موسیقی سنتی یا به عبارتی موسیقی اصیل ایرانی همچنان که از ریشه و پیشینه ای قوی برخوردار است، به همان مقدار از پتانسیل های فراوان و گاهی در محاق مانده ای نیز بهره مند می باشد.

شکوفایی و به رخ کشاندن جلوه های این هنر ملی، ذهن خلاق و اندیشمندانه هنرمندان این حیطه را می طلبد. همواره در بین اهل هنر، از آثار ماندگار دهه های پیشین در عرصه موسیقی فراوان سخن به میان آمده است؛ چراکه این آثار حاصل همان خلاقیت و اندیشمندی سازندگان آن و برآمده از دل آن ریشه و پیشینه مستحکم بوده است.

به طور معمول برخی اهل هنر و صاحب نظران، به سمت شنیدن یا نقد و بررسی آثار ماندگار پیشین گرایش داشته و به نسبت توجه کمتری به آثار فعلی (بخصوص کارهای جوانان این نسل را) نشان می دهند.

گویی ذائقه شنیداری آنان به نغمه و نوای آثار مزبور عادت پیدا کرده و اگر هم آثار امروزی را مورد نقد قرار دهند، غالبا سمت و سوی نقد و تحلیل آنان باز از طریق مقایسه آثار فعلی با آثار گذشته است.

در این میان، یک نکته را نباید از نظر دور داشت که در فضای امروز و با افزایش رشد و نمو فرهنگ های غیرایرانی در کشور؛ اگر ما همچنان شاهد آثاری نوآورانه و با رنگ و بوی ایرانی (آن هم از جوانانی که در این فضا رشد و نمو کرده اند) باشیم، بی شک باید امیدواریمان نیز به سرزندگی و پویایی هنر ملی افزون تر شود.

آلبوم «آب، نان، آواز» یک نمونه از این دست آثار است. از تصنیف «آب، نان، آواز» شروع می کنیم. شعر این تصنیف از استاد شفیعی کدکنی است. فحوا و بطن این شعرگویی به این واقعیت اشاره می کند که در عرصه هنر به طور عام و موسیقی به طور خاص (در اینجا: آواز)، مسائل مادی (همان: آب و نان) تاثیر نسبتا قابل توجهی دارد. البته این مقوله امری طبیعی است، چنان که در هر حیطه دیگری غیر از «هنر» نیز، اوضاع بر همین منوال است.

کمترین تحریری از یک آرزو این است آدمی را آب و نانی باید و آن گاه آوازی... .

با این حال، می توان گفت که در این شعر علی رغم اشاره به اهمیت داشتن «آب و نان» برای تداوم هنرنمایی و پرواز و پویایی، باز تقدم و ارجحیت داشتن خود هنر (در اینجا: آواز) مورد غفلت واقع نشده، و مسائل مادی صرفا به عنوان وسیله ای برای رسیدن به هدف شناسانده شده است. به طوری که خواننده شعر یعنی «همایون شجریان» نیز در حین اجرای تصنیف، تقریبا بوضوح بر این مضمون مهم تاکید کرده است. وی هر جا به این قسمت از شعر: «آب، نان، آواز» می رسد، تاکید آوایی و موسیقایی را روی کلمه «آواز» قرار داده است و این خود ظرافت کار آهنگساز و خواننده را به معرض نمایش می گذارد.

در اجرای آهنگ این تصنیف، حجم صدای همنوازی سازها گاهی از آوای خواننده تصنیف بالاتر شده و در نتیجه نوعی گنگی و نامفهومی در بخش «کلام» مشاهده می شود. هنگامی که شعر تصنیف پس از یک مقدمه سازی مناسب و موزون توسط آهنگساز جوان اثر «علی قمصری»، به این قسمت می رسد:

«آنچنان بر ما به نان و آب اینجا تنگسالی گشت که کسی به فکر آوازی نباشد اگر آوازی نباشد شوق پروازی نخواهد بود».

