● فردوسی در شاهنامه چگونه به زندگی نگاه کرده است؟

شاهنامه مهم ترین منبعی است که با کمک آن می توانیم از دیدگاه های فردوسی باخبر شویم. او در حدود هزار و ۱۰۰ سال پیش به دنیا نگاه متفاوتی داشته است.

اگرچه شاهنامه مجموعه ای حماسی است و شاعر راوی روایات دیگران است و به زندگی شخصی خود نپرداخته و هیچ گاه عقیده شخصی اش در اشعار نیامده است ولی از ابیات او می توان به دیدگاهش درباره زندگی و انسان دست یافت.

● چه دیدگاهی؟

یکی از دیدگاه های او رابطه انسان با خداست. او همواره در اشعارش آورده است که ایمان در زندگی انسان نقش مهمی داشته و در شاهنامه نیز همه قهرمانان یگانه پرست هستند و در خارج از فضای داستان نیز به ایمان اشاره کرده است:

به هستیش باید که هستو شوی

به گفتار بیهوده یک سو شوی

و در جای دیگر آورده است:

خرد را وجان را همی سنجد او

در اندیشه سفته کی گنجد او

که این بیت بیانگر این است که خرد قدرت درک خداوند را ندارد و ایمان را ویژگی ذاتی انسان می داند. او در ابیاتش همواره زنجیره خدا و انسان را لازمه حیات می داند. دیدگاه بعدی، نگاه فردوسی به زندگی انسان است که از دو بعد جمعی و فردی به آن پرداخته است.

● چگونه به بعد فردی زندگی انسان پرداخته شده است؟

در این دیدگاه اولین مفهوم بنیادی زندگی انسان را خودباوری بشر می داند که در متن حماسی او نیز دیده شده و در جای جای شاهنامه به شرافت انسان تأکید کرده است.

تو را از دو گیتی برآورده اند

به چندین میانجی بپرورده اند

نخستین فطرت پسین شمار

تویی خویشتن را به بازی مدار

در این ابیات نیز خطاب به انسان خویشتن او را در اولویت قرار می دهد و معتقد است نباید او را نادیده گرفت . فردوسی با همین طرز تفکر به حماسه پرداخته چون حماسه نیازمند توانایی زیاد انسان است و شادمانی افراد هم در پیامد حس خودباوری به دست می آید که در نهایت انسان از این خودباوری به اعتمادبه نفس دست پیدا می کند.

سراینده باش و فزاینده باش

شب و روز به آرامش و خنده باش

● دیدگاه فردوسی درباره اراده انسان چیست؟

فردوسی انسان خوب و بد را محصول اراده و اختیار می داند. هر چند فردوسی سراینده داستان های حماسی است و درحماسه هم به سرنوشت و تقدیر و فلک و ... اعتقاد است ولی فردوسی هر کجا از شاهنامه عقیده شخصی اش را بیان می کند، سرنوشت انسان را محصول عملکرد خود دانسته و خطاب به آسمان می گوید:

چرا بینی از من همی نیک و بد

چنین ناله از دانشی کی سزد

در این بیت اشاره می کند به این که انسان دانشمند اختیار و اراده اعمالش را به سرنوشت نسبت نمی دهد.

● فردوسی خوشبختی را در چه می دید؟

از مطالعه بیت بیت شاهنامه می توان به این نکته دست یافت که فردوسی مهم ترین رکن خوشبختی را خردمداری و عقلانیت می داند. شاهنامه با ستایش خداوند و خرد آغاز شده و همه جای آن تأکید می کند که خرد راهنمای انسان است.

خرد راهنمای و خرد دلگشای

خرد دست گیرد به هر دو سرای

از او شادمانی، ازویت غم است

ازویت فزونی ازویت کم است

در این ابیات نیز فردوسی اشاره به این دارد که خرد مهم ترین عامل شادی و خوشبختی است.

● او مهم ترین ویژگی انسان را چه می داند؟

بردباری، دوری از ستیزه جویی و مدارا. با این که شاهنامه سبکی حماسی دارد و ویژگی اساسی اش نبرد است ولی او همواره انسان ها را به بردباری و دوری از ستیزه جویی دعوت می کند.

