سازهای نواحی استان کرمان

غرو در روستاهای بیدخون مرغك بم شناسایی شده و در هنگام رقص و پایكوبی نواخته می شود پوست غرو از جنس پوست بز یا گوسفند می باشد و دو زنگوله در دو طرف كمانه و تعدادی حلقه فلزی در چهارچوب چوبی آن آویز می باشد

▪ تمبك محلی: این ساز توسط كولیان، عشایر و نوازندگان بومی استان اجرا می‌شود. این تمبك چوبی است و دارای تسمه‌ای چرمی، كه ساز به وسیله آن به شانه نوازنده آویزان می‌شود. در روستاهای اطراف بم افرادی به نام چوب پا، با به پا كردن چوبهایی به ارتفاع ۵/۲ تا ۳ متر در جلوی كاروانهای عروسی به راه می‌افتند و به نواختن این تمبك و خواندن ترانه‌های شاد می‌پردازند.

▪ تمپو: همان سازی است كه در مناطق جنوبی كشور نواخته می‌شود و در حیطهٔ موسیقایی استان یك ساز وارداتی محسوب می‌شود. در قسمتهایی از استان كه رطوبت هوا زیاد است و سازهایی مانند د‍‌ُه‍ُل، نقاره و تمبك محلی به علت طبیعی بودن پوست آنها، آسیب‌پذیرترند، از این ساز استفاده می‌شود. معمولاً تمپو ساز همراه نی مشكی (نی‌انبان) است.

▪ كوزه: مناطق رایج شناسایی‌شده این ساز، دهستانهای نزدیك فهرج و نرماشیر است. كوزه در این مناطق با دو سایز كوچك و بزرگ استفاده می‌شود كه كوزه بزرگ را با دست و كوبه‌ای انعطاف‌پذیر (در حال حاضر دمپایی ابری) می‌نوازند. شكل و تكنیك نوازندگی كوزه خصوصاً كوزه كوچك، بسیار جالب توجه می‌باشد و با سایر كوزه‌هایی كه در مناطق جنوبی ایران نواخته می‌شود، متفاوت می‌باشد.

نوازندگان برای تولید صدا، هم از بدنه سفالی كوزه و هم دهنه آن (به صورت متراكم كردن هوای داخلی آن) استفاده می‌كنند. جالب اینكه صدای این كوزه شنوندگان را به یاد صدای طبلای هندی می‌اندازد.

▪ سنگ: این ساز بدوی علاوه بر مناطق یادشده در بعضی از روستاهای كهنوج و سبزه‌واران نیز اجرا می‌شود و نحوه استفاده از آن به این صورت است كه سنگها را به شكلهایی مسطح و تیغه‌ای می‌تراشند و در سر ضرب آهنگها و ترانه‌ها به هم می‌كوبند.

چوسر (چوب سحر): چوبی است به ارتفاع بیش از دو متر كه با زنگوله، پارچه‌‌های رنگی، خرمهره و خرده فلز تزئین شده است.

این ساز در بعضی از منشعبات ایل قرائی (در اصطلاح محلی قره‌ای) به وسیله فردی كه به آن م‍ُلا گفته می‌شود و با كوبیدن به زمین (در ریتمهای نامشخص) به صدا در می‌آید. به عقیده آنها، این كار باعث دور كردن شیاطین و ارواح خبیث می‌شود.

▪ خلخال: شامل زنجیری فلزی است كه به آن تعدادی زنگوله كوچك آویزان شده است و خانمها در هنگام رقص و پایكوبی به مچ پای خود می‌بندند و با حركت دادن پا آن را به صدا در می‌آورند تا با ریتم آهنگ همراهی نماید. خلخال بیشتر در بین كولیها و بعضی از عشایر استان كاربرد دارد.

۲) سازهای بادی:

سازهای بادی استان شامل سورنا، كرنا، سفید مهره، نی محلی، نی مشكی، شاخ نفیر و سوتك می‌باشد.

▪ سورنا: شاخص‌ترین ساز محلی استان سورنا می‌باشد كه در تمام مناطق، حضور پررنگ‌تری را نسبت به سایر سازها دارد. برای همین به سورنا در اصطلاح محلی ساز و به نوازنده آن سازی گفته می‌شود. سورنا و سورنانوازی در استان كرمان دارای سابقه‌ای طولانی است. باستان‌شناسان در كاوشهای باستانی منطقهٔ بشاگرد به نوعی سورنا دست یافتند كه قدمتی هفت هزار ساله دارد. در استان كرمان دو نمونه سورنا رایج است. یك نوع آن با بدنه‌ای دو تكه، مانند اكثر سورناهای كشور و نوع دیگر دارای بدنه‌ای سه تكه كه در اصطلاح محلی به آن ن‍َرلاس گفته می‌شود و از لحاظ شكل با سایر سورناها متفاوت است. علاوه بر مراسم عروسی كه در اصطلاح محلی به آن عیش گفته می‌شود در مراسم شبیه‌خوانی و سوگواری مناطقی مانند سیرجان نیز از سورنا استفاده می‌شود. معمولاً ساز سورنا را به همراه دهل، نقاره و جوره می‌نوازند. در سورنانوازی استان، شیوه خاصی وجود دارد كه نوازنده با جمع كردن و فشردن هوا در دهان از راه بینی، از قطع صدا در هنگام دم جلوگیری می‌كند. به این تكنیك نفس‌گردون می‌گویند.

