اشعاری که در دوران انقلاب اسلامی، توسط شاعرانی که نمی شناسیمشان، در راستای حرکت حضرت امام خمینی(ره) سروده شد و سرنوشت آن به بایگانی ساواک کشید، به میزانی روان و سلیس است که ضمن آنکه می توان، مواضع اصلی انقلاب اسلامی را به روشنی در آن دید.

صبا به تهنیت پیر می فروش آمد

که موسم طرب و عیش و ناز و نوش آمد

هوا مسیح نفس گشت و باد نافه گشای

درخت سبز شد و مرغ در خروش آمد

تنور لاله چنان برفروخت باد بهار

که غنچه غرق عرق گشت و گل به جوش آمد

به گوش هوش نیوش از من و به عشرت کوش

که این سخن سحر از هاتفم به گوش آمد

ز فکر تفرقه باز آی تا شوی مجموع

به شکر آنکه چو شد اهرمن، سروش آمد

زمرغ صبح ندانم که سوسن آزاد

چه گوش کرد که باده زبان خموش آمد

چــه جــای صحبت نامحرم است مجلس انس

ســر پیــالــه بپـوشــان کــه خــرقه پـوش آمد

زخانقاه به میخانه می رود حافظ

مگر زمستی زهد ریا به هوش آمد

شعر و شعار همزادند و اگر چه در شکل و قیافه یکسان نیستند که از جنس همند. برای همین است که:

"هر شعر خوب حتماً شعار می شود و هر شعار بی پیرایه ای، بی شک به شعر پهلو می زند. "

اشعاری که در دوران انقلاب اسلامی، توسط شاعرانی که نمی شناسیمشان، در راستای حرکت حضرت امام خمینی(ره) سروده شد و سرنوشت آن به بایگانی سازمان اطلاعات و امنیت رژیم شاهنشاهی ساواک کشید، به میزانی روان و سلیس است که ضمن آنکه می توان، مواضع اصلی انقلاب اسلامی را به روشنی در آن دید، تاریخ این حرکت عظیم را نیز می توان در آن مرور کرد.

شعرها شعار مبارزه بود و حماسی و بی پروا بر پیکر سردمداران رژیم شاه، شلاق می زد، هر چند در بعضی مواقع، خود در زیر شلاق های ستم و در محبس های تنگ و تاریک سروده می شد و یا سرنوشت سراینده آن، به زندان و شکنجه ختم می گردید.

حوزه اشعار دوران انقلاب اسلامی، که در برخی موارد، سراینده آن را فاقد شناخت و وزن و قافیه و قواعد شعری نشان می دهد، به گستره تاریخ شاهنشاهی است، که هدف گیری اصلی آن، سرنگونی محمدرضا پهلوی با رهبری حضرت امام خمینی(ره) می باشد.

هر چند این حرکت به اعتبار

"من سمع منادیاً ینادی یاللمسلمین و لم یجبهُ فلیس بمسلم "

از ظلم و جوری که بر مسلمانان سایر بلاد هم می رفت، غافل نبود.

شاهد مثال اینکه، وقتی فرانسویان استعمارگر با شعار دمکراسی!؟ زنان و مردان مسلمان الجزایری را به خاک و خون می کشیدند، فریاد هنر بلند می شد که:

سلام ما به احرار جزایر

خدا یار و مددکار جزایر

از ایــن غـم ما همه هستیم یکســر

بـه همـــدردی عـــزادار جـــزایر

آنچه در این نوشتار به آن خواهیم پرداخت، مروری است گذرا بر محتوای اشعار دوران انقلاب. بدیهی است که از دریای بیکران و خروشان امت اسلامی در طول سال ها مبارزه با رژیم ستمشاهی پهلوی، این مقدار، جرعه ای بیش نیست.

در فروردین ماه سال ۱۳۴۲ شمسی، مدرسه فیضیه قم، مورد حمله نظامیان شاه قرار گرفت، بازتاب این وحشی گری، بر در و دیوار شهر مراغه، چنین بود:

ما مسلمانیم و ایران در پناه مسلم است

سرپرست دولت جابر فقط ایمان ندارد

کشور ایران، گرفتار حکومتگرانی بود که در ظلم و ستم تالی بنی امیه بودند و برای رسیدن به هدف، هیچ نوع مخالفت و اعتراضی را برنمی تابیدند و به زنان و کودکان هم رحم نمی کردند.

