مثنوی کتاب زندگی ست. در پیرامون زندگی یا حتی درباره زندگی نیست. یکسره از جنس زندگی ست. گوهر زندگی ست.اگر کسی مثنوی را به درستی و شایستگی بخواند و دریابد؛ زندگی او به دو بخش تقسیم می شود: پیش از مثنوی و پس از آن. برای چنین داعیه ای چه دلیلی دارم؟

مثنوی ثبت توفان روح و تلاطم دریای جان مولانا جلال الدین بلخی رومی است. هم آفرینش مثنوی شگفت انگیزست و هم مضمون و محتوای آن. چگونه این کتاب را بشناسیم؟ چطور با آن زندگی کنیم؟ چگونه چهره جان خود را دربرابر آبشارنور و توفان آتش و آینه قدسی زندگی بخش مثنوی قرار دهیم؟

شیوه ما برای شناخت مثنوی کدام است؟ به کدام وسیله ومقدمه برای رسیدن به قله مثنوی نیازمندیم؟ آیا می توان چنین قله ای را فتح کرد؟

سرچشمه مثنوی کجاست؟ این رود پرخروش،بلکه این دریای جان از کجا جوشیده است؟

راز مثنوی چیست؟

این راز را چگونه بشناسیم؟

تردیدی نیست که درخشانترین داستان مثنوی که مثل آفتاب در سراسر مثنوی جریان دارد؛ داستان روح شورانگیز مولاناست. همه داستان های دیگر جلوه هایی از همان روحند. به سخن دیگر تا مولوی را نشناسیم، امکان شناخت مثنوی را پیدا نمی کنیم و البته کوتاه ترین راه برای شناخت مولوی مثنوی اوست!

گروه نخست:

دیوان شمس امواجی ست که ریشه های آن را در مثنوی می توان شناخت. افزون بر آن “مکتوبات” و “ فیه ما فیه” نیز امکان دیگری است که می توان مولانا را از همان زاویه شناخت. این مجموعه در حقیقت میراث گرانسنگ مولاناست که در اختیار ماست.

پژوهنده زندگی و اندیشه مولانا هنگامی که در این منشور رنگین پر تلالو نظر می کند به روشنی می بیند که چگونه شعر و نثر مولوی بر یکدیگر پرتو می اندازند و راه شناخت را روشن می کنند.

گروه دوم:

همان روشی که علامه طباطبایی در تفسیر قرآن مجید به کار برد و از خود قرآن بر قرآن روشنایی تابانید. و با تکیه بر:” ان القرآن یفسر بعض ها بعضا” شیوه تفسیر قرآن با قرآن را پی گرفت؛ در مورد مثنوی هم می توان:

۱) در تفسیر و نقد هر سخن یا داستان به تمام مثنوی نظر کرد.

۲) از “دیوان شمس” و “مکتوبات” و” فیه ما فیه” به عنوان سه راس مثلثی بهره گرفت که مثنوی در کانون آن قرار دارد. تصور کنید گوهر آسمانی مثنوی در کانون سه آینه قرار دارد. هم از آن گوهر بر سیمای جان هر سه آینه روشنایی می تابد و هم آینه ها یاریمان می کنند؛ که گوهر مثنوی را دقیق تر شناسایی کنیم.

گروه سوم:

منابعی که از زاویه ای دیگر در شناخت مولانا بسیار پر اهمیتند: مقالات شمس تبریزی/ معارف سلطان العلما/ معارف برهان الدین ترمذی/ “ولدنامه” و “انتها نامه” و” رباب نامه” بها ولد پسر مولوی. این مجموعه به ما امکان می دهد که از زاویه نگاه چهار تن ریشه های اندیشه و نیز احوال مولانا را بشناسیم.

گروه چهارم:

مناقب العارفین نوشته شمس الدین افلاکی

رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار نوشته: فریدون احمد بن سپهسالار

گروه پنجم:

اسرارنامه عطار نیشابوری/ الهی نامه( حدیقه الحقیقه) سنایی.

استاد شفیعی کدکنی در مقدمه” منطق الطیر” به درستی درباره ضرورت بررسی شعر و اندیشه سنایی و عطار در شناخت شعر مولوی که “ کوهموج و قله” ادبیات عرفانی ماست، اشاره کرده اند.(۱)

این پنج گروهی که اشاره کردم، همان گام نخست درست شناخت مثنوی ست!

از زاویه ای دیگر قلب مثنوی قرآن کریم ست. مثنوی تفسیر عرفانی و داستانی و هنری قرآن است. بدون شناخت قرآن مجید و دقت در لطافت و ژرفای آیات مبین آن کتاب آسمانی که کلام خداوند ست، نمی توان مثنوی را شناخت. خوشبختانه در پژوهشی که استاد بهاالدین خرمشاهی و سیامک مختاری انجام داده اند؛ به بسیاری از اسنادات قرآنی مثنوی اشاره کرده اند. در این رویکرد با توجه به اندیشه و گرایش مولانا در این نقد از تفاسیری که اشاره می کنم استفاده خواهد شد:

۱) جامع البیان/ طبری( درگذشت، ۳۱۰ ه)

۲) النکت والعیون/ ماوردی( درگذشت، ۴۵۰ه)

۳) لطائف الاشارات/ قشیری (درگذشت، ۴۶۵ه)

۴) کشاف/ زمخشری( درگذشت،۵۳۸ه)

۵) تفسیر کبیر/امام فخر رازی( درگذشت ۶۰۶ ه)

۶) تفسیر القرآن/ابن عربی( درگذشت،۶۳۸ ه)

این تفاسیر را از این زاویه برگزیدم که تمامی آن ها پیش از مولوی یا در روزگار او نوشته شده اند. می توان احتمال داد که مولوی چنین تفاسیری را دیده باشد. تفسیرهایی که پس از روزگار مولوی نوشته شده است، در این نوشته کمتر به آن ها ارجاع می شود.