▪ ك‍َرنا: شكل كرنا مانند سورنا است ولی با ابعادی بزرگ‌تر. قسمت شیپوری كرنا فلزی و معمولاً از جنس برنج است و در مناطقی از سیرجان، شهر بابك و بافت رایج می‌باشد. معمولاً كرنا را به همراه نقاره و دهل می‌نوازند.

▪ سفیدمهره: این ساز نوع خاصی از بوق صدفی است كه در مراسم عزاداری و همچنین برای اعلان فوت اشخاص به كار می‌رود، به طوری كه برای اعلان فوت ۳ بار در این ساز می‌دمند و تمامی اهالی شهر یا روستا از واقعه آگاهی می‌یابند.

سفیدمهره در مناطقی مانند چترود، د‌ُر‌ّان، شهداد، گودیز و اندوهجرد رایج است و نواختن آن دارای سابقه‌ای طولانی است. سفیدمهره‌ای كه هم اكنون در روستای گودیز و توسط آقای اكبر محمودی نواخته می‌شود، دارای قدمتی چهارصد ساله است و سفیدمهره اندوهجرد نیز قدمتی صد ساله دارد. صدای سفیدمهره بسیار بلند و رساست. این ساز در بین اهالی از حرمتی خاص برخوردار است و حتی بعضی از بومیان بر این باورند كه دور كردن سفیدمهره از شهر یا روستا بدی‍ُمن می‌باشد. نی محلی: این ساز در بیشتر مناطق استان به صورت لبی اجرا می‌شود. ابعاد و تعداد سوراخهای نی در استان متغیر می‌باشد. اكثر نوازندگان نی دارای صدایی خوش هستند و در بین نی‌نوازی به غریبی‌خوانی و ك‍ُرتی‌خوانی كه دو نمونه مهم از سوگ‌آواهای استان كرمان می‌باشند، می‌پردازند. تكنیك نفس گردون كه در ساز سورنا توضیح داده شد در بین نی‌نوازان نیز رایج می‌باشد.

▪ نی مشكی: همان نی انبان جنوب كشور است كه سالها پیش و بیشتر از طریق حاجی‌آباد بندرعباس به حیطهٔ موسیقایی استان نفوذ كرده است و هم‌اكنون در اكثر مناطق استان اجرا می‌شود. مقبولیت نی مشكی و ساز همراه آن (تمپو) به این علت است كه خشكی و یا رطوبت هوا كمتر روی آنها تأثیر می‌گذارد. معمولاً نی مشكی توسط نوازندگان سورنا نواخته می‌شود.

▪ شاخ نفیر: سازی است بادی از جنس شاخ كه توسط قلندران و دراویش دوره‌گرد استفاده می‌شود. در گذشته از این ساز در مسیر سفرها و برای دور كردن حیوانات وحشی و ترساندن آنها استفاده می‌شده، ولی در حال حاضر برای باخبر كردن اهالی محله‌ها، برای كمك و جمع‌آوری نذورات استفاده می‌كنند.

▪ سوتك: سازی كلی است كه در بعضی از مناطق استان و بیشتر به وسیله نوجوانان نواخته می‌شود. در حال حاضر پیرترین سوتك ساز ایران با ۹۵ سال سن در شهداد زندگی می‌كند و هنوز هم به این حرفه مشغول می‌باشد. سوتكی مربوط به دورهٔ ساسانیان نیز در حفاریهای منطقهٔ قلعه دختر شهر كرمان كشف شده است.

۳) سازهای زهی آرشه‌ای:

تنها ساز رایج این خانواده نوعی قیچك است كه در اصطلاح محلی به آن چنگ گفته می‌شود. این ساز در مناطقی از نرماشیر، جیرفت، كهنوج و بردسیر رایج است و به نوازنده آن، چنگی گفته می‌شود چندی پیش در جشنواره موسیقی نواحی كشور از شیرمحمد احمدی، چنگی منطقهٔ بردسیر كرمان، به عنوان یكی از مفاخر قیچك‌نوازی ایران تجلیل به عمل آمد.

فؤاد توحیدی


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.