دستگیری حضرت امام خمینی(ره) در چهاردهم خرداد ۱۳۴۲، حماسة ۱۵ خرداد را به دنبال داشت که نقطه عطف انقلاب اسلامی باشد. این واقعه، پیروان راستین امام را در سراسر کشور، در طریق مبارزه مصمم تر کرد تا هراس نداشتن در میدان مبارزه و آرزوی لقاءالله که همانا شهادت بود را به رخ یزیدیان زمان بکشند:

عاشق حق هر که باشد، باک از این و آن ندارد

زآنکه در دل، آرزو جز دیدن جانان ندارد

مظهر عشق حسینی، آیت الله خمینی

آنکه در میدان قدرش، شیر نر جولان ندارد

و همچنین:

شاه را گو: مرجع تقلید را آزاد کن

مسلمین دلخسته را، از این الم دلشاد کن

رهبـــران پیشـــوای ملت و زندان کجا

خــویشتــن آمــاده بهـر کیفر میعاد کن

و یا اینکه

بنده محبوب یزدان آیت الله خمینی

رهنمای اهل ایمان آیت الله خمینی

نیست باک از زجر و زندان وز جفا مردان حق را

اشجع است از شــیــر غــرّان آیت الله خمیــنی

وابستگی محمدرضا پهلوی به بیگانگان، روزبه روز آشکارتر می شد و بر اهل نظر و خبر، معلوم بود که او، ایران را به نفع آنان به سوی ویرانی سوق می دهد، هر چند شعار دینداری می دهد و ادعا می کند که کمربسته حضرت عباس (ع) و امام رضا (ع) می باشد:

ای صبا بر گو به شاه خفته دل، بیدار شو

مست قدرت گشته ای، تا کی، دمی هشیار باش

ظلـم ها کــردی به ملــت تا به ســر حد جنون

گـر نه ای مـأمـور دشمن، زیـن عمــل بیدار باش

کشتار بی رحمانه ای که در پانزدهم خرداد، به دست شاه، در شهرهای مختلف کشور صورت گرفت، شهدای بسیاری داشت، ولی تقدیر چنین رقم خورد تا شهید طیب حاج رضایی که روزگاری هم، دل در گرو سلطنت محمدرضا پهلوی داشت و از سابقه خوبی هم برخوردار نبود به اخلاص عمل حرگونه اش، خورشید شهیدان ۱۵ خرداد شود تا امام خمینی(ره) در مدح او بگوید: "طیب جوانمرد آزاده ای بود ":

شهد شیرین شهادت، ریخت در کام تو طیب

مهد اقلیم سیادت، نقش دامان تو طیب

با بزرگی در شهادت، خــویش را پرپر نمــودی

لیک بــر ذلت نـدادی تـن، خـدا یـار تـو طیب

نهضت ۱۵ خرداد با کشتار سراسری، به ظاهر به خاموشی گرایید و متعاقب آن، قانون بردگی ملت ایران موسوم به کاپیتولاسیون در مجلسین شورای ملی و سنا، تصویب شد.

امام خمینی(ره) فریاد اعتراض سر داد که حاصل آن هم، دستگیری و تبعید ایشان به ترکیه و سپس نجف اشرف بود.

حسنعلی منصور که عامل این حرکت بود به مجازات این هتک حرمت، به اعدام انقلابی محکوم شد و در اولین روز بهمن ماه ۱۳۴۳، در موقع ورود به مجلس شورای ملی در میدان بهارستان، با گلوله های شهید محمد بخارایی، از پای درآمد. حالات و رفتار نمایندگان مجلس شورای ملی، پس از شنیدن خبر این واقعه، در جای خود جالب و درخور توجه است:

برآمد بامدادان بانگ و آژیر

که زد تیرافکنی منصور را تیر

زپــا افــتاده با یـک تیــر نخجیــر

گشــایـد پنجـــه چون صیاد تقدیر

در آنجا پای هر تدبیر لنگ است

کلوخ انداز را پاداش سنگ است

فرمان اعزام روحانیون به سربازی، ترفند دیگری بود که رژیم شاهنشاهی، با هدف خاموش کردن چراغ حوزه های علمیه، برای رهایی از روشنگری های حضرت امام و یارانش تدارک کرد:

باز می خواهند از نو فتنه ای برپا کنند

بر علیه ما دوباره نقشه ای اجرا کنند

ز آن همه جلاد و از شلاق و زندانها بپرس

تا شما را واقف از ایمان و صبر ما کنند

پس ز ســربـازی کجا ترسند سربازان دین

فــوق سـربازی بگو، اینها کجا پروا کنند

نهضت ۱۵ خرداد، شعلة فروزانی بود که روشن نگاه داشتن آن، بر همگان فرض بود. فرضی که از جانب رهبر انقلاب، بر دوش تمام مکلفین قرار داده شد و اولین سالگرد آن نیز، در بیت آن حضرت برگزار گردید:

