اصطلاح های «موسیقی زیرزمینی» یا «فرهنگ متقابل» به ترتیب در انگلیس و آمریكا به عنوان «نوعی از موسیقی كه همراه با نوعی روش زندگی است و به طرز خاصی عرضه می شود» به كار برده شده است و به دلیل سردمداری سنت بررسی مطالعات فرهنگی در این دو كشور به همان شكل و با همان تعاریف وارد فرهنگ بین المللی شده است.

بررسی ویژگی های ممیزی موسیقی زیرزمینی در مقایسه با آثاری كه دقیقا همان صدا را دارند، اما از سوی منتقدان و مخاطبان زیرزمینی انگاشته نمی شوند بیش از آنكه معطوف به شاخصه های موسیقایی باشد مربوط به نحوه ارائه اثر (پخش نشدن آن از طریق رسانه های رسمی مانند تلویزیون) و واژه ها (لیریك ها یا ترانه ها) است.

موسیقی دان های زیرزمینی نه تنها جامعه اقتصادمحور را در ترانه های خود رد می كنند، نه تنها با به كار بردن واژه های ضدرسمی مجال رسانه ای شدن خود را از بین می برند، بلكه از انواع امكانات و فرصت هایی كه رسانه ها در اختیار آنها می گذارند تا همه گیر شوند دوری می گزینند این در غرب است البته و بحث ایران كاملا مجزاست.

رسانه ای نشدن موسیقی زیرزمینی در اروپا و آمریكا هر قدر محصول میل موسیقی دان های این سبك باشد، در ایران به ناآگاهی و احتمالا ترس و حذر و گاه كج سلیقگی مدیران برمی گردد و صد البته به ضعف های نه چندان قابل دفاع دوستان اهل این نوع موسیقی. در ایران به وفور انواعی از موسیقی، زیرزمینی نامیده می شوند كه شاید تنها وجه اشتراك آنها با هم و تنها دلیل نزدیكی آنها به واژه «زیرزمینی» این باشد كه عموما در زیرزمین های خانه های اعضای گروه ساخته، تمرین و (احتمالا) ضبط می شوند و حتی در همان زیرزمین ها نیز پیش روی مخاطب اجرا نمی شوند.

اصطلاح زیرزمینی در ادامه این متن صرفا برای نامیدن این انواع موسیقی ایرانی و به تبعیت از طبقه بندی اقتصادی تئودور آدورنو فیلسوف شهیر مكتب فرانكفورت در بررسی سبك های موسیقی به كار برده می شود.

زیرزمینی های ایران در كنفرانس خبرگزاری مهر به همت حمیدرضا عاطفی چند خواسته مشخص را مطرح كردند و لب كلام آنها این بود كه می خواهند «روزمینی» شوند، حتی به دفعات به زیرزمینی نامیده شدن خود اعتراض كردند. در فهرست خواسته هاشان این بود كه در خانه موسیقی، انجمنی مخصوص آنها ایجاد شود (و البته حتما بسیاری شان عضو خانه موسیقی نیستند)

مسوولان فعلی اشكالاتی را مطرح می كردند كه بچه ها اصلا از بیخ وبن آنها را قبول نداشتند. (مثلا داوود گنجه ای از فالش خواندن خواننده ها می گفت، چیزی كه در موسیقی راك تقریبا وجود ندارد)، مدیر هوشمند تاریخ مدیریت موسیقی پس از انقلاب از آنها می خواست خودشان را معرفی كنند و شاید از سر حسادت، بعضی از زیرزمینی ها طوری برخورد كردند كه آن همقطارشان كه تازه به شهرت رسیده و احتمالا داشت به روی زمین منتقل شود مجاب به ترك تالار محل جلسه شد.

بچه ها موسیقی ای را می نوازند كه گاه از فرط فخامت موجب فخر است. گروه «وون» یك بار اجرایی آن چنان وزین از آثار باخ و چند موسیقی دان دیگر دوره باروك را روی صحنه برد كه شاید ده دقیقه ای تشویق حضار را به همراه داشت. گروه «كهتمیان» یا گروه «پاد» آهنگ شان را طوری می نوازند كه گویی در عصر عباسی مینیاتوری را از آمپلی فایر خارج می كنند، اما در بین گروه های زیرزمینی آثار سست، شل، بی حال و بی روح و به وضوح تقلیدی، ناتوان در ارایه ملودی های بدیع، فاقد انسجام گروهی و بدون روح عزیز گروه نوازی، دارای اشتباه های فاحش تكنیكی و با رنگ و بویی مطلقا غیربومی رایج است.

