در ادبیات طنزآمیز فارسی بعضی ها حرفه ای کار کرده اند و بعضی ها غیرحرفه ای. حرفه ای ها هدفشان طنز بوده است و درمان بسیاری از نابسامانی های اخلاقی و اجتماعی؛ که سعدی یکی از همین حرفه ای هاست. سعدی از خود آثاری بر جای نهاده است به نام خبیثات، خبیثات اگر از نظر مضمون قابل بررسی نباشد، از نظر قالب قابل بررسی است. سعدی در این بخش مضحکه پردازی قابل است و کارش از نظر سبک شناسی بسیار اهمیت دارد.

با همین خبیثات، می توان سعدی را اولین مضحکه نویس توانا در ادب فارسی دانست که کارش روی طنزنویسان بعدی تاثیر گذاشته و تا امروز ادامه یافته است. نخستین کسی که از خبیثات سعدی تاثیر پذیرفته، عبید زاکانی است. طنزپرداز بزرگی که خود روی دیگران تاثیر گذاشته است، مانند ابواسحاق شیرازی صاحب دیوان اطعمه و نظام قاری صاحب دیوان البسه.

بهتر است پیش از ورود به باب های چندگانه بوستان و گلستان سعدی تعریفی از طنز ارائه دهیم. «طنز واژه ای عربی و از فرهنگ اعراب وارد فرهنگ و ادب فارسی شده است. در لغت عرب می گویند: طنز طنزا. یعنی او را ریشخند کرد و سخنانی به او گفت که او را به هیجان آورد! اهل لغت همچنین برای این واژه معانی فسوس داشتن، افسوس داشتن، طعنه، سخریه، برکسی خندیدن، عیب کردن، سخن به رموز گفتن و به استهزاء از کسی سخن گفتن را ذکر کرده اند، اما در اصطلاح نوعی از آثار ادبی است که در برشمردن زشتی های کسی یا جامعه ای صراحت تعبیرات هجو را ندارد. و اغلب غیرمستقیم و به تعریض عیوب کسی یا کاری را بازگو می کند.»

کار سعدی در مضاحک، بیشتر هزل و مطایبه است. طنز حرفه ای او را همان طور که قبلا اشاره شد باید در خبیثات جست. سعدی گلستان، بوستان و غزلیاتش را به خاطر طنز ننوشته است، اما این آثار سرشار از طنز و شوخ طبعی اند.

چاشنی طنز، حلاوت خاصی به این آثار بخشیده و تاثیر آنها را بیشتر کرده است. بوستان سعدی، ۱۰ باب دارد که از دیباچه جستجویمان را می آغازیم.

سعدی در این دیباچه شکسته نفسی کرده است که نوشته هایش در فارسی مثل زیره به کرمان بردن است و مثل آواز دهل از دور خوش است: همانا که در فارس انشای من / چو مشک است بی قیمت اندرختن / چو بانگ دهل، هولم از دور بود / به غیبت درم، عیب، مستور بود / گل آورد سعدی سوی بوستان / به شوخی و فلفل به هندوستان

پیش از دق الباب در باب اول بوستان بشنویم:

سعدی خودش طنزپردازی است که نه از کسی حق و حساب می گیرد و نه دوز و کلک در کارش هست، به همین سبب از گفتن حق و حقیقت هراسی ندارد: دلیر آمدی سعدیا در سخن / چو تیغت به دست است، فتحی بکن / بگو آنچه دانی که حق گفته به / نه رشوت ستانی و نه عشوه ده!

طنزی در نهایت ایجاز از باب اول، که مفهوم عمیق اجتماعی دارد: شبی دود خلق آتشی برفروخت / شنیدم که بغداد نیمی بسوخت / یکی شکر گفت اندر آن خاک و دود / که دکان ما را گزندی نبود

تاویل و تفسیر آن با خود شما.

از باب سوم بوستان که در عشق و مستی و شور است طنز می آوریم. سعدی همان طور که در حکمت و اخلاق، طنز را وارد کرده، در تغزل نیز طنز را به کار گرفته است. بیشتر غزل های سعدی، چاشنی طنز و مطایبه دارد: دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم / باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی / ای که گفتی مرو اندر پی خوبان زمانه / ما کجاییم درین بحر تفکر تو کجایی... / گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم/ چه بگویم که غم از دل برود چون تو بیایی / شمع را باید ازین خانه برون بردن و گشتن / تا به همسایه نگوید که تو در خانه مایی...

سعدی در این بیت کاریکاتور جالبی از افراد بی منطق ترسیم کرده و چنین نتیجه گرفته است: دلایل قوی باید و معنوی / نه رگ های گردن به حجت قوی.

گویا سخن از بوستان به درازا کشید، بد نیست سری هم به گلستان بزنیم. سعدی در گلستان هشت باب پیش روی ما گشوده و طنز بوته های بسیاری در این باغ برای ما آورده است ولی ما که دامنی به وسعت باغ گشوده ایم، به دنبال درختانی می گردیم که سراپا پوشیده از شکوفه طنز است.

پیش می رویم و دق الباب می کنیم، باب اول باز می شود: «پادشاهی را شنیدم به کشتن اسیری اشارت کرد. بیچاره در آن حالت نومیدی، ملک را دشنام دادن گرفت و سقط گفتن، که گفته اند هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید.»

«درویش مستجاب الدعوه، در بغداد پدید آمد. حجاج یوسف را خبر کردند بخواندش و گفت: دعای خیر بر من کن گفت: خدایا جانش را بستان! گفت از بهر خدای، این چه دعاست؟ گفت: این دعای خیر است تو را و جمله مسلمانان را»!

سعدی در طنزی که می خوانید، بخوبی با کلمات بازی کرده است:«اگر شب ها همه قدر بودی، شب قدر، بی قدر بودی.»

این طنز زیبا را هم بخوانید: وز راز معدن به کان کندن به در آید و از دست بخیل به جان کندن»!

سخن از طنز و شوخ طبعی سعدی بسیار است و ما این همه درباره طنز سعدی کاغذ سیاه کردیم، اما خود سعدی در آخر گلستان بهتر از هر کس طنزش را تعریف و از آن دفاع کرده است. بخوانید:

«غالب گفتار سعدی طرب انگیز است و طیب آمیز و کوته نظران را بدین علت زبان طعن دراز گردد که مغز دماغ، بیهوده بردن و دود چراغ، بی فایده خوردن کار خردمندان نیست، ولیکن بر رای روشن صاحبدلان که روی سخن در ایشان است پوشیده نماند که در موعظه های شافی را در سلک عبارت کشیده است و داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت بر آمیخته تا طبع ملول ایشان از دولت قبول محروم نماند.»

سعدی، همین تعریف را در بوستان هم آورده است. آن را می خوانیم: اگر شربتی بایدت سودمند/ ز سعدی ستان داروی تلخ پند/ به پرویزن معرفت بیخته / به شهد ظرافت بر آمیخته

از میان آن همه حکمت های طنزآمیز و دلکش فقط شمیمی از عطر دل انگیز بوستان آوردیم و برگ گلی از گل های نغز گلستان، باشد که فتح بابی شود برای خوانندگان تا یکایک باب های بوستان و گلستان را بگشایند و خود این قند معانی را از ابیات بی شمار سعدی برگزینند.