با وجود تمام انکارها، شعر خطاب نشدن ها و ندیدن ها، هایکو همچنان جذاب است و این جذابیّت تا بدان حد است که امروزه هایکو در هیچ جای دنیا و در هیچ زبانی، دست کم در میان اهل سخن واژه ای بیگانه نیست.

با این که در زادگاهش فروتر از مرتبت تانکا و رنگا برای سخنوران است، اما بیرون از ژاپن خال سیاه صورت زیبای شعر ژاپن است که ما را به سوی شرقی ترین کشور دنیا می کشاند، آنجا که به اعتقاد چینیان باستان «ریشه و خاستگاه خورشید» بود. با این همه هایکو چیست و راز جذابیت آن چیست؟

هایکو ـHaiku ـ متشکل از دو کانجی ِ «های» ـ Hai ـ به معنی بازیگر، هنرمند، هنرپیشه... و «کوُ» ـ Ku ـ به معنی یک قسمت از جمله یا شعر (معادل بیت در فارسی) است. در توضیح هایکو در دائره المعارف مشهور «کوجی ئِن» این گونه آمده است:

«شعری کوتاه در قالب هفده هجا به شکل ۵ ۷ ۵. مطلع آغازین قالب شعری رنگا را اخذ کرده و در آن فصل واژه و کیره جی وارد شده است. این نام بعد از حرکت انقلابی ماسائوکا شیکی در هایکای در اواسط دورة میجی (۱۸۶۸ ۱۹۱۲) گسترش یافت و معمول شد. قبل از دورة اِدو (۱۶۰۰ ۱۸۶۷) آن در برگیرندة مطلع آغازین هایکای هم بود. همراه با تانکا دو جریان قالب شعری کوتاه در ادبیات ژاپن هستند. نظریه هایی هم وجود دارد که قالب و فصل واژه آن را نفی می کند.»

در این جا به توضیح و شرح هریک از این ها خواهم پرداخت.

● هجا در شعر ژاپنی:

شعر در زبان ژاپنی هجابندی می شود و قالب شعری بر اساس تعداد هجاها تعریف می شود، چنان که گفته می شود هایکو هفده هجایی به صورت ۵ ۷ ۵ است و تانکا ۳۱ هجایی به صورت ۵ ۷ ۵ ۷ ۷. در زبان ژاپنی به جز حرف «ن» که گاه ساکن است، تمام حروف به یاری حروف صدادار بلند یا کوتاه بعد خود تلفظ می شود و هیچ کدام ساکن نمی شود. هایکویِ زیر از کوبُتا مانتارو (۱۸۸۹ ۱۹۶۳) نحوة هجا بندی شعر در زبان ژاپنی را نشان می دهد:

A/ki/ka/ze/ya پنج هجا

Mi/zu/ni/o/chi/ta/ru هفت هجا

So/ra/no/i/ro پنج هجا

▪ ترجمه:

بادِ پاییز

افتاده در آب

رنگِ آسمان

این که چرا تعداد هجاهای پنج و هفت انتخاب شده است؟ هنوز هم در بین محققین ژاپنی بحث ها ادامه دارد اما شناخته شده ترین توضیحی که وجود دارد این است که آن امری کاملا طبیعی و بر اساس لذت شنیداری بردن ژاپنی ها است.

● رِنگا و هایکای:

