سال ها پیش که خواندن شاهنامه را شروع کرده بودم در هنگام مطالعه، حداقل چهار کتاب در کنارم بود: لغت نامه دهخدا، فرهنگ انصاف پور، فرهنگ کوچک تازی به فارسی اثر «ذ. بهروز» و فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، اثر دکتر محمد جعفر یاحقی. اما وقتی «شاهنامه فردوسی» اثر سترگ محقق ارجمند خانم «مهری بهفر» را دیدم افسوس خوردم بر آن سال ها و وقتی که برای پیدا کردن دقایق و ظرایف و معانی شاهنامه صرف کرده بودم. زیرا که همین یک کتاب اگر بود، به تمامی (بلکه گاه افزون تر) از آن مراجعات متعدد به منابع متکثر بی نیازم می کرد.

حجت برای بزرگی و یگانگی این اثر، تنها فهرست وار ویژگی های آن را برمی شمرم.

۱) شرح یکایک ابیات، عبارات، اصطلاحات، تعابیر کنایی و استعاری و …

۲) گزارش و ریشه شناسی واژگان متن.

۳) توضیحات لازم درباره شخصیت ها و رویدادهای اساطیری – حماسی شاهنامه، از منظر روایات گوناگون متونِ کهن.

۴) برگردان عربی شاهنامه از ابوالفتح بنداری اصفهانی (حدود ۶۲۰ – ۶۲۱ ق).

۵) برگردان انگلیسی شاهنامه از جیمز اتکینسون (James A.Atkinson)

۶) فهرست واژه های (ریشه شناسی شده) اوستایی، پارسی باستان، پهلوی اشکانی و ساسانی و…

۷) فهرست واژه های عربی.

۸) فهرست واژه های غیرایرانی و غیرعربی.

متن پایه ی این اثر، شاهنامه چاپ مسکو است، اما با نسخه های کتابخانه ی فلورانس، عربی ابوالفتح بنداری، موزه ی بریتانیا در لندن، لنینگراد، انستیتو خاورشناسی شوروی شماره «۱»، انستیتو خاورشناسی شوروی شماره «۲»، قاهره، بروخیم، ژول مول، خالقی مطلق، قریب ـ بهبودی و ملحقات چاپ مسکو نیز مقابله شده است.

با کمال تاسف، دفتر یکم این اثر ماندگار (که قرار است در ده جلد روانه ی بازار شود) و با آغاز پادشاهی منوچهر پایان می یابد، دچار مناسبات بیمار نشر و پخش کتاب در ایران شده و به میزانی که باید، قدر ندیده و بر صدری که مستحق آن است ننشسته. مطمئن ام تمام شاهنامه دوستان و البته تمام آنانی که به فرهنگ و ادبیات این ملک عشق می ورزند، نیازمند مجالست با این نوبرانه میمون اند. لازم نیست اشاره کنم که به ویژه داستان نویسان، به چه میزان محتاج چنین اثری هستند تا با مؤانست با این شاهکار یگانه، علاوه بر آن که زبان پیراسته ی پارسی فرا می گیرند، با ملحقاتی که خانم بهفر افزوده اند یک دوره درس نامه ی پرمایه از ریشه ها، اساطیر، اشارات ادبی و دقایق فرهنگ ایران شهر را نیز مرور می کنند.

برای نمونه شرح بیت اول شاهنامه را ذکر می کنم تا به فربهی و غنای کتاب از دقایق و ظرایف پی برید:

به نام خداوندِ جان و خرد

کز این برتر اندیشه برنگذرد

▪ نام: اسم؛ اوستا naman ، پهلوی ساسانی nam.

▪ خداوند: از: خدا + وند (پسوند اتصاف). دارنده، صاحب، ارباب، سرور، آفریدگار؛ پهلوی اشکانی xwadawan، پهلوی ساسانی xwaday.

▪ جان: روان، روح انسانی، نیز زندگی، حیات؛ اوستا gay «زندگی کردن»، پهلوی ساسانی gyan.

▪ خرد: عقل، تدبیر، فراست، دانش؛ اوستا xratu، پهلوی ساسانی xrad.