چو نیکو کنش باشی و بردبار

نباشی به چشم خردمند خار

و همه جا از ستیزه گری به بدی یاد می کند

ستیزه نه نیک آید از نامجو

بپرهیز، گرد ستیزه نپوی

فردوسی تساهل و تعامل، سهل گرفتن در ارتباطات اجتماعی را هم عرض خرد دانسته و می گوید: «مدارا خرد را برابر بود» و سخن درشت را مذمت می کند:

درشتی ز کس نشنود نرم گوی

بجز نیکویی در زمانه نجوی

در این ابیات مشخص می شود که او نرمخویی را محصول خرد می داند.

● فردوسی از جنبه های اجتماعی چگونه به انسان نگریسته است؟

او مهم ترین اصل در روابط جمعی را مردم داری و احترام به حقوق مردم می داند.

فردوسی سراینده شاهنامه است نه ستایشگر آن.

او در حاشیه داستان ها و ابیات، دادگری و رعایت حق مردم را تأکید می کند و شادی و پویایی اجتماع را نتیجه دادگری اجتماعی می داند.

به داد و دهش گیتی آباد دار

دل زیر دستان خود شاد دار

● نگاه فردوسی به مرگ چگونه بود؟

او زندگی و مرگ را دوروی یک سکه دانسته و زیاد دلبسته دنیا نبود. گرچه حماسه، ادبیات دنیایی است و در دنیای واقع رخ می دهد اما فردوسی دنیا را قرین مرگ می داند و تأکید می کند که زندگی جسمانی فناپذیر است.

به نام نیکو گر بمیرم رواست

مرا نام باید که تن مرگ راست

● فردوسی از میان شخصیت های حماسی کدام شخصیت را بیشتر الگو قرار می دهد؟

شاهنامه اثری با رویکرد تعلیمی نیست او درس اخلاق به کسی نمی دهد بلکه انگیزه او از سرودن شاهنامه انگیزه ای ملی بود.

او دیدگاهی درباره ارائه الگوی اخلاقی نداشت ولی همواره قهرمانانی ملی را یاد کرده که ممکن است جنبه های قوی تاریخی نداشتند اما رگه های پررنگی از واقعیت دارند.

مهم ترین شخصیتی که در الگوی مطلوب ملی می داند، رستم است که او را صاحب خردی می داند که غالب ویژگی های اخلاقی مطلوب انسان را دارد و در عین حال از لغزش و خطا مصون نیست و شخصیتی است که جوانمردی را پیشه خود کرده و حتی در برابر دشمن

خفته اش در خان هفتم شمشیر نمی کشد.

● فردوسی در شاهنامه به زن چگونه نگریسته است؟

زنان در شاهنامه جنبه نمادین دارند. همه بجز دو زن «سودابه» و «گردیه» که از زنان منفور و منفی شاهنامه بودند بقیه زن ها شخصیت هایی مثبت داشتند و فردوسی همواره از زنان به نیکی یاد کرده و آنها را دارای ویژگی های مشترک می دانست.

● چه ویژگی هایی؟

یکی آزادگی زنان که نسبت به زندگی خانوادگی شان بسیار وفادار و فداکارند و دیگری روحیه استقلال طلبی و بی باکی زنان در شاهنامه از همان اندازه استقلال برخوردارند که مردها بهره مند هستند و این زنان در عین حال که استقلال دارند باوفاداری شان یک زندگی زیبا و پرمحبت را فراهم می آورند مثل زندگی «تهمینه» و «رستم»، «بیژن و منیژه»، «رودابه» و «زال» و ...

● پس چرا برخی استدلال می کنند که فردوسی ابیاتی مغایر با زنان دارد؟

شاهنامه یک اثر داستانی است و ابیات به اقتضای حال و مقال افراد می آید.

بنابراین بعضی افراد با بیرون کشیدن ابیاتی که مربوط به آن داستان است چنین استدلال می کنند که او دیدگاهی منفی نسبت به زنان دارد. مثلاً در یک بخشی از داستان بیژن و منیژه بعد از این که افراسیاب از ماجرای منیژه باخبر می شود می گوید:

چرا در پس پرده دختر بود

اگر تاج دارد بداختر بود

و در جای دیگر سیاوش از فکر سودابه آگاه شده و او را مذمت می کند اما خود فردوسی همواره در حاشیه داستان ها مقام پاکی و پارسایی زن را مورد تأکید و ستایش قرار داده است.

ز پاکی و پارسایی زن

که هم غمگسار است و هم رأی زن

اگر پارسا باشد و رأی زن

یکی گنج باشد پراکنده زن

و همواره به فرزند پسر محبت داشته و فرزند دختر را نیز ستوده است.

چو فرزند را باشد آئین و فر

گرامی به دل بر چه ماده چه نر