در مورد خاست گاه و سرچشمة هایکو، همه کس می داند که آن بر گرفته از مطلع آغازین رِنگا یا هایکای است. هرچند قدمت رِنگا را تا کتاب «مان یوشوُ» هم پیش می برند اما به طور کلی رِنگا قالب شعری است که در اوایل قرن پانزدهم میلادی شکل گرفت. تعداد هجاهای آن همانند تانکا ۳۱ هجا و به صورت ۵ ۷ ۵ ۷ ۷ بود، در آن فصل واژه به کار می رفت و سرشار از استعارات و تشبیه های شاعرانه بود. یک قرن بعد از رِنگا قالب شعری دیگری درست همانند رِنگا به نام هایکای شکل گرفت که در آن نیز از فصل واژه استفاده می شد. تفاوت عمدة رِنگا با هایکای از لحاظ محتوا بود، به خصوص که در هایکای از استعارات و تشبیهات به هیچ عنوان استفاده نمی شد. رِنگا و هایکای را به دو قسمت (۵ ۷ ۵) و (۷ ۷) تقسیم می کردند که به قسمت اول آن هوکّوُ و به قسمت دوم آن آگه کوُ گفته می شد. در قرن نوزدهم و با حرکت انقلابی که ماسائوکا شیکی در هایکای ایجاد کرد قسمت اول یعنی هوکّوُ به نام هایکوُ خوانده شد و از آن زمان به بعد نام هایکو و قاعدة هفده هجا بودن بر آن ماند.

● کیره جی:

معنی لغوی آن حرف جداکننده یا بُرنده است و اشاره به حرفی دارد که در وسط یا انتهای رِنگا، هایکای یا هایکوُ می آید و به قسمت جداشده (پنج هجایی یا هفت هجایی) وجود مستقل می دهد. برای مثال هایکویِ معروف باشو را نگاه کنید:

Fu/ru/i/ke/ya

Ka/wa/zu/to/bi/ko/mu

Mi/zu/no/o/to

▪ ترجمه:

برکة قدیمی

صدایِ جهیدنِ غوکی

در آب

در این هایکو کیره جی حرف «Ya» به معنی «و» است. کیره جی ها معمولاً حروفی هستند که به آخر اسامی اضافه می شوند، گاهی دارای معنی «و» گاهی بی معنی هستند. مسألة بسیار مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که در کتابت هایکو در زبان ژاپنی دیده نمی شود که آن را به صورت سه سطری بنویسند، حال این که در تمامی کتب ترجمه شده، هایکو را به صورت سه سطری می نویسند. این احتمالاً بدان جهت است که ویژگی ۵ ۷ ۵ بودن هایکو را به زبان ترجمه بیان کنند. در دورة موُروماچی (۱۳۹۲ ۱۵۷۳) معمولاً هجده هجایی می گفتند که یک هجا کیره جی بود و بعضی هایکوهای ماتسوئو باشو (۱۶۴۴ ۱۶۹۴) نیز هجده هجایی است که یک هجای آن دربرگیرندة کیره جی است.

● فصل واژه:

در جستجوی سرچشمة یک رود به سنگی عظیم یا کوهی برخورد می کنیم که در آنجا رود اصلی دو شاخاب می شود و می پنداریم که به سرچشمه رسیده ایم اما در واقع چنین نیست. در «رِنگا را سرچشمة هایکو» دانستن، به واقع همین گونه است و حال آن که باید سرچشمة هایکو را در چیزی بزرگتر جستجو کرد و آن جز دیدگاه خاص ژاپنی ها در برابر طبیعت نخواهد بود. بر خلاف دیدگاه ماتریالیستی غرب که فرد را از طبیعت جدا می کند، دیدگاه ژاپنی طبیعت را برادر یا خواهر فرد و شخص را با طبیعت، سازواره ای واحد می شمارد. در برخورد با اکثر ژاپنی ها، آنها خود را از «ژاپن، کشور شکوفه های گیلاس» معرفی می کنند. این دیدگاه در برابر طبیعت، بی شک خاست گاه اصلی هایکو است که به مرور زمان قواعد دیگر آن شکل گرفته است. فصل واژه حضور چشم گیر این دیدگاه در برابر طبیعت در هایکو و کلمه ای است که اشاره به زمان و فصل ظهور هایکو دارد. به طور کلی فصل واژه ها به چهار فصل اصلی بهار، تابستان، پاییز و زمستان و گاهی روزهای آغازین سال اشاره دارد. برای نمونه کرم ابریشم، تاب، پروانه و... بهارواژه؛ زنجره، هلو و... تابستان واژه؛ ماه، خیزران، آخوندک و... پاییزواژه و مرغ باران، برف و... زمستان واژه هستند. در گاه شماری قدیم ژاپن هر فصل به شش قسمت و هر قسمت فصل دارای سه دسته فصل واژة مجزا یعنی در مجموع هفتاد و دو فصل واژة مجزا برای سال بود.

