سعدی در عصر رواج تملق و چاپلوسی، زمانی که سنت ادب فارسی وسیلهء کسب نام و نان و هجوایی آن است و زورمندان تهی از دانش، به قصاید بلند مدح و ستایش خو گرفته اند، با

حق گویی گستاخانه ای که ملک مسلم اوست، توانایان عصر خود را درس رهبری مبتنی بر انسانیت می دهد. قصاید فارسی، نخستین باب گلستان – که در سیرت پادشاهان است و همچنین باب اول بوستان که در آن زمینه هوش و تدبیر و رای سخن رفته – آئین مملکت داری ویژه ای پیشنهاد می کند. پاسداری، رفاه مردم، تامین امنیت، نظام استخدامی، تدابیر جلب مسافر و جهانگرد، نظارت بر کارگزاران، آموزش شغلی، دادورزی، حق پذیری، نصحیت نیوشی و آئین جنگ و تدبیر سپاه را به روشنی بیان و با آوردن داستان های مناسب، مطلب را رساتر می کند.۱

در این مورد باید گفت نظریات اجتماعی و سیاسی سعدی بیش از آن که متاثر از آرمان گرایی یا برخاسته از عواطف و احساسات شاعرانه باشد از مصلحت اندیشی او سرچشمه می گیرد و بر ادراک و حسابگری استوارند.

آئین کشور داری

آئین کشور داری در نظر سعدی بر اصول و موازینی استوار است که اهم آن به شرح زیر است:

الف) رعایت عدالت و دادگری:

اساس عالم مطلوب سعدی، عدالت است و دادگستری. به همین سبب نخستین و مهم ترین باب بوستان خود را بدین موضوع اختصاص داده است. وی فرمانروایی می پسندد که روی اخلاص بر درگاه خداوند نهد، روز، مردمان را حکم گذار باشد و شب، خداوند را بنده حق گذار، زیرا معتقد است کسی که از اطاعت خداوند سر نپیچد، هیچ کس از حکم وی گردن نخواهد پیچید. جهان داری موافق شریعت، مطلوب سعدی است و کشتن بدکاران را به فتوای شرع روا می داند.۲

اگر شرع فتوی دهد بر هلاک

الا تا نداری ز کشتنش باک۳

سعدی معتقد به وجود نظام در کائنات و حکومت عدالت برآن است. در این نظام بین پدیده ها، از جمله رفتار انسان، رابطه علی برقرار است. از دیدگاه وی هر کنش در روابط انسانی، واکنش متناسب با وی را در پی خواهد داشت. پس، به یک معنا، هر آنچه برای آدمی پیش می آید چیزی جز نتیجه اعمال او در این دنیای قانونمند نیست و هر کس شایستگی آن چیزی را دارد که به آن می رسد.۴

«گفته اند هر که خدای عزوجل را بیازارد تا دل خلقی به دست آورد، خداوند تعالی همان خلق را بر او برگمارد تا دمار از روزگارش درآرد.»۵

سعدی در جهان ایده آل خود سیره حکمرانی کسانی را می ستاید که همه به زیردستان می اندیشند و رعایت جانب آنان. چنان که از فرماندهی دادگر یاد می کند که همیشه قبای ساده داشت و بیش از هر چیز به فکر آسایش دیگران بود.

شنیدم که فرماندهی دادگر

قبا داشتی هر دو رو آستر

یکی گفتش ای خسروی نیک روی

ز دیبای چینی قبایی بدوز

بگفت این قدر ستروآسایش است

وزاین بگذری زیب و آرایش است۶

در مورد پادشاه احادیثی نیز وجود دارد ازجمله: « السلطان ظل الله فی الارض یا وی الیه کل مظلوم». یعنی پادشاه دادگر، سایه خداوند بر روی زمین است که هر ستمدیده ای به او پناه می برد.۷

سعدی بر این این عقیده است که پادشاه عادل به خاطر رعایت دادگری و پاسبانی از ممالک خویش، باید حاضر به تهی شدن خزینه اش باشد اما رعیتش آزرده خاطر نگردد:

عدل و انصاف و راستی باید

ور خزینه تهی بود شاید

نکند هرگز اهل دانش و داد

دلِ مردم، خراب و گنج،آباد

پادشاهی که یار درویش است پاسبان ممالک خویش است.۸

هر قدر دادگری در جهان اندیشهء سعدی مطلوب است و سودمند، بیداد زشت است و زیان زفیر. جامعه عدالت پیشه ای که سعدی آرزومند است، وقتی انسانی جلوه می کند عاقبت بیدادگری در نظر گرفته شود.

از این رو، گاه از سرنوشت دو برادر سخن

می رود: یکی عادل و دیگری ظالم،که اولی پس از مرگ پدر به واسطه عدل و شفقت در جهان نامور شد و دیگری ستم ورزیده و دشمن بر او دست یافت.۹

به طور کلی باید گفت «هدف نهایی سعدی از بیان این داستان ها این است که می خواهد پادشاه و یا امیر و حاکم و سلطان را نصیحت کند و او را به امور دنیوی و تدبیر شئون ملک داری و

رعیت داری، آشنا کند و در این راه از هیچ کوششی باز نمی ایستد و گاه خود نیز چیزی برای رسیدن به هدف، ابداع می کند تا که به نتیجه معهود برسد».۱۰

در مجموع در حالی که برای سعدی از نظر اصولی، عدالت یک معنا بیشتر ندارد و آن همانا، همسانی زندگی اجتماعی با قانون فطرت و به طور اخص اطاعت از احکام الهی است، در عمل و زندگی سیاسی عدالت معانی متعدد دارد. از یک بُعد عدالت، شناخت و ایفای وظیفه و انجام آن به وجه احسن است. از بُعد دیگر، عدالت حق به

