ماندالا و چهارگان، تصویر رمزی عالم كائنات است،... ماندالانگاری در گذشته، هنر متحجری نبوده است، بلكه استادان و پیروان روحانی، مدام آن را با عناصری نو كه حاصل تجاربشان در تأمل و مراقبه بود، سرشار می كردند، هم چنان كه نقش دایره ها و چهارگوش ها به اندازه های مختلف در بعضی پرده های مسعود عربشاهی و یا دایره های محاط در مربع و مربع مستطیل و یا خورشیدهایی كه بر فراز سر بعضی موجودات اساطیری می درخشند، در پاره ای دیگر، یادآور ابنیه چهار ایوانی یا بنای چهارگوش است كه بر فرازش گنبدی زده اند: زمین نگاهدار طاق آسمان. مسعود عربشاهی با این نقوش رمزی گویی جهان هاویه گون و تشویش و اضطراب عناصر پیش ازآفرینش را به كیهانی ساختارمند تبدیل می كند و حاصل چنین كار شگرفی، جمع اضداد و یا اجتماع نقیضین به گونه ای هماهنگ است. تراژدی حدیث انسانی است كه از پیش می داند در ستیز و آویز با نیرویی دشمن خو، شكست می خورد و از پای درمی آید، و با این همه از پیكار دست نمی كشد، بی گمان نه به این جهت كه ناشناخته را كه شاید شناختنی هم نیست بشناسد، بلكه فقط به پاس شأن و حیثیت پیكار با تقدیر.»(۹)

شركت در بی ینال پاریس و پایان تحصیل در دوره ی لیسانس در سال ۱۳۴۴ اتفاق می افتد و بلافاصله برای ادامه تحصیل، در رشته ی معماری داخلی، در هنركده هنرهای تزیینی، پذیرفته می شود (۱۳۴۷ ـ ۱۳۴۴).

طی سال های ۱۳۴۷ ـ ۱۳۴۶ در چند نمایشگاه فردی و گروهی شركت می كند (نمایشگاه انفرادی در Gallary Solsitice پاریس، نمایشگاه گروهی باعنوان «هنر مقدس» در موزه ی هنرهای مدرن پاریس، نمایشگاه گروهی «نقاشان معاصر ایران» در آمریكا و نمایشگاه انفرادی در گالری سیحون.)

سال های پر بار دانشگاه كه تمام شد، باز به محیط تنهایی و سكوت خود، كه سال ها از آن دور بود برمی گردد. مطالعه و نقاشی را با جدیت ادامه می دهد، در همین زمان در «سازمان شهرسازی وزارت كشور» استخدام می شود و مدت دو سال همكاری می كند. به همدان می رود و در طی این مدت به طراحی و نقشه كشی از پلان بناهای تاریخی می پردازد. تجربه ای كه مدتی بعد وارد نقاشی ها و نقش برجسته هایش می شود.

در سال ۱۳۴۸ سفارش قابل توجهی برای ایجاد نقش برجسته ی عظیمی در فضای داخلی سالن كنفرانس شیر و خورشید (سابق) در میدان ارگ تهران دریافت می كند. اولین نقش برجسته سفالی كه (حدود ۶۰۰ متر مربع وسعت داشت)، حدود دو سال به طول انجامید. او این سفال ها را در ابعاد۱۰۲۵ سانتی متر، پس از قالب گیری اولیه از گل رُس در سطحی كنار هم می چید و به اجرای طراحی و كنده كاری تركیبی می پرداخت كه از قبل روی كاغذهای بزرگ پیاده كرده بود.

تجربه ی سترگی را با همه ی فراز و فرودها و سختی هایی كه كشید، با موفقیت به پایان برد. متأسفانه درهای سالن كنفرانس شیر و خورشید، سال هاست كه بسته مانده و چندان استفاده ای از آن به عمل نیامده ولی موفقیت این تجربه، مقدمه ای برای ترغیب معماران در استفاده از نقش برجسته برای تزیین بناها، و دریافت سفارش های دیگر شد.

نقش برجسته سر در ساختمان «اتاق صنایع و معادن» در خیابان طالقانی به ابعاد ۱۷۴ متر مربع و با استفاده از مس و سرامیك (۱۳۴۹)، دیوارهای ساختمان مركز مدیریت صنعتی (۱۳۵۱)، تالار همایش و دیوارهای ورودی ساختمان گروه صنعتی بهشهر با استفاده از سفال و گچ مخصوص (۱۳۵۳)، تالار ورودی ساختمان وزارت كشاورزی(۱۳۵۴).

