هر وقت سخن از شعر کوتاه است به هایکوهای ژاپنی هم اشاره ای می شود، گویی تنها صورت شناخته و تثبیت شده شعر کوتاه همین است. برخی از منتقدان در رویارویی با گونه های مختلف شعر کوتاه بلافاصله به تفاوت میان طرح و شعر کوتاه و کاریکلماتور می پردازند و در سخن گفتن از دوبیتی و رباعی به تفاوت زبان این دو قالب اشاره می کنند و البته ضرورت کوبندگی و تأثیرگذاری مصراع آخر.

همه این مباحث با همه فوایدی که دارند در نهایت به سرایندگان شعر کوتاه کمکی نخواهند کرد؛ زیرا شاعر در فراز و فرود مکاشفه با کلمات و عبور از دشواری های فشرده نویسی، با تجربه ها، یافته ها و گره هایی آشنا می شود که بحث و تحلیل آنها برای او و به دنبال آن برای خوانندگان شعر راه گشا خواهدبود.

اگر بگوییم که بخش بزرگی از شعر گذشه ها در واقع سروده های کوتاه است چندان گزاف نخواهد بود؛ از آن رو که واحد شعری در بسیاری از سروده های برجسته، بیت است. یعنی مضمون و اندیشه و زبان و سایر عناصر شعری در خدمت سامان دهی بیت های برجسته اند. این توجه خاص به بیت در غزل بیشتر است و در دوران سبک هندی به اوج می رسد. لذت شعر خواندن در واقع همراهی با بیم و امید شاعر است، آنجا که می خواهد توانایی خود را در ساماندهی و نظام بخشیدن به کلمات و مفاهیم پراکنده ابراز کند.

هر بیت با نوعی پریشانی الفاظ و معانی آغاز می شود و انتظار و همراهی خواننده را برمی انگیزد و در نهایت با رسیدن به قافیه و ردیف اوج می گیرد و معمای نظم را پاسخ می گوید:

تو خورشیدی و یا زهره، و یا ماهی نمی دانم

از این سرگشتة مجنون چه می خواهی نمی دانم

در این شیوه قافیه های غیرمنتظره و غافلگیرکننده موجب تأثیر مضاعف می شوند و البته اگر شاعر با هوشیاری بتواند قافیه را از میان کلمات مأنوس و آشنا، اما کمتر استفاده شده برگزیند، تأثیر عمیق تر و لذت پایدارتری پدیدار می شود.

حالا که کهکشان منی مرد مشتری

ناهید و اشک و آینه دارم، نمی خری؟

امشب که گیسوان زمین فاش می شود

آورده ای برای من از ماه روسری

این گونه اوج گیری شعر در پایان، مخاطبان را دچار این عادت ذهنی کرده است که همواره به پایان شعر عنایت خاص داشته باشند؛ همان گونه که در حکایت ها و تمثیل ها نیز بیشترین توجه معطوف به پایان مطلب است.

اما در گونه های مختلف شعر کوتاه، اوج سخن ممکن است در آغاز و میان شعر نیز باشد. این گونه شعرها، مخاطب معمولی را سرگردان می کند. حتی ممکن است که شعر کوتاه همه زیبایی هایش را در همه کلمات تقسیم کند، مانند باغچه ای زیبا که برای گردش و تماشا و تأمل ساخته شده است، نه برای عبور و رسیدن به انتهای آن؛ زیرا زیبایی باغچه در همه نقاط آن پراکنده است، نه فقط در آغاز و انجام آن. مانند این بیت از اخوان ثالث:

هرشب از عسس پرسم راه خانه خود را

گم کنم چو مرغی کور آشیانه خود را

یا این شعر کوتاه از استاد شفیعی کدکنی:

فوجی از فاجعه

انبوهی از اندوه چو کوه

با عَلَم های از بال کلاغان در باد

در شعر اخوان مضمون عاطفی در معادله ای تمثیلی بیان شده است و در شعر شفیعی کدکنی توصیف و تصویر برای بیان اندیشه و ایجاد تأثر عاطفی به کار آمده است.

همین جا می توان گفت که در شعر کوتاه همه گونه های بیان اندیشه و تجربه شاعرانه به کار می آیند و بحث در مجاز بودن این شیوه و منسوخ شدن آن دیگری بیهوده است. هم چنین بحث شگفتی که این روزها رایج شده است و به تکرار می خوانیم و می شنویم که مخاطب امروز شعر کم حوصله است و مجال خواندن شعر طولانی را ندارد و شعر کوتاه مناسب مخاطب امروز است. راستی مگر چند سال از گسترش سواد خواندن و نوشتن و همگانی شدن کتاب و انتشارات می گذرد؟ از پدرها و پدربزرگ ها بپرسید که در روزگار آنها چند نفر سواد مطالعه داشتند و چقدر کتاب و نشریه در اختیارشان بود؟ بر همین سیاق تصور کنید که در روزگار فردوسی و مولانا و ناصرخسرو مخاطبان شعر و خوانندگان کتاب و نسخه های کتاب چه تعداد بوده است؟

سخن بر سر این است که مخاطب شعر هرگز توده های انبوه جمعیتی نبوده اند؛ زیرا شعر نیازمند تأمل و حوصله و فراغت است، چه در سرایش و چه در خواندن و دریافتن و آن که کم حوصله و شتاب زده و سطحی است نه شاعر است و نه مخاطب شعر. اصرار بیهوده ای است که بخواهیم شعر را چندان منعطف و سهل الوصول کنیم که هرکسی به صرافت شاعری بیفتد و همگان را خوشایند باشد. شعر راه خود را می رود و البته از میان هزاران و بی شماران سطر و بیت و قطعه شعری، برخی از آنها با اقبال عام مواجه می شوند و ورد زبان مردم و مثل سایر و زمزمه لحظه های تنهایی.

اما سرودن به قصد اقبال عام و محروم ساختن شعر و شاعر از ژرف اندیشی و ظرافت در بیان و چیدن پر و بال شعر به قصد جلب نظر مشتریان پرشمار، نوعی ارزان فروشی متاع ارجمند شعر است.

هرکه جنس ارزان فروشد

مشتری بر وی بجوشد

اگر این نگاه بر شعر غالب آید، آ ن گاه به دورانی می رسیم که شاعران، این دیده بانان زیبایی و کمال، تبدیل می شوند به خدمتکاران ذوق شتاب زده و سطحی نگر مشتریان پرشمار اشعار مصرفی و خوش خوراک و تفننی و شعر تبدیل می شود به یکی از تنقلات و شب چره ها و بازیچه های بی شماری که کودکان سال خورده این دوران را سرگرم خویش ساخته است.

برای آن که کم حوصله و شتاب ناک است و اهل تأمل و ژرف نگری نیست، شعر کوتاه و بلند فرقی ندارد. رسانه های سرگرم کننده و فراگیر در سلطه بلامنازع خویش ذوق انسان را دست آموز و مهارشده می خواهند و شعر شاید یکی از راه های رهایی از این سلطه شگفت باشد.