همایون شجریان شعر فوق را با کیفیتی در خور و هنرمندانه و با تلفیقی از گوشه «شوشتری» و «بیداد» به آواز درمی آورد. در واقع جلوه گری «آواز» در دل تصنیف و آن مقدمه چینی و سپس همراهی آهنگ در این جزء از تصنیف، به کل آن نیز کیفیتی شنیدنی بخشیده است.

در بخش آوازهای ریتمیک با نام های «بی دل و بی زبان» و «صنما»، همایون شجریان دو غزل از مولانا را در قالب آواز ریتمیک و با رعایت مقوله «تلفیق شعر و موسیقی» آن هم به صورتی نمایان و برجسته به آواز درمی آورد. به عنوان مثال می توان از دو مصرع زیر یاد کرد:

«دیو نیم، پری نیم، از همه چون نهان شدم یا مصرع: برف بدم گداختم، تا که مرا زمین بخورد».

پس از اتمام اجرای غزل اول، و قبل از خوانده شدن غزل دوم یعنی «صنما جفا رها کن»، اوجگیری زیبا، یکدست و باصلابت همنوازان با محوریت «تار و کمانچه» زینت بخش این تصنیف است.

مورد قابل توجه دیگری که در این بخش نمی توان از آن عبور کرد، «تغییر گوشه» آن هم منطبق با مضمون شعر، توسط همایون می باشد. این خواننده جوان، پس از اجرای مصرع اول از یک بیت: «به از این چه شادمانی که تو جانی و جهانی»، با مهارت خاصی مصرع دوم را یعنی: «چه غم است عاشقان را که جهان بقا ندارد» در گوشه ای دیگر به اجرا درمی آورد و کمانچه «سهراب پورناظری» نیز به خوبی از عهده این تغییر گوشه برآمده و جواب آوازی متناسب را می نوازد.

تصنیف «شهر به شهر» با مقدمه ای زیبا، مویه گرانه و توصیف کننده حال عاشقی آواره شهر و کوی (آنچنان که وصف حال شعر هاتف اصفهانی است) آغاز می گردد. به نظر نویسنده، نی نوازی «پاشا هنجنی» در این بخش نقش بارزی را در رساندن حس و حال آهنگ تصنیف ایفا می نماید.

البته اجرای شعر توسط خواننده تصنیف، کمی از حس و حال آهنگ تصنیف فاصله داشته و در واقع «کلام» در این تصنیف تا حدی منطبق با شوریده حالی «سازهای» نوازندگان نمی باشد. شاید اگر تمام یا اکثر «کلام» تصنیف توسط خواننده، تقریبا در حال و هوای مصرع «خانه به خانه در به در جستمت و نیافتم» یا مصرع «آه که تار و پود آن، رفت به باد عاشقی» خوانده می شد؛ بیش از پیش بر زیبایی و لطف این تصنیف افزوده می شد.

همخوانی گروه همخوانان در تصنیف «خاکدان عشق» تقریبا در نیمه انتهایی تصنیف و با تکرار کلمات «ای عاشقان» به صورت زمزمه ای آرام، اما از اعماق حنجره، در واقع نوعی فضاسازی برای مرحله بعدی تصنیف است. این فضاسازی و مقدمه چینی، بخصوص آنجا که نوای «کمانچه» به ناگهان آواز را به سمت «اوج» سوق می دهد، حال و هوا و رنگ خاصی را به تصنیف می بخشد.

در پایان می توان گفت، توجه به خاصیت انعطاف پذیری گوشه ها و پتانسیل های درونی موسیقی اصیل در این آلبوم و برخی دیگر از آثار علی قمصری و همچنین همایون شجریان، حرکت خوبی است که ظاهرا به صورت آگاهانه از سوی این دو موزیسین جوان، مورد اعتنا و پیگیری قرار گرفته است.