در طی دو یا سه سال كه سخت درگیر اجرای نقش برجسته های سفارش شده بود، مدتی از نقاشی بازماند، اگرچه مطالعات او ادامه پیدا كرد. دامنه ی مطالعات خود را به مفرغ های لرستان و سایر اشیا تزیینی این دوره می كشاند، و با كوشش و علاقه ی بیشتری به نقاشی می پردازد. «در این زمان می اندیشیدم كه آیا مسایل مربوط به زمان خود را در نقاشی هایم مطرح كنم و یا باید از ذهنیت گذشته و نقش آن دوری جویم؟ این پرسشی است كه مدت ها به آن اندیشیده ام، و سرانجام تنها ارتباط سنت و ذهنیت را پایه ی روشنی برای كارهای تداوم یافته ی خود پیدا كرده ام.»(۱۰)

در مسابقه ی ساخت یك مجسمه ی برنزی برای پارك خزانه در جنوب تهران، موفق به دریافت سفارش و نهایتاً اجرای آن شد.(۱۳۵۱). (متأسفانه از این مجسمه اكنون اثری وجود ندارد!) برگزاری نمایشگاه انفرادی و گروهی خود را در داخل و خارج از كشور ادامه می دهد، در نمایشگاه بین المللی «موناكو» موفق به دریافت جایزه ی اول می شود.(۱۳۵۲))از دست دادن مادر، عاقبت برای او نیز رخ داد(۱۳۵۲) او كه مادرش را می پرستید و ورود به دنیای هنر را مدیون او می دانست، با مرگش تنهایی اش بیشتر می شود.

تجربه ی تازه ای را در نقاشی های خود دنبال می كند و به استفاده از نقش مایه هایی فیگوراتیو از قبیل حیوانات افسانه ای، پرندگان و انسان، با الهام از نقوش مفرغینه ها و اشیای برنزی لرستان و نقوش نمادین تمدن های بین النهرین رو می آورد. استفاده از این نقوش، كه در نقاشی های او مایه هایی اكسپرسیونیستی یافته بودند، چهار سالی ادامه می یابد.

به اتفاق و همراهی ماركو گریگوریان، مسعود عربشاهی، غلامحسین نامی، مرتضی ممیز، فرامرز پیلارام، سیراك ملكوتیان و عبدالرضا دریابیگی، گروهی با نام «گروه آزاد نقاشان و مجسمه سازان» شكل می گیرد.(۱۳۵۳ ـ ۱۳۵۶) این گروه در طی سه سال فعالیت خود نمایشگاه های متعددی را همراه با هنرمندان مدعو و با عناوین «آبی» و «گنج و گستره» در ایران و خارج از كشور برپا می كند. از جمله: نمایشگاه بین المللی «بال سوییس»(۱۳۵۵) و Wash Art آمریكا (۱۳۵۶).

در سال ۱۳۵۶ موزه ی هنرهای معاصر تهران نمایشگاهی از آثار نقاشان «مكتب سقاخانه» برپا كرد، و به رغم این كه عربشاهی خود را منسوب به این گروه نمی دانست، تعدادی از آثار وی نیز در این نمایشگاه عرضه شد. كریم امامی در كاتالوگ این نمایشگاه می نویسد: «در جمع سقاخانه ای ها (عربشاهی) تنها كسی است كه از خطوط و نقش های مذهبی استفاده نكرده است. خویشاوندی او با این گروه از راه روحیه است.»(۱۱)

استفاده از موادی چون طناب، حلقه ی فلزی، همراه با رنگ های نقره ای و طلایی، مربوط به همین زمان است. سال بعد در نمایشگاه بال سوییس مجدداً شركت می كند. دریافت سفارش تصویرگری كتاب «اوستا از دیدگاه هنر نو» را نیز در همین ایام رخ می دهد. این كتاب به سفارش «انتشارات فرهنگ سرای نیاوران» و با هم فكری و كوشش «فیروز شیروانلو» در ۲۲۰ صفحه و به سه زبان فارسی، انگلیسی و فرانسه و حاوی ۸۲ تصویر رنگی از نقاشی های مسعود عربشاهی منتشر می شود.

