قوالی به خوبی تفاوت روح موسیقی غربی و شرقی را نشان می دهد. نصرت فاتح علی خان چهره نامدار و معاصرموسیقی از سرمستی آسمانی قوالی می گوید.

طبق تقویم، عید فطر امسال با روز تولد نصرت فاتح علی خان یکی شده . با آن که قرن ها از تولد قوالی می گذرد و هنوز که هنوز است گروه های قوالی زیادی کار می کنند اما این نوع از موسیقی اسلامی، اقبال جهانی اش را مدیون نصرت فاتح علی خان است.

صدای حنجره او و سازهای گروهش غربی ها را به شدت شگفت زده کرد. تا حدی که علاوه بر فروش بالای آلبوم ها و استقبال از اجراهای زنده ،در موزیک متن چند فیلم معروف سینما هم صدای او شنیده شد. یکی از هنرمندان آمریکایی که به شدت از نصرت تاثیر گرفته جف باکلی است.

باکلی را طرفداران موسیقی راک خیلی خوب می شناسند؛ هنرمندی که اجل مهلتش نداد تا وقتی زنده است، بیشتر از یک آلبوم منتشر کند؛ اما همان یک کار نام او را جاودانه کرد.

باکلی به گفته خودش مدت ها از نصرت فاتح علی خان الهام می گرفت. باکلی یکی از جذاب ترین مصاحبه ها را با به قول طرفدارانش در هند و پاکستان_شاهنشاه قوالان انجام داده است. درست یک سال بعد از این مصاحبه هر دو ی آنها از دنیا رفتند.

در این گفت وگو رشید احمد الدین که ظاهرا داستان زندگی نصرت را از خودش هم بهتر می دانسته، مترجم بوده است.

جف باکلی: اولین قوالی واقعی ای که من شنیدم «یاهو هالکا هالکا» در آلبوم «روز، شب، شفق، فلق» بود.

نصرت فاتح علی خان: آن را دوست داشتید؟

باکلی: زندگی ام را نجات داد. در آن زمان من شرایط خیلی بدی داشتم.

فاتح علی خان: چه شرایطی؟

باکلی: خیلی افسرده بودم.

فاتح علی خان: می فهمم.

باکلی: مثل خیلی از آمریکایی های دیگراز طریق شما با قوالی آشنا شدم. معنای هیچ کدام از کلمات شما را نمی فهمم اما صدایتان به قلبم پیامی می دهد و این چیزی است که بیشتر شنوندگان غربی به آن تکیه می کنند چون ما زبان شما را نمی دانیم. برای مثال عده کمی از مردم می دانند «هالکا» به معنای مستی است.

فاتح علی خان: این به معنای مستی از الکل نیست بلکه چیزی است مانند زمانی که یک فرد عاشق می شود.

رشید احمد الدین: او در مورد مشروب صحبت نمی کند بلکه در مورد زیبایی حرف می زند.

باکلی: بله. اما این برای انگلیسی زبان ها تقریبا غیرقابل درک است. اگر کسی معنی زبان اردو را بفهمد، متوجه می شود ترجمه این اشعار به انگلیسی روح آنها را کشته است. اشعار قوالی را نمی نویسند بلکه آنها را با قلب شان می خوانند.

فاتح علی خان: بله، باید آن را از ژرفای وجودتان بخوانید. بدون روح نمی توان قوال بود.

باکلی: باید برای درآمیختن با مفاهیم اشعار نیروی زیادی صرف کنید.

فاتح علی خان: بله، درست است.

باکلی: شما یک خواب خیلی معروف دیده اید؛ می شود آن را تعریف کنید.

فاتح علی خان: پدر من استاد فاتح علی خان، قوال در سال ۱۹۶۴ درگذشت. ۱۵ روز بعد به خواب من آمد و از من خواست که آواز بخوانم. گفتم نمی توانم ولی او اصرار کرد. گلوی مرا لمس کرد و من شروع به خواندن کردم. زمانی که بیدار شدم هم می توانستم آواز بخوانم.

اولین قوالی ام را روز خاکسپاری پدرم اجرا کردم؛ زمانی که دور هم جمع شده بودیم و نماز و قرآن و دعا می خواندیم. ما روز چهلم درگذشت پدرم مراسمی داشتیم و من برای اولین بار در جمع اجرا داشتم.

باکلی: آن وقت چند ساله بودید؟

فاتح علی خان: حدودا ۱۶ساله.

باکلی: کی به سبک خودتان رسیدید؟

رشید احمد الدین: او خیلی زود به شهرت رسید اما بعد از آنکه آهنگ «حق علی علی مولا علی علین» را ضبط کرد، معروف تر از قبل شد. در این اثر او ریتم را کندتر و صدا را نرم تر کرده بود.

باکلی: شما ریتم را کند کردید؟ امکان ندارد! ریتم آهنگ های شما خیلی تند است.