نعش صدها و هزاران بدن از جور عدو

کس ندانست کجا خاک سپرد آنان را

مملــکت رو به فـنا، ملت آن بی سامان

دســتی از غـیب رسد ملت بی سامان را

در این موقعیت، مردان با همت و غیرتمند، برای پایان دادن به اوضاع نکبت بار رژیم شاهنشاهی، در طریق آگاهی جامعه گام می زدند و به ترویج انقلاب می کوشیدند:

به حفظ خویشتن ای قوم در سراسر ملک

به حکم عقل، همی انقلاب باید کرد

ولی هجر امام، غمی بزرگ و جانکاه بود که امت اسلام را می آزرد. طبیعی بود که این غم، در حوزه های علمیه ایران، که پیر مراد و مرشدی بزرگ را، در بین خود نداشتند، مضاعف بود و زمانی که غم هجران، با محدودیت بر زبان راندن نام او نیز همراه بود، جانکاه تر می نمود:

یــا ربّنــا فــارحـم بنـا اَیْنَ الخمینی

واحســرتـا مـن هجـره اَیْنَ الخمینــی

نام خمینی بردنش زجر است و زندان، سهل است و آسان

زندان چه باشد جان به قربان خمینی اَیْنَ الخمینی

و یا اینکه:

کجا رفتی ای شیرمرد زمانه

که نبود مرا باری از تو به شانه

تعریض نسبت به کسانی که دین به دنیا داده و با رعایت ظواهر دینی، به زندگی خود مشغول بودند، نیز، بخشی از نیروی محرکه انقلاب اسلامی را به خود معطوف می کرد. آنان کسانی بودند که به تعبیر امام راحل(ره):

تمام همشّان، علفشان " بود:

نم نمک بی خبری

خوش به حالت

خوش به حالت به خدا

نه تو مکتب داری

نه به آوای خبر دل داری

نه غمی می کشدت

جنایات رژیم شاهنشاهی که در نوع خود بی نظیر بود تداعی کننده خاطره نمرودها و عمر و عاص ها بود. در همین راستا، تشبیه سردمداران رژیم به آنان، روشی دیگر برای تبیین ظلم ها و جنایات رژیم به شمار می رفت. آنانی که با دین به ستیزه برخاسته بودند و با پیروی از روشنفکربازی های غربگرایانه، قصد حذف قرآن را داشتند:

و بعد از ساعتی، آن روبهان

با چهره های زشت خود

که گویی چهره "عاص " است و "نمرود " است

به سوی من همی آیند و مکارانه می گویند:

برون افکن ز دستت

چه چیز است آن!؟

خرافات است و ننگین است!

و گویی تو نمی دانی

تو اکنون نسل امروزی و پیروزی

برون افکن ز دستت!

رابطه مستقیم رژیم پهلوی با غاصبان سرزمین فلسطین اسرائیل یکی از اهداف اصلی برخورد پیروان امام با محمدرضا پهلوی بود. این حرکت، خصوصاً در زمانی که اشغالگران قدس، آتش جنگ را علیه مسلمین برافروخته بودند، بیشتر و بیشتر می شد:

او که از این نوجوانان وطن هر دم

برای پیشرفت دولت جبار اسرائیل

به دست سازمان ارتش و امنیتش

قربانیان تازه می خواهد

رضاخان قلدر و به تبع او محمدرضا پهلوی، با دست بیگانگان به قدرت رسیده و مجری دستورات آنان بودند. از همین رو، کشور روز به روز وابسته تر و اموال روزمینی و زیرزمینی آن، بیشتر دستخوش غارت و چپاول بود و برای آنکه کسی متوجه این امر نشود، فرهنگ بی بند و بار غرب نیز، جوانان پاک این مرز و بوم را نشانه رفته بود و یارگیری جبهه انقلاب، نیازمند آگاهی این قشر عظیم بود:

ای نوجوان! دلت ز چه تابان نیست

از چیست تو را سلامت وجدان نیست

آواز در این خرابه چه می خوانی

گنجی در این سراچة ویران نیست

ســوغــات غــرب بهــر شمــا بـالله

جــز شهوت و جهالت و طغیان نیست

و حرف این بود که:

بپاخیزید! با فرهنگ قرآن آشنا گردید

بپاخیزید! بهر حق فدا گردید

با رزمندگان راه ایمان همصدا گردید...

که تا در محیط بهتری باشیم...

