رمان پدیده ای است که از یک جامعه چند صدا ریشه می گیرد. در واقع نمی توانیم در جامعه ای که زمینه آن مهیا نیست، انتظار داشته باشیم که رمان خلاق پدید بیاید. رمان حاصل دوران مدرن است و حاصل دورانی است که چندصدایی پا می گیرد و گفت وگو رخ می دهد. رمان یک نوع ادبی است که گروه های مختلف یک جامعه متکثر از طریق آن با یکدیگر به مفاهمه جمعی می رسند. رمان در واقع وسیله و کنشی است که از طرف جامعه ادبی جوامع مدرن ایجاد شده و هدفش نزدیک کردن گروه های متکثر قومی، مذهبی، نژادی و... است که در جامعه مدرن ناگزیرند در کنار هم کار کنند، زندگی کنند و جامعه را بسازند بنابراین وقتی که ما زمینه را برای چندصدایی فراهم نکنیم رمان خلاق هم نمی توانیم داشته باشیم.

ادبیات مدرن پشتوانه جامعه مدرن است. مشخصه جامعه مدرن چند صدایی است و اگر این چندصدایی نباشد گروه های متکثر فکری نمی توانند در کنار یکدیگر حضور به هم رسانند.

توسعه تمامی هنرهای مدرن با یکدیگر هماهنگ است. امکان ندارد که یکی از این هنرها رشد کند و هنرهای دیگر باقی بماند. رمان ایرانی زمانی رشد می کند که زمینه حرفه ای شدن، به این معنی که مفاهمه به صورت آزاد رخ دهد، پدید بیاید. نویسنده حرفه ای کسی است که می خواهد از طریق کتابش معاش کند اما وقتی چاپ کتابش چندین ماه متوقف می شود تکلیفش چیست؟

ما وارث ادبیاتی غنی هستیم و شاهدیم در طول ۵۰ سال گذشته ادبیات متحولی در جامعه ایرانی ایجاد شده است و با توجه به اینکه این آثار از نظر کمی محدود است اما خیلی هایش در سطح آثار مطرح دنیا قرار می گیرد و زمانی که ارتباط فرهنگی ضعیف است و یا وجود ندارد و نمی توانیم ارتباطی که نویسنده ترک و عرب با جوامع غربی داشته را داشته باشیم، ادبیات و هنر جامعه ما در سطح دنیا مغفول می ماند.

در واقع در جوامع دیگری مثل مصر و ترکیه مراکز فرهنگی دولتی ادبیات و رمان را حمایت می کنند.

برای مثال طی یک دوره ادبیات آن جامعه ترجمه و به دیگران معرفی می شود و حاصل آن نوبل گرفتن نویسنده ترک یا مصری می شود. این مساله یک اتفاق خلق الساعه نیست، پیش از این ادبیات مصر و ترکیه راهش را پیدا کرده و از طرف دولت نیز حمایت شده است البته باید در نظر داشته باشیم که جوایز بزرگ دنیا مثل نوبل رنگ و بوی سیاسی دارند.

فکر نمی کنم که ادبیات ما در دو حیطه داستان کوتاه و رمان چیزی کمتر از ادبیات کشورهایی مثل ترکیه، ژاپن و مصر داشته باشد. بار دیگر تاکید می کنم برای اینکه فرهنگ و ادبیات یک جامعه در دنیا مطرح شود باید از طرف مراکز فرهنگی دولتی حمایت شود. در نظر بگیریم که در جوامع دیگر چه حمایتی از هنرمند می شود و در جامعه ما چه حمایتی؟ به هیچ وجه بحث من حمایت از فرد یا گروه خاصی نیست بلکه حمایت از ادبیات جامعه است و استفاده از این ابزار فرهنگی در برقراری ارتباط متعامل با دیگر جوامع.

در سنت ما روایت جایگاه بسیار ویژه ای دارد. ما متن مهمی مثل سمک عیار را در ادبیات مان داریم و با اینکه قرن ها پیش از ابداع رمان نوشته شده، شباهت هایی با رمان دارد. سنت روایت در ادب ما قوی و غنی است اما رمان به حالت مدرن متعلق به دورانی است که ما با فرهنگ غرب آشنا شدیم که از نتایج مشروطیت بود. نوع ادبی رمان یا یک داستان کوتاه نوع ادبی تازه ای است که مدت زمان طولانی نیست که جامعه ایرانی با آن آشنا شده است.