ضعف های یادشده در سال های ۸۰ و ۸۱ كه بچه ها روی صحنه می رفتند بسیار كمتر بود، استقبال از كارهای ضعیف روز به روز كمتر می شد و دیگر راهی نبود كه هنرمندهای كم سواد ضعف هاشان را به گردن عوامل بیرونی بیندازند. نگارنده این سطور سال ۷۸ در مقاله ای در «صبح امروز» نوشت كه جلوی ورود این نوع موسیقی را نمی توان گرفت.

سال ها قبل و سال ها بعد از مقاله یاد شده، این قلم با نوشتن كتاب و مقاله به تبیین تئوریك موسیقی زیرزمینی و تبعات اجتماعی پرداختن و بی توجهی به این نوع موسیقی پرداخت و به حتم حدود ۲۰۰ مقاله تشریح این نوع موسیقی و آشناسازی مسوولان و هنرمندان از سر علاقه به این نوع موسیقی بوده است، اما دریغ از یك جو همت برای رفع مشكلات موسیقی زیرزمینی.زیرزمینی شدن انواع موسیقی غیرمتعارف موجب می شود:

۱) ضعف های موسیقایی موسیقی دان ها باقی بمانند و بلكه هم جدی تر شوند؛

۲) برای جبران شدن ضعف های موسیقایی و پوشانده شدن آنها، لیریك ها یا ترانه های داغ تولید شوند (به نحوی كه برخی هنرمندان زیرزمینی حاضر نیستند آثارشان را حتی اعضای خانواده شان بشنوند)؛

۳) انفكاك و دوری گروه ها از همدیگر موجب می شود تجربه ها منتقل نشوند و مكرر شوند؛

۴) به حاشیه راندن گروه ها موجب تجمیع آنها می شود و در این در كنار هم بودن گرایش ها، آنچه تكرار می شود عموما اشتباه هاست، منظور از اشتباه ها، آسیب های اجتماعی یا بیماری های رفتاری است؛

۵) كنسرت گذارها و تهیه كننده های سودجوی غیراخلاقی (منظور، اخلاق حرفه ای است) زمام و عنان هنرمندان ها را به دست می گیرند؛

۶) امكان ایجاد هسته های اجتماعی غیرموسیقایی كاملا وجود دارد و

۷) نگاه ها به آن سوی مرزها دوخته می شود. این نكته كه شبكه های رادیو تلویزیونی ماهواره ای به پخش آثار زیرزمینی تولید ایران علاقه نشان می دهند، به صورت كاملا طبیعی می تواند منجر به این شود كه به جای وضع فعلی (كه هنرمندها در دفاع از فلسطین آهنگ می سازند و كلیپ تهیه می كنند)، تا چندی بعد هنرمندها به سراغ مضمون های مورد علاقه ماهواره ها بروند؛ فتامل. و اما جلو ورود این موسیقی را قبلا نمی شد گرفت و امروز نمی توان جلو تولید آن را گرفت.

روزگاری یك دستگاه ضبط صوت دوكاسته اتفاق كمیابی در خانه های برخی علاقه مندان موسیقی بود و اكنون یك كارت صوتی با یك میكروفون مناسب (كه روی هم كمتر از پانصد هزار تومان خرج دارد) برای تولید هر نوع موسیقی بی كیفیت (و برخی از انواع موسیقی باكیفیت) مكفی است.

وجود گروه های زیرزمینی محصول یك نیاز تاریخی به گفتن حرف های تازه و تازه گفتن حدیث های مكرر است. دولت می تواند این نوع موسیقی را به مشكل و معضل (و حتی مشكل امنیتی تبدیل كند) و نیز می تواند آن را ساماندهی كند و سازوكاری را ایجاد كند كه قسمتی از جامعه شبیه تر به آنچه كه می خواهند بشوند.