فصل واژه تنها یک کلمة سادة نشان گر یکی از چهار فصل نیست، بلکه یک نیاز در هایکو است که هایکو را از حالت صرف یک تصویر ساده در زمان فراتر می برد و آن را با گذشته و خاطرات ارتباط می دهد. ماه پاییزواژه است. بیان کلمة ماه در هایکو در حقیقت ما را با تمام گذشته ای که ماه در آن هست، پیوند می دهد.

اگر قرار است هایکو به زبانی دیگر سروده شود، چون عملاً ترجمة هفده هجایی و در قالب ۵ ۷ ۵ امکان ندارد، پس تنها باید در زمینة فصل واژه و دیدگاه به طبیعت مورد تقلید قرار گیرد. این بسیار مهم و سازنده خواهد بود.

● ماتسوئو باشو:

باشو بی شک مشهورترین هایکوسرایِ ژاپن ـ البته در نگاه دقیق تر او هایکای سرا ـ بود و هایکوی «برکة کهن» او معروف ترین هایکوی طول تاریخ است. نام اصلی او ماتسوئو موُنه فوُسا است و در سال ۱۶۴۴ در ئوُئه نو و در خانواده ای دهقان متولد شد. بعد از مرگ ارباب خود به کیوتو و بعد به ادو ـ توکیوی امروزی ـ رفت و در نزد اساتید مختلف به کسب دانش پرداخت. در سال ۱۶۸۰ سرپناهی علفی به نام باشوآن برای اقامت خود و شاگردانش ساخت که لقب باشو از اینجا به او داده شد. از این سال او و شاگردانش به سیر و سیاحت در گوشه و کنار ژاپن پرداختند و او بیشترین اشعار خود را به سبک هایکای در این سفرها سرود. کتاب «باریکة راه ولایات» او که حاصل سفرهای اوست بهترین اثر او و در بردارندة بیشترین هایکای های اوست. باشو در سال ۱۶۹۴ در گذشت.

ماسائوکا شیکی:

در سال ۱۸۹۳ ماسائوکا شیکی مقاله ای درباره هایکو در مجلة «ژاپن» چاپ و انقلابی در هایکوی ژاپنی پدید آورد. او در سال ۱۸۶۷ در شهرستان ماتسوُیاما به دنیا آمد. او بعد از استخدام در مجلة ژاپن، مقالاتی در زمینة هایکو نوشت. در سال ۱۸۹۲ کتابی با نام « تقسیم بندیِ هایکو» نوشت که در آن برای اولین بار نظریة تقسیم بندی هایکو بر اساس فصل واژه را مطرح کرد که هنوز هم در چاپ کتاب های هایکو بکار می رود. بعد از آن او در کتابی با نام «وراجی های باشو» به انتقاد از باشو پرداخت و نام هایکو و قالب هفده هجایی (۵ ۷ ۵) را برای آن برگزید. نظریه های شیکی سرآغاز هایکوی مدرن ژاپنی شد و با تأسیس مجله هایکوی «هوتوتوگیسوُ» به سردبیریِ شیکی، هایکوی مدرن با سرعت پیشرفت کرد. شیکی خیلی زود و در حالی که تنها سی و پنج سال داشت در گذشت.