رکن دیگر شناخت مثنوی حدیث است. منابع اصلی کتب حدیث سنی و شیعه منابع بررسی ما خواهند بود. گرچه استاد بدیع الزمان فروزانفر در کتاب “ احادیث مثنوی” ۷۴۵ مستند حدیث جستجو کرده اند، اما همچنان می توان بیت های دیگری را نیز نقد و تفسیر کرد که به روشنی به حدیثی اشاره دارند.

اما!( به تعبیر ابراهیم گلستان؛ فریاد ازین امای اول جمله!) مولوی این همه را در ظرف داستان ریخته است، داستان هایی که آنچنان سرشار از روح و شورند که به وصف نمی آیند. کار مولوی کاری کارستان است:

“ برداشت آسمان را

چون کاسه ای کبود

وصبح سرخ را لاجرعه سرکشید

آنگاه

خورشید در تمام وجودش طلوع کرد”

سایه

این تابلو شگفت انگیز سایه، بیش از هر کس دیگری درباره مولانا صادق است. مثنوی همان صبح سرخی ست که مولوی لاجرعه سرکشیده است. آفتاب شمس بر او و در او تافته؛ و تا به امروز ما و آیندگان سرمست شراب آفتابیم.

می خواهم بگویم که مثنوی کتابی نیست که با تکیه بر انبان دانش و پژوهش بتوان به ژرفای آن راهبرد.

دانش هر چه باشد شبیه همان رنگ و روغن های نقاشان چینی ست. چینیان صد رنگ از شه خواستند.

در برابر، رومیان گفتند که آنان نیازی به رنگ ندارند. رومیان گفتند نه نقش و نه رنگ!(۲)

به گمانم شناخت مولوی و مثنوی می بایست ترکیبی از هنر چینیان و رومیان باشد. پژوهش همان رنگ ها و نقش هاست. و صیقل زدن جان همان کار رومیان است. مگر نه این است که: مثنوی خود صیقل ارواح بود؟(۳)

مولانا به صراحت دانش و علوم ظاهری را به سان همان نقش و رنگ ها تلقی می کند.

اهل صیقل رسته اند از بو و رنگ

هر دمی بینند خوبی بی درنگ

نقش و قشر علم را بگذاشتند

رایت عین الیقین افراشتند(۴)

به عبارت دیگر گاهی کتاب و دانش وقتی خود اصالت پیدا می کند، به جای این که روشنای راه باشد؛ بر سرگشتگی می افزاید. مثل مشعل خاموش، و قتی نوری ندارد دست و پا گیر و دل آزار می شود. مثنوی کتابی نیست که ذهن خود را از آن بینباریم، اما نشانی از آن در روح و زندگی ما نباشد...

همه می دانیم که دانش استاد استادان، بدیع الزمان فروزانفر درباره مثنوی و دیوان شمس و زندگانی مولوی شگفت انگیز بود. به صراحت می توان گفت که دامنه حیرت آور دانش او، که جلوه ای از آن را در دو کتاب “ماخذ قصص و تمثیلات مثنوی” و نیز “احادیث مثنوی” و تعلیقات ایشان بر “معارف” سلطان العلما پدر مولانا می توان دید، نظیری ندارد. اما سلوک ایشان و همان صبغه سیاسی که گه گاه برکار و زندگی ایشان سایه می انداخت، موجب می شد که کمتر نشانی از سلوک مولوی در ایشان پدیدار شود.

سه خاطره درجه اول دارم که در این باره، یعنی نسبت میان سخن و سلوک برایتان نقل می کنم. خاطره نخست را مرحوم خلیل الله خلیلی شاعر بزرگ افغانستان برایم روایت کرد و خاطره دوم را مرحوم دکتر نورانی وصال، که خود از شاگردان برجسته فروزانفر بود. و خاطره سوم رامرحوم دکترزرین کوب برایم روایت کرد، هر سه خاطره یکی داستان است پر آب چشم.

پی‌نوشت:

۱- عطار نیشابوری، منطق الطیر، مقدمه و تصحیح وتعلیقات محمد رضا شفیعی‌کدکنی، انتشارات سخن،تهران ۱۳۸۷ ص.۲۱

۲-قصه مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورتگری؛ دفتر اول: بیت۳۴۶۷ تا ۳۴۹۹

۳- مثنوی۲/۶

۴- مثنوی۱/۳۴۹۲ و ۳۴۹۳