کوچه پس کوچه های شهر در گذشته های نه چندان دور نیمه شب ها تنهایی خود را با صدای خوش خوانانی شریک می کرد که برای بیدار کردن مردم آواز می خواندند و با فانوس خود نزدیک شدن سحر و اذان صبح را نوید می دادند. برخی دیگر نوبت نوازی می کردند و با صدای دهل و کرنا اوقات شرعی را اعلام و برخی دیگر با خواندن مثنوی افشاری و ربنا نزدیک شدن وقت افطار را به روزه داران یادآوری می کردند، البته نقش موسیقی و موسیقی دانان تا پایان ماه مبارک پررنگ بود تا جایی که این هنرمندان برای عید فطر نیز مراسم خاص خود را داشتند.

اما صد افسوس که این آوازخوانان که به نوعی نوای موسیقی رمضان سرمی دادند کم کم از شهرها و روستاها رخت بربستند و تنها در برخی مناسبت ها در رادیو و تلویزیون حضور پیدا می کنند. این پروسه جایگزینی نواهای ضبط شده به جای اجرای زنده آنها به مرور زمان به شهرهای کوچک و روستاها نیز رفت تا جایی که دیگر نوایی از موسیقی رمضان و سحرخوانی، مناجات خوانی و... کمتر به گوش مان می رسد البته باز هم جای امیدواری است که برخی از راویان این قبیل موسیقی ها در طول یک ماه رمضان طلایه دار آیین ها و موسیقی های آیینی هستند و راوی این هنر گرانقدر، به طوری که در تمامی این ایام و خصوصا عید فطر به اجرای موسیقی خاص منطقه خود می پردازند که البته موسیقی فطر با سایر موسیقی هایی که در طول این ماه اجرا می شود کاملا متفاوت است به طوری که عاشیق حسن اسکندری در این باره می گوید: منطقه آذربایجان موسیقی خاصی در ماه مبارک رمضان ندارد و هر چه هست موسیقی فولکلور آذربایجان است که در دو نوع مقامی و عاشیقی اجرا می شود.

فطرانه آذری ها

به گفته او موسیقی عاشیقی شامل بسیاری از مقام های سنگین است که همراه با شعرهای عرفانی و مذهبی خوانده می شود که بیشتر در ماه مبارک رمضان اجرا می شود البته در برخی موارد از شعرهایی با مضمون رمضان و نیز در مدح حضرت علی(ع) نیز استفاده می شود. این مقام ها در روز عید فطر نیز با حس و حال متفاوت و براساس اشعاری خاص اجرا می شود به گونه ای که وقتی عاشیقی برای اجرا در مراسم عید فطر دعوت می شود با ساز و آواز خود علاوه بر تبریک این عید بزرگ مقام های عاشیقی را با شعر نو اجرا می کند.

وی ادامه می دهد: منظور من از شعر نو شعری است که تازه سروده شده باشد و به نوعی عاشیق با اجرای این مقام ها از خداوند خواهان قبولی طاعات و روزه داری مردم است.

بالابان راوی مقام های عاشیقی

عاشیق حسن اسکندری که ید طولایی در اجرای موسیقی عاشیقی دارد نقش ساز بالابان و نیز ساز عاشیقی را در اجرای مقام های عاشیقی پررنگ می داند و می گوید: این مقام ها از گذشته توسط اجداد ما ساخته شده اند و هیچ گاه مکتوب نشده اند درواقع این بخش از موسیقی عاشیق ها همانند موسیقی ردیف دستگاهی سینه به سینه به ما رسیده و ما نیز کامل و جامع به نسل بعد منتقل می کنیم.

او که تاکنون کنسرت های بی شماری را در کشورهای مختلف دنیا برگزار کرده، معتقد است هر اجرا کننده ای برای خودش حس و حال مخصوص دارد و قطعا اجرای یک عاشیق با دیگری متفاوت است. بر این اساس مقام های موسیقی ما همیشه تازه می مانند و هیچ گاه کهنه نمی شوند و از بین نمی روند.

این نوازنده در ادامه به تفاوت مقام های قدیمی موسیقی آذربایجان با مقام های امروزی می پردازد و می گوید: در حال حاضر کسانی هستند که مقام می سازند و این مقام هایشان اصلا شبیه مقام های قدیمی نیست که به دل مردم بنشیند و به خاطر ضعیف بودن ساختار و شعر تنها یکی دو سال عمر می کند و دیگر قابل شنیدن برای مخاطبان این نوع موسیقی نیست.