فاتح علی خان: من صدا را از پدرم خیلی نرم تر کردم. در آن زمان شنوندگان موسیقی واقعی گوش می دانند و ریتم آن را می شناختند اما با عوض شدن زمان، مردم هم عوض شدند و سلیقه ها هم تغییر کرد؛ بنابراین من هم سعی کردم بدانم عموم مردم چه چیز ی می خواهند و آن را اجرا کنم. سعی کردم موسیقی را قابل فهم تر کنم.

باکلی: از پیچیدگی آن هم کم کردید؟

فاتح علی خان: بله، سعی کردم سبک کلاسیک را به شیوه ای تغییر دهم که همه مردم از آن لذت ببرند.

باکلی: اما در موسیقی شما مضامین عارفانه زیاد است؛ مثل نمایاندن معنای عمیق چیزهایی که دیده نمی شوند.

فاتح علی خان: بله، اما قوال ها نمی توانند فرم را تغییر دهند. در شیوه اجرا می توانند تغییرات کوچکی دهند اما حق ندارند آیین ها را عوض کنند. باید حمد، نعت (ستایش حضرت محمد(ص)) و منقبت (ستایش دیگر معصومین) را به جای آورد. این ۳ عنصر تشکیل دهنده قوالی هستند و نمی توان آنها را تغییر داد. فقط تغییرات کوچک تکنیکی می تواند صورت پذیرد که آن هم به ابتکار هنرمند برمی گردد.

باکلی: چه نوع موسیقی ای گوش می دهید و کدام نوع را بیشتر از همه دوست دارید؟

فاتح علی خان: موسیقی کلاسیک هند و همچنین موسیقی غربی مثل کلاسیک و جاز.

باکلی: در میان آثار خودتان کدام آهنگ را بیشتر از همه دوست دارید؟

فاتح علی خان: «الاهو»، چون در ستایش پروردگار است.

باکلی: موسیقی شما احساسات زیادی را برمی انگیزد؛ چه چیز به شما این توانایی را می دهد؟

فاتح علی خان: پایه و اساس آوازهای من اسلام و عرفان است. عشق به خدا و ستایش حضرت محمد(ص) سرچشمه این توانایی ها در من است.

● مختصری درباره قوالی

در دنیا قوالی را به عنوان نوعی موسیقی سنتی اسلامی می شناسند و معمولا یادآور کشورهای پاکستان و هند است اما بنیانگذار این شیوه خواندن، امیر خسرو دهلوی شاعر و موسیقی دان بزرگ ایرانی تبار است که در قرن هفتم و هشتم هجری قمری زندگی می کرد.

پدر او به خاطر حمله مغول به ایران به هند می رود و امیرخسرو که با سازهای ایرانی و عربی آشنا بوده، هنرش را به درباریان هند عرضه می کند و از کارش استقبال خوبی می شود.

می گویند به لحاظ موسیقایی، قوالی از ۲ فرم ایرانی و عربی «ترانه» و «قول» ریشه گرفته است. ترکیب گروه قوالان این طوری است که خواننده اصلی بین ۳ خواننده دیگر می نشیند که دوتای آنها ساز هارمونیوم هم می نوازند. پشت سر آنها ۵ نفر دیگر می نشینند که ۴نفرشان دست می زنند و به عنوان گروه کر آواز می خوانند و یک نفرشان طبلا می زند.

یک قطعه قوالی معمولا ۲۰ دقیقه طول می کشد و این طور شروع می شود که نوازنده هارمونیوم، قطعه اصلی را می زند و گروه کر و طبلا با ضرب های ثابت، او را همراهی می کنند. بعد خواننده با فریاد، خواندن اشعار را که معمولا در مدح حضرت محمد(ص) و عشق به اوست شروع می کند.

به تدریج یکی از بیت ها مدام تکرار می شود و آن قدر این کار را انجام می دهند تا کلمات کاملا معنای خود را از دست بدهند و فقط روح و موسیقی اثر باقی بماند.

● گشتی در زندگی نصرت فاتح علی خان

نصرت فاتح علی خان بزرگ ترین قوال جهان بود و خیلی ها او را «پاواروتی پاکستان» می نامند؛ مردی کوتاه و چاق که در اجراهای خود با اعضای گروهش روی صحنه می نشست و منتظر لحظه مناسب برای شروع کارش می ماند.

چشم هایش را می بست و به آرامی دستش را جلو می آورد؛ انگار می خواست بگوید: آهنگ در حال شروع شدن است، لطفا با من همراهی کرده و گوش کنید. شنوندگان هیپنوتیزم شده نیز به تک تک بخش های کلمات او دقت می کردند.

عده ای روی صحنه پایکوبی می کردند و عده ای دیگر مقدار زیادی پول روی صحنه می ریختند اما او اصلا متوجه این موضوع نبود. موسیقی خیلی مهم تر از آن بود که به خاطر چند صد دلاری که روی سرش می بارد، آن را قطع کند.

فاتح علی خان با انتخاب قوالی، خود را وقف چیزی بیشتر از موسیقی، یعنی اعتقادات عرفانی کرد. طرفدارانش به او «استاد» می گفتند و برای آنها مقام او حتی با بزرگ ترین خوانندگان غربی هم قابل مقایسه نبود.