سال های انقلاب، با همه ی تحولات عمیقی كه به دنبال داشت، بسیاری از نقاشان نوگرا را كه پیش از این فعال بودند، حداقل چند سالی متقاعد به مهاجرت كرد و فصلی كم رنگ را در حیات هنری بسیاری از آنان رقم زد. عربشاهی نیز در سال ۱۳۶۱ برای مدتی به فرانسه مهاجرت كرد. ولی تا مدتی كه در ایران بود و نیز زمانی كه رفت، در همان خلوت خود، كارش را ادامه داد. تعداد زیادی نقاشی و طراحی در زمینه ی اشعار مولانا از جمله كارهای قبل از سفر وی است.(۱۲)

به فرانسه كه رفت (۱۳۶۱ ـ ۱۳۶۳) در طی یك سال و نیم اقامت در آن جا، از موزه ها و نمایشگاه های متعدد آثار نوین دیدن می كند و تجربه در شیوه های تازه ای را آغاز می كند. ورود عناصر فضایی و نجومی در نقاشی های او مربوط به همین سال ها است. «سفر به اروپا و زندگی در پاریس و گذران بیشترین وقت زندگی در موزه ها و تجربه ی جامعه ی مدرن و نوین اروپایی در تضاد آن با نگرش و شیوه ی زیست شرقی، راه گشای نوینی برای تجربه های خطوط و اشكال هندسی و فضایی و نجومی و گردش سیاره ها و مدارهای ستاره شناسی و جذبه های حركت قانونمند آن ها، شیفتگی و شوری ناشناخته داشت، در این رویارویی فرهنگی، شیفته ی بینشی شد كه در ذات خود، خورشید و كهكشان ها و آسمان و قانونمندی و تأثیر آنان بر زندگی را ارج می نهد.»(۱۳)

به آمریكا سفر می كند (۱۳۷۱ ـ ۱۳۶۳) و در طی هشت سال اقامت در آمریكا، فعالیت خود را كماكان ادامه می دهد. در نمایشگاه های متعدد انفرادی و گروهی شركت كرد. و سفارش های متعددی برای اجرای نقش برجسته و مجسمه دریافت می كند. از جمله: ساخت مجسمه با آلومینیم در محوطه و نقش برجسته در داخل ساختمان بیمه ی كالیفرنیا، نقش برجسته در ساختمان وست هالیوود در لس آنجلس با فلز و تعدادی نقش برجسته برای خانه های شخصی.

«سفر به آمریكا و اقامت در این سرزمین، دگرگونی های بارزی در آثارش به وجود می آورد. نقش های هندسی و فضایی، قالب تازه ای در آثار او می یابند، هر چند كه خطوط و نقش ها در سال های گذشته نیز به نوعی در آثار او وجود داشته اند، ولی شناخت، تركیب و به كارگیری تجربه های نوین، به ویژه زندگی در غرب كه همواره در زندگی بسیاری از نویسندگان و هنرمندان شرقی، به پیدایش و گرایش به عناصر فرهنگی و تمدن ویژه ی سرزمین نیاكانی در آثار آنان منجر شده است. در آثار عربشاهی نیز این شگفتی و جذبه و شور و شناخت و بازآفرینی نقش مایه های تمدن دیرین، به ویژه، یافته های آثار مفرغی لرستان، نمود و ظهور شفاف تری می یابد و شاید به گونه ای مسیر بازگشت به گذشته را روشن تر از همیشه به عنوان یك ضرورت و نیاز درمی یابد. تضاد میان فرهنگ شرق و غرب و تضاد میان جامعه ی صنعتی و شتابان و خشن غرب، با جامعه ی سنتی شرق، او را از سكوت و تنهایی به آفرینش معنایی ارزش های شرق در آثارش می كشاند.(۱۴)

حضور مجدد در تهران با استقبال گالری داران مواجه می شود. گالری سیحون تعدادی از كارهای جدید او را به نمایش گذاشت. (۱۳۷۲) سال بعد نیز ابتدا گالری گلستان آخرین تجربه های وی را، و در مهر همان سال گالری برگ، مروری برآثار او را ارایه می دهد.

سیما كوبان «هنرشناس ایرانی» درباره ی این نمایشگاه می نویسد: «آن چه در كارهای عربشاهی بیش از همه اهمیت دارد بازشناختن هنرمند در سراسر آثار عرضه شده است. عربشاهی انواع تجربیات را با مواد و مصالح مختلف انجام داده، رنگ ها، شكل ها و تركیب بندی های او، متنوع اما پیوسته است.

آثار اورا نمی توان با آثار هیچ هنرمند دیگری اشتباه گرفت. كارهای این هنرمنداراز دیدگاه تخصصی تكراری نیست، اما به هیچ وجه از شاخه ای به شاخه ی دیگر نمی پرد. دیدی قوی و دستی باز هم قوی تر دارد. علاوه بر منابع الهامی كه خود برشمرده، تأثیر تفكر و هنر رنسانس به وضوح در آثارش مشاهده می شود.»(۱۵)

عربشاهی در طی سال های اخیر، و در طی رفت و آمدهای خود به آمریكا و ایران، موفق به اجرای چند نقش برجسته ی دیگر شده است. از جمله: نقش برجسته ی بتنی (۳۰۰ متر مربع) در بزرگراه مدرس (۱۳۷۴)، تالار همایش ساختمان آزمایشگاه خاك (۴۰۰ متر مربع) ۱۳۷۵، طراحی نقش برجسته بر روی درهای ورودی تالار اجلاس سران كشورهای اسلامی (۱۳۷۷)، نقش برجسته نمای بیرونی ساختمان «كانون وكلای مركز» در تهران (۷۰۰ متر مربع) ۱۳۸۰.

