دی ماه ۸۷در این روزها که انگار آلودگی فضای سیاسی و فرهنگی ایران را با فرچه ای به بزرگی مثلاً برج میلاد بر آسمان بی حال تهران کشیده اند، و پس از نزدیک یک ماه نفس تنگی و تحمل درد و رنج بیماری، تنها چیزی که می توانست تا این حد از خاکِ سنگین رخوت و غبار زبر ِ نومیدی رهایم کند، نشستن در برابر ارکستر ناسیونال اکراین بود و شنیدنِ از نزدیکِ «نی نوا»ی جاودان علیزاده و «ترکمن» وحشی او که هم چنان در عمق جانم می تازد و نوای فروبرنده ی «کلیدر» درویشی.

آن چه دیشب در تالار کشور با همراهی ارکستر اجرا شد، قطعاتی بود که «روایت» در آن ها موج می زد. چه سوئیت «کلیدر» که اساس اش رمان کلیدر دولت آبادی بود و اکنون دیگر می توانیم آن را یک بوم نهاد فرهنگی ایرانی بخوانیم، و چه «عصیان» و «نی نوا» و حتا «ترکمن» علیزاده که برای نخستین بار با ارکستر اجرا شد و مسعود شعاری و بهداد بابایی در کنار علیزاده که «شورانگیز»ش را می نواخت، به سه تار، چنان جنون آمیز ناخن می زدند.

موسیقی (سنتی) ایرانی در ذات خود روایت گر نیست، ولی آکنده است از تم هایی که می توان بر آن ها تکیه کرد و نوع روایت گرش را باز سرود.

کاری که درویشی مستقیماً با تأثیرپذیری از رمان «کلیدر» کرده است و هم چون اصل اثر که یک اثر ادبی ست، روایتی طولی از آن در جهان موسیقی ارکسترال بازآفریده است. «نی نوا»ی علیزاده در این عرصه بی تردید شاخص تر است.

کیست که نگوید «نی نوا» هم چون اثری روایی با رنگ و بویی کاملاً ایرانی، شنونده را آرام به درون خود می کشد، به راوی اثر که همان «نی» است نزدیک می کند و او را پا به پای «راوی» از تاریخچه ای از غم و جنگ و هجران و آشوب می گذراند و آخر سر وی را به دروازه ی امید می کشاند؟

یا حتا از «عصیان» بگوییم و از «ترکمن» که این هر دو نیز نوعِ روایت گری از موسیقی ایرانی اند؛ هرچند روایت شان نه در طول که در عرض رخ می دهد و به روایت مدرن نزدیک می شود. مگر جز این است که از دل نغمه ی آشنا و کهن «ترکمن»، جهانی از گفت وگو درمی گیرد که چندان اوج و فرودی کلاسیک ندارد و احساسی را روایت می کند که هر شنونده (خواننده)ای از منظر جهان نگری خویش با آن همراه می شود و بی پایانی اش چون آخرین سطر یک داستان کوتاه مدرن، وی را به درنگی نه فقط در احساس اثر که در جایگاه خویش نسبت به درون مایه ی اثر وامی دارد.

و چه خالی ست این روزها جای بزرگ مردانی آفریننده که همچون علیزاده، بر اندام تکرار و رخوت موسیقی ایرانی که با هرزگیاهانی به نام موسیقی ایرانی عامه پسند هم پوشیده شده، نیش تر بیداری و زندگی بزنند و صداهای تازه ای از موسیقی ایرانی برآرند؟ نه «نی نوا» و نه «ترکمن» هیچ یک اثر تازه آفریده ای نیستند، ولی باید در سالن می بودید تا می دیدید که هنگام اجرای این دو اثر، جمعیت شنوندگان چگونه میخکوب و مبهوت اند و چگونه پای «نی نوا» اشک می ریختند و پای «ترکمن» اندرونه شان غوغا بود. شاید اگر «کلیدر» درویشی هم «راوی» ایرانی ِ مستقلی به جز «ویولون» می داشت، احساس شان بیش از اینی بود که در میان شان جوشید.

وقتی نوازندگان اوکراینی «نی نوا» را می نواختند، می اندیشیدم برای ایشان چه تفاوتی دارد نواختن آن یا قطعه ی «شیشه رنگی» هوشیار خیام، و وقتی «نی نوا» با تک نوازی بسیار زیبای پاشا هنجنی تمام شد و آن همه ابراز احساسات در میان سه هزار شنونده به موج افتاد، آشکارا می شد حیرت و بهت را که رنگی هم از شوق داشت، در چشمان شان دید. شک ندارم که هیچ یک از آن ها نمی دانستند که این جمعیت فقط برای شنیدن موسیقی علیزاده و درویشی نیامده بودند، که برای اجرای زنده ی «نی نوا»، «ترکمن» و حتا «کلیدر» آمده بودند.

پرسش بعدی ام اما سخت تر بود. بیش از ۲۵ سال از اجرای «نی نوا» به شکل کنونی می گذرد. در این سال ها رادیو و تلویزیون با پخش ده هزارباره ی بخش هایی از آن، از هیچ کوشش ناخواسته ای برای دم دستی کردن آن فروگذار نکرده است.

اما این موسیقی که به زعم خودِ علیزاده، خاطره ای ست از روزگاران سختی که بر مردم این سرزمین گذشته، چرا هنوز تا این اندازه عمیق زنده، تازه، آشنا و اثرگذار است؟ «نی نوا» در این روزها و حتا در نسل جوان، چرا هنوز می لرزاند، می گریاند و چشم امید را به دوردست هایی شاید آرام و شادمان خیره می کند؟ بر ما چه گذشته و هنوز می گذرد که نوازندگان اکراینی نمی دانستند و نمی دانند؟!