حق دار رساندن و یا ایفای وظیفه اجتماعی در رابطه با دیگران است. و بالاخره از بُعد دیگر، عدالت احسان و برآوردن نیاز دیگران است.۱۱

ب) رازداری در مسائل سیاسی:

سعدی توجه می کند که در مسائل جنگ و حکومت باید رازدار بود و اسرار نظامی را منتشر نساخت و در نهان به چاره کار پرداخت و تدارکات جنگی را از همگان پوشیده داشت.۱۲

به تدبیر جنگ بداندیش کوش

مصالح بیندیش و نیت بپوش

منه در میان راز با هرکسی

که جاسوس همکاسه دیدم بسی۱۳

ج) وحدت حکومت:

ادوارد براون در کتاب خود تحت عنوان تاریخ ادبی ایران می نویسد:

سلطان محمد عثمانی در پاسخ نامه شاهرخ در عذر خواهی از قتل سه برادر خود، به سخن سعدی استشهاد می کند که: «ده درویش در گلیمی بخُسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند».

عبارت بالا موجز ترین عبارت حکمت آمیزی است که گوهر زندگی سیاسی را از دید سعدی نشان می دهد.۱۴

مسلم است که در هر مملکتی تنها یک پادشاه می گنجد و وجود «دو پادشاه اندر ولایت» غوغا و فتنه به پا خواهد کرد، زیرا پادشاهان، ظالم و زورگو هستند و دو فرد زورگو نمی توانند در یک جا زندگی کنند.۱۵

د) مردم نوازی:

سعدی بر این نظر است که گنج و خزانه پادشاه باید بر «طفل و درویش و پیر» وقف شود. نیز باید به جای جمع گنج به جمعیت خاطر دوستان کوشید و برای آسایش خلق، خزینه را تهی کرد.۱۶ زیرا کلید خزینه همیشه دردست نیست.

پریشان کن امروز گنجینه چیست

که فردا کلیدش نه در دست توست۱۷

مردم نوازی یکی از عوامل مهم پیروزی سلاطین بوده است «چنان که اسکندر رومی هر مملکتی را که می گرفت، رعیتش را نمی آزرد و نام پادشاهان جز به نیکی نمی برد و همین عامل مردم داری و مردم نوازی او سبب تسلط امر بر دیار مشرق و مغرب» گردید.۱۸

در جایی دیگر سعدی از زبان وزیر پادشاهی بیان می کند « پادشه را کَرَم باید تا خلق بر او گرد آیند و رحمت تا در پناه دولتش ایمن نشینند.»

و گر نه در روز سختی، دوستدارش دشمن زورآور خواهد شد، چنان که آن « ملک را پند وزیر ناصح، مخالف طبع مخالف نیامد و به زندانش فرستاد و طولی نکشید که گروهی منازعت برخاستند و خلق که از دست تطاول او به جان آمده بود آن گروه را تقویت کردند تا ملک از تصرف این پادشاه به در رفت.۱۹

سعدی، حاکم و مردم را پناه و حامی یکدیگر معرفی می کند:

نبایدت که پریشان شود قواعد ملک

نگاه دار دل مردم از پریشانی

چنان که طایفه ای در پناه جاه تواند

تو در پناه دعا و نماز ایشانی۲۰

هـ) سپردن سلطنت به جانشین:

طبق سنت دیرینه هر پادشاه قبل از مرگ خود، فرد مناسبی را جانشین خود قرار دهد که این مقام نیابت در درجه اول از آن پسرِ پادشاه خواهد بود. همچون آلب ارسلان که پسرش بعد از وی تاج شاهی را بر سر نهاد، و یا همانند ابوبکر سعد که بعد از پدرش، سعد زنگی، به حکومت پارس رسید. گاهی نیز «سلطنت ران صاحب شکوهی» همچون «در دوره قائم مقامی» نداشته است، کشور را به شیخی می سپارد.۲۱

و) مجازات خرابکاران و مفسدان:

سعدی برای خرابکارانی که در مملکت، آشوب و نفاق انگیزند دو نوع مجازات پیشنهاد می کند:

غریبی که پر فتنه باشد سرش

میازار و بیرون کن از کشورش

وگر پارسی باشدش زادبوم

به صنعاش مفرست و سقلاب و روم

هم آن جا امانش مده تا به چاشت

نشاید بلا بر دگر کس گماشت

که گویند برگشته باد آن زمین

کزو مردم آیند بیرون چنین۲۲

در واقع از دیدگاه سعدی مجازات ستمکار نوعی عدالت محسوب می گردد. دکتر فرهنگ رجایی در این باره معتقد است که از نگاه سعدی «تعریف عدالت با حق در ارتباط مستقیم است. اگر با «جفاپیشگان» درگیری هست، عدالت عبارت است از «ستم» در حق ستم پیشه و اگر سروکار با بیچارگان است عدالت است از «لطف».۲۳

ز) به کار گیری دیانت و درایت در کشور داری:

ملک داری به دیانت و فرهنگ و هوش نیازمند است، پس پادشاه مست و غافل، لیاقت حکمرانی را ندارد، زیرا او پاسبان رعیت و مسئول حفظ جان و مال مردم است بنابراین خفتن و غفلت پادشاه به هنگام حراست، شرط کشور داری نیست.۲۴

سعدی در قصیده ای که در مدح «انکیانو» دارد می گوید:

هیچ میدانی خرد به یا روان

من بگویم گر بداری استوار

آدمی را عقل باید در بدن

ورنه جان درکالبد دارد حمار

ملک بانان را نشاید روز و شب

گاهی اندر خمر و گاهی در خمار۲۵