وی همچنین ضمن شركت در تعدادی نمایشگاه های انفرادی و گروهی در ایران و خارج از كشور، در سال ۱۳۸۰ نیز بزرگداشتی از سوی موزه ی هنرهای معاصر تهران همراه با مروری بر آثار دوره های مختلف كار ایشان برگزارشد و كاتالوگی نیز به همین مناسبت از سوی موزه ی معاصر انتشار یافت.

«مسعود عربشاهی به روزگار ما، سراینده ی سرود پیوندها است. پیوند با گذشته و با نیاكان و با میراث و دستاوردهای بشر، اما پذیرای واقعیت جهان نیز هست، در عین حال كه جهان را به اصلش باز می گرداند یعنی به هندسه و ارقام و خط كه همه رمزی و تأویل پذیرند. چون باور دارد كه باید از طریق واقعیت و فراتر رفتن از آن، به معنویت رسید. نقاشی مسعود عربشاهی بیانگر خیزش و جهش شرق است برای كشف و تسخیر جهانی نو با فروریختن سدها و موانع بر سر راه و تكان دادن اقوام كهن دستخوش رخوت و خودشیفتگی. در پرده هایش از انسان چندان نشانی نیست، اما اشتیاق طیران در جهان بیكران و ذوق پرواز تا بی نهایت، پیمودن راه تا پایان كه به خط افق ناپیدا می رسد، هست و نیز دل آگاهی از این كه هنوز راه درازی در پیش است و به آن چه شده نمی تواند بسنده كند و كار را پایان یافته پندارد و با خرسندی خاطر به تكرار مكرر و همان گویی بپردازد، موج می زند. ... مسعود عربشاهی به این گونه نه سنت و میراث را از یاد می برد و نه جهان امروز و ذهنیت انسان معاصر را و هنرش اساساً برقراری پیوند میان آن دو است و از این رو می توان گفت كه مرد گفتگو با فرهنگ غنی شرق و تمدن درخشان انسان روزگار ما است.»(۱۶)

نویسنده : حسن موریزی‌نژاد

پی‌نوشت:

۱- ر. پاكباز. پیشگامان هنر نوگرای ایران . مسعود عربشاهی . موزه هنرهای معاصر تهران،۱۳۸۰ .ص ۲۵

۲- پیشگامان هنر نوگرای ایران . پیشین. ص ۲۶

۳- ر. پاكباز. دایرهٔ‌المعارف هنر، نشر فرهنگ معاصر، تهران. ۱۳۷۸،ص ۸۹۳

۴- دو پسرـ هومن و رامین ـ ثمره‌ی ازدواج او است.

۵- سال‌شمار زندگی مسعود عربشاهی. این سال‌شمار با همكاری نقاش و توسط «رضا گوهرزاد» محقق ایرانی ساكن آمریكا، تهیه شده است.

۶- رضا گوهرزاد. نگاهی به زندگی و آثار عربشاهی. روزنامه‌ی ایران، سال هفتم،شماره ۲۰۲۴، دوشنبه ۲۴ دی ۱۳۸۰

۷- پیشگامان هنر نوگرای ایران. پیشین. ص ۲۶

۸- محمد شمخانی. پشگامان هنر معاصر ایران. مجموعه مقالات، گفتگو با مسعود عربشاهی. نشر آگاه. زمستان ۱۳۸۴. چاپ اول. ص ۲۰ـ۲۱

۹- جلال ستاری. جهان اسطوره‌شناسی. جلد هشتم، نشر مركز، ۱۳۸۳

۱۰- پیشگامان هنر نوگرای ایران. پیشین. ص۲۹

۱۱-پیشین. ص۳۳

۱۲- رضا گوهرزاد. پیشین

۱۳- پیشگامان هنر معاصر ایران. پیشین. ص۲۵

۱۴- سال‌شمار زندگی مسعود عربشاهی. پیشین

۱۵- پیشگامان هنر نوگرای ایران. پیشین. ص۳۶

۱۶- جهان اسطوره‌شناسی. پیشین . ص ۴ـ۱۵۳


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.