خبری و جنجال رسانه ای. باز به غیر از مراسم بزرگداشت که در سالگرد درگذشت خود استاد برگزار شد و چنان چه اشاره شد با پوشش فراوان خبری و رسانه ای همراه بود خود نمایشگاه چیز دندانگیری نشان نمی دهد. در سالن اول نمایشگا عکس هایی از دوران مختلف زندگی استاد عمدتا دوران اوج و پیری او نصب شده است؛ بخشی شامل تندیسی گچی از چهره استاد و بخشی دیگر در بزرگداشت و یادمان دستیار استاد. اما کل آثار به نمایش گذاشته شده از خود استاد فقید شامل ۴ مجسمه مربوط به دوره «سربازان من» است که در جوار چهارستون سالن اصلی گذاشته شده اند. در سالن دوم که کوچک تر از سالن اصلی و اولیه گالری است، تنها شاهد ۴ تندیس دیگر هستیم، در حالی که عمده شهرت استاد به خاطر مجسمه هایش است. در سالن دوم به غیر از ۴ تندیس – ۲ تندیس شبیه به مفرغ های لرستان و ۲ تندیس مشابه از یک چهره چند تابلو بر دیوارها نصب شده است، که باز همگی از یک دوره و دوره نقاشی های فیگوراتیو استاد انتخاب شده اند که البته خود این تابلوها نیز مربوط به دو دوره اند. تنها توضیح نصب شده در کنار یکی از تابلوهاست که روی آن نوشته شده «قیمت ۱۳۰ میلیون ریال». این کل توضیح درباره آثار استاد است،. پس اگر چیزی از آثار ژازه تباتبایی ندانیم همان بهتر که وارد این نمایشگاه نشویم. حتی اگر چیزی هم می دانیم بهتر است که وارد نشویم چون تماشای همین ۵ ۴ قطعه به دوری راه نمی ارزد از پشت پنجره خانه استاد در مرکز شهر می توان تعدادی بیشتر از آثار استاد را دید مگر اینکه منزل یا محل کارتان نزدیک محل برگزاری بوده باشد، یا از علاقه مندان جدی آثار استاد باشید.

بی توجه به نمایشگاه در نگاه جدی بر آثار استاد قطعا نمی توان انکار کرد که او یکی از مهم ترین و تاثیرگذارترین هنرمندان ایران است. در بحبوحه دو دهه ۱۹۵۰ و۱۹۶۰ میلادی به خصوص سزار (هنرمند ایتالیایی) و در آثار آرمان (هنرمند اسپانیایی) میل به کار کردن با قطعات اوراقی اتومبیل به عنوان ماده کار (ماتریال) تبدیل به گونه ای قالب هنر شد چرا که استفاده از این گونه قطعات اشاره ای بود به فضای دهه ۶۰ به خصوص در اعتراض به تکنولوژی که نمونه هایش را می شود در آثار این هنرمندان و سایرین دید. استاد تباتبایی در دهه های ۴۰ و۵۰ بر خلاف اکثر هنرمندان دیگر ایران – معروف به هنرمندان مکتب سقاخانه که میل به گونه های پاپ آرت و جریانات قالب هنری آمریکایی انتزاع پسانقاشانه، میدان رنگی یا بوم های تغییر شکل داده داشتند او اتفاقا منبع الهامش را در جایی دیگر قرار داد. این اولین و مهم ترین نکته اساسی در آثار این هنرمند بود. وجه طراحی هندسی البته از بسیاری پیشتر در آثار او دیده شده بود. چنانچه تعداد نقاشی او از گاوها که در نمایشگاه ذکر شده بود، تماما تمایل به گونه ای کوبیسم – صرفا به معنی طراحی اجسام به صورت اجسام هندسی قابل مشاهده است. این نحوه طراحی در دیگر آثار طراحی و نقاشی استاد نیز قابل مشاهده است. در مجموعه «مرغ نه؛ آدم نه» دیگر مجموعه آثار فیگوراتیو اوست که ذاتا فیگور را تبدیل به اجسامی هندسی می کند، تمایلی به مکانیکی کردن – در طراحی ابتدا در اکثر تصاویر او از فیگور قابل مشاهده و پیگری است. شکل تکامل یافته این طراحی را می توان بعدتر در مجسمه ها دید. آثاری که مشخصا فیگور را تبدیل به ماشینی مکانیکی می کنند. با این وجود نباید این نگاه را به غلط تعبیر کرد، چون باید قطعا ذکر کرد فیگور در آثار استاد، نه به شیوه های مرسوم فیگور از انسان که اتفاقا شباهت عمیقی به نحوه برخورد هنرمند کهن تر ایرانی با فیگور دارد، هم چنان در آثار کهن تر نقاشی ایران فیگور انسانی نه فیگوری کشیده شده از انسان به قصد بازنمایی است. در آثار استاد ژازه تباتبایی نیز با برخوردی مشابه با فیگور مواجهیم. به بیان دیگر فیگور در آثار استاد نه تصویری از انسان به قصد بازنمایی، که کوششی برای خلق انسانی مثالی است. قلم مو و رنگ جایشان را به قطعات اوراقی ماشین های اسقاطی داده اند. مسیر همان است، مواد مصرفی تغییر کرده اند.

پس در وجه مهم کار استاد، باید گفت بیهوده نیست که در این گونه نگاه به فیگور و جهان تصور نحوه برخورد با ماده کار را نیز تغییر می دهد. پس باز بیهوده نیست که در آثار استاد صورت ها گرد است؛ چون در نگارگری ایرانی نیز صورت گرد است تعبیری از قرص ماه به این ترتیب چرخ دنده به عنوان خط مشخص کننده تک چهره تبدیل به «شمسه» می شود که باز موتیفی است برآمده از هنر ایرانی. آثار استاد تباتبایی موتیفی دارد که کارکردی ایرانی پیدا می کند. با این توصیف ها می توان وجه ایرانی بودن، و یگانه بودن آثار استاد را درک کرد.

تمایل به استیلیزه کردن فیگورها و رسیدن به نوعی انتزاع در تصویرگری شان نیز برآمده همین تمایل به هنر کهن تر ایران است. در مجمسه کوچک از بزها که چنانچه ذکر شد برآمده از هنر مفرغ کاری لرستان در هزاره اول پیش از میلادند، شاخ های بلند و کشیده که نشانگر تمایل و بیانگر اشاره استاد به خلاصه سازی فیگورها و انتزاع آنها به شیوه هنر کهن تر اقوام ایران است. نگاه کنید به بزهای هنر کهن ایران که به چهار شکل هندسی، خلاصه می شوند و شاخ ها که در جام مشهور «چغازنبیل» (محفوظ در موزه های ایران باستان) و در طراحی های تصویر شده از بزها که در نمایشگاه اخیر قابل مشاهده است.

هر چند استاد دوره ای با هنر انتزاعی نیز درگیر شد، که البته باز چنانچه ذکر شد نمونه ای از آن در نمایشگاه اخیر نبود. ولی این دوره از آثار استاد تحت تاثیر جریانات هنر انتزاعی آمریکایی و اروپایی بعد از جنگ چند سالی در آثار استاد دیده می شود که شباهت هایی به آثار استاد دیگر هنر مجسمه سازی ایران وزیری مقدم دارد. بررسی این بخش از آثار استاد را به فرصتی دیگر می گذارم.

در پایان باید باز امیدوار بود که خانه استاد هرچه زودتر به موزه تبدیل شود. آرزویی که در جلسه بزرگداشت استاد نیز به آن اشاره شد. فرصتی برای حفظ گنجینه هنر ایران که باید حفظ و ارج نهاده شود.