نمی خواهیم فرهنگی که استعمار می سازد

روش هایش جنایت کار می سازد

هر صدایی که به اعتراض برمی خاست، با حبس و شکنجه و گلوله پاسخ داده می شد. ایران به زندانی بزرگ، مبدل شده بود، تا شاه و اطرافیانش در کاخ های آنچنانی خود به عیش و عشرت مشغول باشند:

افق امروز چرا سرخ تر است

سینه اش خونین است

بخراشد رُخ

خون می ریزد

دامنش رنگین است

یا رب این منظره چیست؟

دیگر این ایران نیست

محبسی ویران است

هر چه بر عمر رژیم شاهنشاهی، اضافه می گردید، حرکت رو به اضمحلال او نیز، سریع تر می شد و پیروان انقلاب اسلامی نیز، در تبعیت از رهبر انقلاب، منسجم تر می شدند و همگان دیده در راه او داشتند:

کنند ملت ایران در انتظار خمینی

سرشک چشم روانه به رخ نثار خمینی

دلا تو جام صبوری مزن به سنگ جدایی

خزان همیشه نپاید، رسد بهار خمینی

آسمان کشور ایران، تیره و تار بود و در انتظار طلوع خورشید خمینی. امید به پیروزی و بازگشت امام، قوت قلب رهروان راه او بود و در طریق مبارزه، آنان را مصمم تر و پیمانشان را مستحکم تر می کرد:

همه جا تیره و تار

همه جا حیله و رنگ

همه جا پای شرف خورده به سنگ...

من و پیمان شکنی

من و احساس شکست...

من و تسلیم به پستی

هیهات

درگذشت ناگهانی دکتر علی شریعتی که باسخنان آتشین و نوشته های شاعرانه خود، در نسل جوان، خصوصاً در دانشگاهها، توجه بسیاری را به خود جلب کرده بود در لندن، انگشت اتهام بسیاری از آگاهان را متوجه رژیم پهلوی کرد، تا با یاد او بسرایند که:

بالهایت را شکستند،

اما پروازت را هرگز

دستانت را بستند،

اما داستان را هرگز

پاهایت را بریدند،

اما راهت را هرگز

لبــانت را دوخـتند،

امــا پیامت را هرگز

و چند ماه بعد، شهادت "امید آینده اسلام " حضرت آیت الله حاج مصطفی خمینی(ره)، در نجف اشرف، شعله های نهضت امام را فروزان تر کرد تا جنایات پنجاه ساله حکومت پهلوی، دستمایه شعری دیگر قرار گیرد:

پنجاه سال سلطنت قتل و ظلم و زور

پنجاه سال شاهی از عدل و داد دور

پنجاه سال تهمت و تبعید و حبس و بند

پنجــاه ســال ظلــم به مخلوق مستمند

فرارسیدن ماه عزای حسینی(ع) محرم الحرام و تصادف آن با نوروز، موقع مناسب دیگری برای شوریدن به پایه های سست سلطنت پهلوی بود:

عید ما روزی بود کز شاه آثاری نباشد

پهلوی بی حیا را کاخ و درباری نباشد

زادة شــوم رضـاخــان با رژیــم قــلدرش

بهـر پیشرفت یهودان، دست در کاری نباشد

و همچنین، غم زندانیانی که در سیاهچال های رژیم شاهنشاهی، در زیر شکنجه بودند را خوردن و سرودن که:

روزی که جوانان سلحشور به زندان

تبعید بود رهبر فرزانه ما، عید نداریم

در روز اسفناک ترین فاجعه های قم و تبریز

که محو نخواهد شد از خاطره ها، عید نداریم

در این زمان، رودررویی با دشمن تا بن دندان مسلح، که نیروهای نظامی و تانک ها را به خیابان ها آورده بود، قدری دشوار می نمود.

اینک دیگر، روحیه شهادت جویی بود که کارآمد بود و الحق که پیروان امام، به خوبی از این امتحان سربلند و سرافراز، بیرون آمدند.

دین به دنیافروشان که، مقابله با رژیم شاه را، "مشت بر سندان کوفتن " می دانستند و داستان "مشت و درفش " را مطرح می کردند، خواسته یا ناخواسته، به تحکیم رژیم پهلوی، نظر داشتند و در مقابل انقلاب اسلامی ایستاده بودند:

دلم تنگ است و غمگین است و روحم خسته و بیزار

دلم بیزار از این سجاده بازی ها و از معنی تهی ماندن

از این الله گفتن های بی حاصل...