▪ اندیشه: (از مصدر اندیشیدن). فکر، تفکر، از: اندیش + ه (پسوند اسم ساز)؛ از ریشه فرضی ایرانی باستان dis + ham، اوستا handaesaya yha(از handaisya)، پهلوی اشکانی handes، پهلوی ساسانی idan handes ، handesisn.

▪ برگذشتن: فرا رفتن، برتر شدن، درنوردیدن، کنایه از خطور کردن، از: پیشوندِ بر (فرا، بالا) + گذشتن؛ اوستا vi + tar، پهلوی مانوی wider، پهلوی ساسانی widastan، (ریشه زمان حال: گذر)

▪ به: (حرف اضافه)؛ اوستا pati، پارسی باستان patiy، پهلوی ساسانی pad.

▪ و: (حرف ربط)؛ اوستا uta، پارسی باستان uta، پهلوی ساسانی ud. این خوانشِ «وُ» در شعر پارسی به جا مانده است و در برخی گویش ها به گونه «وَ» آمده است.

▪ کزاین: که از این.

▪ که: (حرف ربط)؛ از ریشه ی فرضی ایران باستان kahya، پهلوی ساسانی ka.

▪ از: (حرف اضافه)؛ اوستا haca، پارسی باستان haca، پهلوی اشکانی az، پهلوی ساسانی az.

▪ این: (ضمیر اشاره به نزدیک)؛ اوستا ayan، aem، پهلوی ساسانی en.

▪ بر: (قید)؛ اوستا upairi، پارسی باستان upariy، پهلوی ساسانی abar، فارسی اَبَر.

▪ تر: (پسوند تفضیلی)؛ اوستا taro، پارسی باستان tarah، پهلوی ساسانی tar.

▪ نه: (حرف نفی، پیشوند فعل نفی)؛ اوستا noit، پارسی باستان naiy، پهلوی ساسانی ne.

▪ خداوند خرد: تفسیر فارسی نام «اهورامزدا» ست. اهورَ (خداوند، سرور) + مزدا (خرد) به معنای خداوند و سرورِ خرد. ترکیب «خداوندِ رای» (در نسخه م – خ۱، نسخه بدل شماره ی ۲ از بیت دوم) تفسیر فارسیِ ترکیبِ اوستا raevant، پهلوی ساسانی rayomand«رای مند» صفت اهورامزداست.

معنی بیت: [آغاز سخن] به نام آفریدگار جان (زندگی) و خرد، که این است آخرین اندازه یِ گذرِ اندیشه بر او (دریافت و شناخت او)

الف) نکته ی ۱: برگردان واژه ها به ساسانی و اوستایی و… در متن کتاب (که با حروف لاتین آمده) به گونه ای است که با آکسان گذاری، آسان و زودهضم است.

ب) نکته ی ۲: برگردان عربی هر بیت در زیر آن و برگردان انگلیسی (هر دو در صورت وجود در متن اصلی) در انتهای کتاب آمده است.

ج) نکته ی ۳: کتاب زمانی که وارد ماجراهای اصلی و داستان های شاهنامه می شود، علاوه بر ریشه یابی لغات جدید (که نمونه ی آن را در بیت اول ملاحظه کردید) شرحی کشّاف و البته موجز از هر کدام از اساطیر و ریشه های آنان به دست می دهد.

من البته نمی دانم که با شرح «بیماری نشر و پخش» که افتد و دانی، این اثر را در کجاها می توان جست، اما باخبرم که در کتاب فروشی های چشمه، نی و پنجره می توان به ملاقات آن رفت و کتابخانه ی خود را غنی تر کرد و آبرو بخشید.

در پایان تنها می توانم آرزو کنم دستی از غیب برآید و به جای این همه خرج هایی که حتی بَرج هم نیستند، کار چاپ و البته پخش این شاهنامه را (که جای آن بسیار خالی ست در میان آثار پژوهشی ادبیات کلاسیک ما) میسر و آسان کند. انگار آن چه واجب است در این مُلک، تنها با آرزو در پیشگاه امدادهای غیبی امکان پذیر است.