● هایکوی مدرن:

نظریة شیکی سرآغاز هایکوی مدرن ژاپن شد. مجله «هوتوتوگیسوُ» هم که در ابتدا در شهرستان ماتسوُیاما منتشر می شد به توکیو آمد و نقش بسیار مهمی در گسترش هایکو ایفا کرد. سبک ها و گروه های پیشرو زیادی بوجود آمدند و نظریه های مختلفی نیز ارائه شد. حتی فصل واژه و هفده هجا بودن هایکو هم زیر سؤال رفت و شاعرانی به سرودن هایکویِ بدون فصل واژه و وزن اقدام کردند. معروف ترین این شاعران هوسایی (۱۸۸۵ ۱۹۲۶) و سانتوکا (۱۸۸۲ ۱۹۴۰) بودند.

● جهانی شدن هایکو:

اندک زمانی پس از آن که شیکی درگذشت، ترجمة هایکوُ به زبان های انگلیسی، آلمانی و فرانسوی آغاز شد. اولین مترجمین هایکو استادان مدعو دانشگاه توکیو بودند که در برخورد با فرهنگ ژاپن متوجه غنای آن شدند و در برگشت به کشورشان ترجمة آثار ادبی ژاپن و از جمله هایکو را شروع کردند. مجموعة هایکوهای ترجمه شده خیلی زود تأثیری شگرف بر ادبیات کشورهای مختلف گذاشت. از شاعران و نویسندگان مشهور که به اقرار خودشان از هایکو الهام گرفته اند می توان به پاول الوآر (۱۸۹۵ ۱۹۵۲)، ازرا پاوند (۱۸۸۵ ۱۹۶۵)، تی اِس الیوت (۱۸۸۸ ۱۹۶۵)، رابیندرانات تاگور (۱۸۶۱ ۱۹۴۱)، اوکتاویو پاز (۱۹۱۴ ۱۹۹۸) و ... اشاره کرد.

● جذابیت هایکو:

گسترش شگفت وار هایکو در جهان را نتیجة سه ویژگی عمده آن می دانند: نخست آن که هایکوُ پایان ندارد. چیزی به عنوان نتیجه در خود ندارد. هایکو یک روزنه برای ورود است. این آزادی در برداشت معمولاً جذابیت دارد. دوم آن که هایکوُ بیان ادبیِ ذن است. علاقة روزافزون به ذِن با گسترش هایکو در جهان همزمان بوده است. سوم سادگی و رهایی هایکو از صنایع ادبی است. سادگی هایکوُ باعث شده است تا هیچ کس از نزدیک شدن به آن هراسی نداشته باشد.

در دفترچه های یادداشت به جا مانده از سربازان درگیر در جنگ جهانی دوم، اشعار زیادی به سبک هایکو دیده می شود. گفته می شود در ژاپن بیمارستانی وجود دارد که بیماران مبتلا به برخی بیماری های روانی را با هایکوُ درمان می کنند. در یک بررسی در سابقة افرادی که خودکشی کرده اند، مشخص شد صدها مورد از این افراد شعر شاعران سبک های آزاد را مطالعه کرده اند، در حالی که به ندرت کسی بود که هایکو بخواند و خودکشی کند.

هایکوُ بسیار ساده و کوتاه است، در عین حال می تواند پیونددهندة آدمی با طبیعت باشد. برای جنگجویان امروزی که گرفتار نبرد کسب منفعت، سود و شهرت در جهان سرتا پا سوداگری معاصر هستند، بی شک هایکو، این شعر کوتاه، گریزگاهی خواهد بود تا برای دمی، جزئی از طبیعت باشند.

▪ Kankasaya / Iwani shimihairu / Seminokoe

سکوت

در جانِ صخره ها

آوایِ زنجره ها

باشو

▪ Harukaze ya / T&#۲۷۵;naga ushite / Ietooshi

باد بهاری

موج شکنِ طولانی

خانه در دوردست

یوسا بوُسون (۱۷۱۶ ۱۷۸۳)

▪ Maki o waru / im&#۳۳۳;to waru / fuyugomori

هیزم می شکند

خواهر کوچکم تنها

تمام زمستان در خانه

ماسائوکا شیکی

▪ Seki wo shitemo hitori

سرفه هم که می کنم

تنهایم

هوسای (نمونة هایکوی بدون وزن)