رمان هرگز در ایران به یک جریان فراگیر بدل نشده به این مفهوم که کلیت باسوادهای ما بخوانند و آن مفاهمه ای که در غرب رخ داد در ایران ایجاد شود. آن تکثری که در غرب ایجاد شده تا ۳۰ سال پیش در ایران آغاز نشده بود. نویسندگان نوظهوری بعد از انقلاب حضور و ظهور پیدا کردند با اینکه رمان در ایران به یک جریان بدل نشده اما طلایه این وضعیت تبدیل شدن به جریان را به عینه می بینیم به این مفهوم که رمان خوانده می شود و جوایزی به کتاب ها اهدا می شود.

یکی دیگر از دلایلی که رمان ایرانی را در جهان به یک جریان بدل نکرده، این است که آن زیبایی شناسی هنر ایرانی در رمان تسری پیدا نکرده است. هنرهای ایرانی مثل قالیبافی، نگارگری، تذهیب و غزل ایرانی هنرهایی هستند که از نظر استتیک روح واحدی در همه شان وجود دارد که این روح واحد در عرفان ایرانی ریشه دارد و یکی از وجوه اصلی عرفان ایرانی وحدت وجود است. در قالی ایرانی رابطه جزء و کل وجود دارد، با اینکه جزء نسبت به کل استقلال دارد، ولی در شمای کلی کلیت اثر را کامل می کند. این از مهم ترین خصایص هنر ایرانی است. بنابراین تا زمانی که رمان برای ما به عنوان یک پدیده وارداتی با زیبایی شناسی هنر ایرانی در هم نیامیزد ما نمی توانیم بگوییم رمان داریم. رمان ایرانی رمانی است که در آن ایرانی بودن و فرهنگ ایرانی موج بزند، نه اینکه رمانی را بخوانیم که کپی رمان غربی است. باید اساس واحد فرهنگی و زیبایی شناختی ما در رمان هم نفوذ کند و رمان براساس آن تفکر نوشته شود اما این هرگز باعث نمی شود که مضامین رمان اسیر یک نوع بینش خاص شود. بحث من تنها از بعد زیبایی شناختی است.

● معضل همیشگی نقد

موضوع نقد همیشه در جامعه هنری ما معضلی بوده و هست. عدم وجود نقد حتما عللی دارد شاید یکی از دلایلش خلأ تفکر فلسفی باشد. ما در جامعه ای زندگی می کنیم که فلسفه پا نگرفته. شاید ساده ترین کار فلسفه شناخت روابط علی معلولی پدیده ها باشد. ما در فرهنگی که داشته ایم کمتر کسی دنبال این چیزها بوده، اساسا قسمت اعظم شعرمان عقل ستیز بوده، اغلب عشق را بر عقل پیروز دانسته ایم. شاید به همین دلیل جریان نقد شکل نمی گیرد و در نتیجه در ادبیات امروز هم منتقدی که قادر به تاثیرگذاری بوده باشد سراغ نداریم البته طلایه حضور چنین منتقدانی را حقیر احساس می کنم. در حال حاضر منتقدان جوانی ظهور کرده اند که با همه جوانی شان به حق، من به عنوان یک داستان نویس ازشان آموخته ام. این اتفاق کوچکی نیست؛ تعدادی جوان را می شناسم که اگر با همین شدت و حدتی که کار می کنند ادامه دهند بی شک، در آینده نقدی منسجم به وجود خواهند آورد. در حال حاضر مطالبی که نوشته می شود بیشتر محفلی است.

حتی بیشتر انتخاباتی هم که در مجامع انتخاب کتاب می شود بیشتر دلایل غیرادبی دارد البته ممکن است بعضی از این مجامع غیردولتی بر این مبنا پا نگرفته باشند و صادقانه کار کنند، نباید هیچ چیزی را مطلق کرد، مجامع دولتی انتخاب کتاب هم که صریحا اعلام می کنند مهم تر از ادبیات اصولی است که دارند که بعضا این اصول ربطی به ادبیات ندارد. مقصودم این است که وضعیت مطلوب، به وجود آوردن بستری است که ادبیات خلاقه شکل بگیرد و این ممکن نیست جز با شکل گیری نقدی منسجم و بسامان ریرا که همه فعالیت هایی که در عرصه فرهنگ می شود برای به وجود آمدن وضعیتی است که ادبیاتی پویا و متحول شکل بگیرد تا فرهنگ بسط پیدا کند، عناصر فرهنگی ظهور کنند که آثارشان ادامه منطقی گذشته پر بار ایران زمین باشد که آ ثارشان برای ما هویت ایجاد کند تا حتی اگر ده ها بار به صورت تواتری به زبان های دیگر بگردند هویت ایرانی اش را حفظ کند، مثل گلستان. مقصودم گلستان سعدی است. این طور مرزهای فرهنگی که شاید از مرزهای سیاسی جغرافیایی مهم تر باشد، حفظ می شود.