با وجود این، او خود را خدمتکار پروردگار می دانست و هیچ وقت اجازه نمی داد طرفدارانش او را از این هدف دور کنند؛ «هیچ وقت اجازه ندادم شهرتم مرا مغرور کند. قبل از سفرم به غرب خیلی ها به من می گفتند که این مسافرت به اعتقادات مذهبی ام لطمه می زند اما این جوری نیست؛ سفر به نقاط مختلف دنیا و گشودن قلب هایی که تا قبل از آن بسته بودند، ارزش زیادی دارد».

نصرت فاتح علی خان در منطقه ای به دنیا آمد که در آن موسیقی به اندازه نفس کشیدن ضروری است. او را شاهنشاه قوالی نامیده اند. فاتح علی خان در ۱۳ اکتبر ۱۹۴۸ در منطقه فیسیل آباد پاکستان در خانواده ای با ۶۰۰ سال سابقه در قوالی به دنیا آمد. پدرش که قوال بزرگی بود، نمی خواست او راهش را دنبال کند و اصرار داشت نصرت تحصیلاتش را در رشته پزشکی ادامه دهد.

یکی از دوستان او رشید احمد الدین که مترجم و دوست نزدیک اوست، علت این خواسته پدر فاتح علی خان را نازپرورده بودن فاتح علی خان می داند؛ « نصرت در خانواده ما محبوب ترین فرزند بود و همه مواظب او بودند. به عبارت دیگر او را نازپرورده کرده بودند و به همین دلیل پدرش فکر می کرد نصرت نمی تواند سختی های قوالی را تحمل کند.

بنابراین از او خواست که پزشکی بخواند. اما نصرت به درس هایی که پدر به شاگردان می داد، یواشکی گوش کرده و آنها را پیش خود تمرین می کرد. یک روز پدرش صدای او را شنید و فهمید پسرش استعداد زیادی در این کار دارد، به همین دلیل به او درس داد اما متاسفانه کمی بعد از آن درگذشت».

فاتح علی خان قوالی را از ایستایی درآورد و به آن حیاتی دوباره بخشید. قوالی های فاتح علی خان گواه قدرت موسیقی در به هم وصل کردن انسان هاست. این صدا که در آن واحد متأثرکننده و بانفوذ است، مثل این است که آسمان را می شکافد و به تدریج درخشندگی صورت معشوق را نمایان می کند.

قوال ها آواز نمی خوانند بلکه برای آواز خواندن به دنیا می آیند و نوازندگان گروه فقط موسیقی اجرا نمی کنند بلکه خودشان موسیقی می شوند.

همه اجراهای قوالی عالی است چون مثل ناله هایی است که از قلبی برمی آید که دارد از عشق به خدا، حضرت محمد(ص) و دیگر معصومین می سوزد.

«شاهنشاه قوالی» برای شناساندن این هنر به دیگر نقاط جهان سفر کرد و در آنها کنسرت هایی برگزار کرد. او در کشورهایی مانند ایران، ژاپن، فرانسه، آمریکا، انگلیس، اسپانیا، استرالیا و امارات متحده عربی کنسرت اجرا کرد و جوایز زیادی هم به دست آورد.

او با هنرمندان معروفی مثل مایکل بروک، مارتین اسکورسیزی، الیور استون، تیم رابینز، رادی ودر، ریک رابین، پیرل جم، لوچیانو، پاواروتی، شکار کاپور و بی یورک آثاری به یادماندنی خلق کرد و با پیتر گابریل آلبومی به نام «Passion» منتشر و در فیلم «آخرین وسوسه مسیح» هم در صحنه به صلیب کشیده شدن مسیح، همکاری کرد.

هنگامی که در ۱۶ آگوست ۱۹۹۷ درگذشت، غربی ها فقط به این موضوع پرداختند که گنجینه موسیقی پاکستان، جهان را ترک کرد.

آنها یکطرفه قضاوت کردند و بعد معنوی کارهای او را نادیده گرفتند. فاتح علی خان اشعار غنی صوفیه را خارق العاده تر از آنچه بود، کرد و کلام و موسیقی را در مجلس وجدآور الهی ادغام ساخت.

گوش دادن به موسیقی مانند شنیدن هارمونی کرات آسمانی است. این قوال بزرگ اعتقاد داشت که این عشق از قالب کلمات فراتر رفته و زبان در آن چندان مهم نیست.

بنابراین با وجود اینکه زبان مادری اش پنجابی بود، اردو و زبان فارسی را ترجیح می داد و گاهی هم به زبان انگلیسی آواز می خواند. فاتح علی خان عاشق غذا، موسیقی و اجراهای پشت سر هم بود. هیچ وقت هم هشدار پزشکان در مورد رژیم گرفتن و کاهش وزن را جدی نگرفت.

در هر برنامه چندین ساعت می خواند و انرژی زیادی صرف می کرد به همین دلیل هم قلبش در ۴۸سالگی ایستاد و جهان را از یکی از بهترین صداها محروم کرد.