نکته: موسیقی بومی ایران بیانگر نوع نگاه مردم به تمامی مناسبت هاست؛ از عید قربان، غدیر و شعبان گرفته تا عید فطر که در هرنقطه از کشورمان به یک شکل خاص با موسیقی همراه می شود

به گفته اسکندری، در فولکلور عاشیقی چند نوع داستان حماسی، عاشقانه، نصیحت آمیز و... وجود دارد که متاسفانه امروزه شرایط به گونه ای شده که دیگر از این داستان ها استفاده نمی شود و کم کم از سینه عاشیق ها پاک می شود. بر این اساس باید تمامی این نوع موسیقی ها در قالب کتاب منتشر شوند تا برای آیندگان باقی بمانند.

زخمه دوتارنوازان در روز عید فطر

موسیقی بومی ایران ، شناسنامه مردمان هر منطقه است چراکه راوی بخشی از فرهنگ عمیق آنهاست. این موسیقی بیانگر نوع نگاه بومیان به تمامی مناسبت هاست از عید قربان، غدیر و شعبان گرفته تا عید فطر که در هرنقطه از کشورمان به یک شکل خاص با موسیقی همراه می شود؛ نورمحمد درپور نوازنده دوتار خراسان درباره آیین های منطقه خود در روز عید فطر می گوید: در این روز بعد از نماز عید فطر و مناجات خوانی مخصوص این روز، همراه با دوتار به خواندن غزل می پردازیم و معراج نامه ای درباره ۱۲ امام و پیغمبر نیز روایت می کنیم. همچنین زنان منطقه نیز مراسم و برنامه های خاص خودشان را در این روز دارند.

وی ادامه می دهد: من وقتی از مراسم عید فطر به خانه برمی گردم دوتار دست می گیرم و تا مدت ها با خواندن غزل به شادمانی این عید بزرگ می پردازم. البته من در تمام روزهای سال دست از دوتار زدن برنمی دارم و حتی در ایام ماه رمضان که موسیقی هایمان تنها آوازی است در خلوت خودم به ساز زدن می پردازم.

این پیشکسوت موسیقی نواحی در ادامه به دیگر موسیقی های مرتبط با رمضان اشاره می کند و می گوید: سحرخوانی و کوبیدن طبل از دیگر مراسم این ماه است البته کسانی که صدای بالایی دارند دیگر با طبل غزل خوانی و سحرخوانی نمی کنند.

موسیقی فطر و رمضان به روایت آغاغوثی

یکی دیگر از هنرمندان بنام موسیقی نواحی که نقش پررنگی در اشاعه فرهنگ سرزمین خود داشت «خلیفه آغاغوثی» است که هنر دف نوازی در خانواده اش سینه به سینه گشته و به او رسیده بود و در حال حاضر با مرگ او این هنر نزد پسر و نوه هایش باقی مانده است.

خلیفه غوثی به همراه فرزندانش در بسیاری از جشنواره های مختلف داخلی و خارجی از جمله در جشنواره های ذکر و ذاکرین، وحدت و رودکی، هفت اورنگ، آیینه و... شرکت کرده بود اما یکی از مهم ترین جشنواره هایی که این هنرمند دف نواز خارج از کشور شرکت داشت، جشنواره معروف آوینیون فرانسه سال ۱۳۷۰ است که مورد استقبال مردم این کشور قرار گرفت و از طرف استادان این کشور لقب «پرنده نادر» را گرفت. خلیفه بجز فرانسه در کشورهایی چون ترکیه، کلمبیا، پرو، پاناما و اکوادور در یونسکو (در پاریس)، مراکش، امارات دبی و ایتالیا (رم) اسپانیا، هلند و اسکاتلند دف نوازی کرده است.

با نگاه به موسیقی رمضان در منطقه کردستان به نام آشنای آغاغوثی ها می رسیم؛ کسانی که میراث دار هنر پدرشان هستند. رحمان آغاغوثی پسر خلیفه آغاغوثی درباره مناسبت های موسیقایی در روز عید فطر می گوید: ما در این روز مراسم خاصی غیر از نماز نداریم و هر چه هست در دیگر ایام سال صورت می گیرد، البته مناسبت هایی در ماه رمضان وجود دارد که مولودی خوانی می کنیم و شعرهایی در وصف ماه رمضان می خوانیم.

به گفته او در مولودی خوانی بیشتر از شعر شاعرانی چون سعدی، حافظ، مولانا و نیز شاعران کرد استفاده می شود.

آغاغوثی از بین رفتن موسیقی های بومی را فوت راویان این هنر می داند و می گوید: متاسفانه با فوت بزرگان موسیقی بومی این هنر هر روز کمرنگ تر می شود، برای مثال ما خودمان بعد از فوت خلیفه فعالیت مان کم شد و این در حالی است که باید همانند گذشته کار ایشان را دنبال می کردیم.

ماه رمضان آخرین روزهای خود را سپری می کند و با نزدیک شدن به روز عید فطر تمامی هنرمندان بومی کشورمان بر سر هر کوی و برزنی ساز خود را کوک می کنند و با نوای ساز و آواز خود خبر از عیدی دیگر می دهند.

سحر طاعتی