آن متن محدوده فرهنگی جامعه ما را مشخص می کند. هنر و ادبیات حامل معناست و معنا از جنس اندیشه است. در واقع کشف معنا یا درک معنا همان کشف اندیشه است. یکی از وجوه ادبیات معنادار بودن آن است. اگر به اصطلاح متنی حامل معنا نباشد نمی توان آن را ادبیات فرض کرد. کاری که جذاب باشد و شدت تاثیر داشته باشد حتما معنادار است. متنی که حامل معنا نباشد حاصل اندیشه نیست و در واقع هذیان است، نمی توان آن را ادبیات ارزیابی کرد. یکی از خصوصیات کار هنرمند انسجام است، عدم انسجام را در کار بیماران شیزوفرنیک می توان دید. نحوه ارائه معناها به وسیله انتخاب فرم ها منتقل می شود. ایجاد فرم همان ایجاد انسجام است. در واقع تغییر در فرم، مکاتب هنری و ادبی را به وجود می آورد.

زمانی که رئالیسم مطرح می شود و ایجاد معنا به گونه ای شکل می گیرد رفته رفته با ظهور ناتورالیسم ایجاد معنا به گونه دیگر تغییر می کند زیرا فرم تنها در عینیت شکل نمی گیرد بلکه این ذهنیت است که بازتاب بیرونی اش را در عینیت بازتاب می دهد. وقتی ادبیات به سمت حرکت سیال ذهن می رود نحوه ارائه و اجرای اثر به نوعی دیگر آغاز می شود. زاویه دیدها هر کدام قدرت ها و امکانات و نقطه ضعف هایی دارند. در دورانی که داستان نویسی مرحله رئالیسم را طی می کرد نویسنده با انتخاب زاویه دید، ذهنیت خود را به مثابه رئالیسم ادبی دوران خود بازتاب می داد. حتما به دلیل محدودیت های خاص ذهنی و عینی این نوع نگاه و نیز به دلیل محدودیت زاویه دید، قادر نبود ذهنیات شخصیت ها را ارائه کند. سیال ذهن این امکان را داد تا درونیات شخصیت ها بازتاب داده شود و این امکان را داد که درونیات شخصیت ها برملا شود و این نقطه ضعف هم وجود داشت که از منظر بیرونی نمی توانست تصور دقیقی از شخصیت به خواننده بدهد.

انتخاب زاویه دیدهای متفاوت، فرم های متفاوتی را به دنبال دارد. با این حال هر کدام نقطه ضعف ها و قوت هایی را دارد.

ایجاد فرم های متفاوت، معناهای گوناگون را بازتاب می دهد یعنی اگر بخواهیم معنای خاصی را ایجاد کنیم که به فردیت منتج شود و از فردیت بحث کند، بهتر است زاویه دید متناسب خودش را ایجاد کنیم تا فرم متناسب با آن شکل بگیرد. در بحث رئال هدف نویسنده علاوه بر نشان دادن روابط آدم ها، ترسیم حرکت توده های انسانی است، بدین نحو که موقعیت های فرد در خانواده، خانواده در محله، وقایع محله و تاثیر آن در شهر و نیز شهر در جامعه و جامعه در کلیت جهان بازنمود پیدا می کند.

نشان دادن این روابط، به نوعی باز کردن روابط اجزای یک جامعه و نحوه شکل گیری وقایع در یک جامعه است.

اگر نویسنده ای بخواهد فردیت یک نفر را با تکنیک داستان نویسی قرن هجدهم و نوزدهم بازسازی کند با مشکل مواجه خواهد شد. الزامی که با توسعه صنعت و بسط جوامع انسانی به وجود آمد این بود که ادبیات در پی روشی بود که امکانی تکنیکی پدید آورد تا حتی المقدور همه ابعاد وجودی انسان را بازتاب دهد. بر این اساس است که فرم های متفاوت تجربه می شوند زیرا ذهنیت یک فرد که در یک جامعه بسیط روستایی امکان حضور می یابد، حتما با ذهنیت یک فرد که در یک شهر صنعتی بزرگ زندگی می کند تفاوت دارد و حاصل این گوناگونی در دوره ها و مکان های متفاوت، تطور و تحول در فرم است، به گونه ای که تجربیات نویسندگان به سمتی است که انواع زاویه دیدها تجربه می شود تا داستان های دوره های تاریخی و نیز اندیشه را روایت کند.