مسلمان نیست آنکو حق خود را می دهد از کف

و آن خوکی که حق دیگران را می خورد، او هم مسلمان نیست

ره تقوی مگر در گریه و زاری است؟

با فرا رسیدن سال ۱۳۵۷ شمسی، طلیعه های فتح و ظفر آشکارتر و رژیم پهلوی امید ماندن را از دست داده بود و یاران امام نیز، با تلاش هر چه تمام تر، ایران را به میدان مبارزه مبدل کرده و مژده فتح می دادند:

مژده آورد پیک حق از راه

که ظفر می رسد به حزب الله

وعده صبح از این جهت دادست

رهبــر مـــا خـــمینی روح الله

حکومت نظامی کارساز نیفتاد و کشتار وحشیانه مردم در میدان ژاله که از همان روز میدان شهدا نامیده شد بر صحیفه حکومت وابسته محمدرضا پهلوی خط بطلان کشید و از او چهره ای خونریز بر صفحات تاریخ باقی گذاشت:

روز و شب، خونریزی و کشتار باشد کار شاه

بر خلاف دین حق باشد همه کردار شاه

پشــته می ســازد زکشتــار جــوانان این لعین

گــوئیا پایان ندارد این همه کشـتار شاه

و دیگر اینکه:

گرگ عصر بیست و یک از برج شهریور بود

دست وی تا مرفق از خون شهیدان تر بود

می خورد انبار نفت و می رود راه سقوط

کارتر ارباب و او بر درگهش نوکر بود

۱۷ شهریور، کابینه جعفر شریف امامی استاد اعظم فراماسونری با عنوان "آشتی ملی " را که طرح فریب دیگری بود، با شکست مواجه کرد:

کابینه جعفر که شریف است و امام است

انــدر نظــر خلـق به شکـل دگر آمد

آشــفته مـکن زلف در این عصــر کـه دنیا

بـر وفـق مــراد کـچل و مـیل گـر آمـد

در این موقع، محمدرضا پهلوی که قافیه را باخته بود، با لحنی حزن آلود، از شنیدن صدای انقلاب مردم ایران، سخن گفت، تا مهر تأییدی بر زودرس بودن سرنگونی او باشد:

گریه کن ای شاه خائن گریه کن

گریه کن ای تخم شیطان گریه کن

ای که تا مرفق به خون آغشته ای

ای که یک عمر است آدم کشته ای

گــریه بــر هــر درد بـی درمان دواست

گــریـه های آریــامهــری ســزاســت

در روز چهارم آبان که هر ساله به مناسبت روز تولد محمدرضا پهلوی، جشن های آنچنانی برپا می شد دربار پهلوی سوت و کور بود و از آن ریخت و پاش ها و زرق و برق ها، خبری نبود. این سکوت، نشانگر اتفاقات تازه ای بود و شاه رفتنی شده بود:

اگر این سگ پدر احمق خونخوار نبود

سر صدها نفر انسان به سر دار نبود

اگر این پست فرومایه کمی ایمان داشت

روزگار مـن و تو همچون شب تار نبود

موقع، موقع همبستگی بود و می بایست بنا به فرمان امام (ره) ارتش و ملت با هم باشند نه بر هم. ارتشی های که علی رغم میل باطنی خود به خیابانها آورده شده بودند، از این ملت بودند و دل در گرو دین مبین اسلام داشتند:

به ارتش دارم از ملت پیامی

که ای فرزند ملت! ای نظامی!

تو باید کاملاً هشیار باشی

بصیرت یافته، بیدار باشی

از ارتش می کند شاه استفاده

که خاموشش کند با طرح ساده

ولی ای ارتشی ای مرد جانباز

به سوی هموطن تیری مینداز

چرا؟ چونکه تو هم از آن مایی

ز همکیشان و همدینان مایی

تــو هــم مانند ما مظلوم هستی

زحـق خـویشتن مـحروم هستی

دیگر کار تمام شده بود، ارتش به ملت پیوسته بود و مردم شریف و غیور ایران، فرمان عزل محمدرضا پهلوی را که عمری در نوکری بیگانگان، بر آنان تاخته بود، صادر کرده بودند:

ای شه قلدر! شهنشاهی سزاوار تو نیست

چونکه وجدان و شرافت هیچ در کار تو نیست

نوکر بیگانگانی، شاه ایران نیستی

بی لیاقت! عقــل در مغــز سبکبــار تو نیســت

همدلی و همبستگی مردم در پیروی از منویات حضرت امام خمینی(ره)، به بار نشست و در روز ۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۷ که روز واقعه ما بود صدای انقلاب اسلامی از رادیو ایران پخش شد تا موج شادی و سرور، در سراسر کشور پراکنده گردد و حکومت اسلامی آغاز شود. به امید آنکه قدردانش باشیم!

منبع: کتاب "فریاد هنر "مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات