وقتی «شعر کوتاه» می گوییم صورت های گوناگونی در ذهن ما مجسم می شود. تک بیت، دوبیتی، رباعی، لندی، هایکو و... همه «شعر کوتاه» خوانده می شود. هریک از قالب ها ساختار و فرم مشخص خود را دارند و با معیارهای معین از همدیگر بازشناخته می شوند. البته در کنار ممیزه های فراوان، در جهاتی هم با یکدیگر مشترکند. برای این که «شعر کوتاه» را خوب تر بشناسیم لازم است به صورت مختصر این قالب ها را تعریف کنیم:

● تک بیت

تک بیت، به بیتی گفته می شود که از دو مصراع تشکیل شده باشد و هیچ بیت یا مصراع دیگر اضافه بر آن نباشد. تک بیت مثل ضرب المثل و کلام قصار است. تمام مقصود گوینده در همان بیت گنجانده می شود و نیاز به ادامه ندارد. از این جهت گفته اند تک بیت یک قالب به شمار نمی آید بلکه بیتی است که از غزل، مثنوی و یا قالب های دیگر جدا شده است. در گلستان سعدی از این نوع تک بیت ها فراوان آمده است:

درویش و غنی، بندة این خاک درند

آنان که غنی ترند، محتاج ترند

و

هرکه عیب دگران پیش تو آورد و شمرد

بی گمان عیب تو پیش دگران خواهد برد

● دوبیتی

دوبیتی از دو بیت تشکیل شده است. مصراع اول، دوم و چهارم هم قافیه اند و در وزن نیز همه مصراع ها مشترک هستند. غالباً دوبیتی در وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل (فعولن) سروده شده است، ولی در وزن های دیگر نیز سروه می شود. در دوبیتی هر مصراع مکمل مصراع پیش از خود است و مصراع آخر زنگ پایانی آن به حساب می آید. قدیمی ترین دوبیتی از «محمود وراق» است که در اوایل قرن سوم هجری قمری سروده شده است:

نگارینا! به نقد جانْت ندْهم

گرانی در بها، ارزانْت ندْهم

گرفتستم به جان دامان وصلت

نهم جان از کف و دامانْت ندْهم

(جعفری محمود؛ آموزش شعر)

معروف ترین دوبیتی سرای فارسی باباطاهر عریان است که دوبیتی هایی ناب، زیبا، ساده، روان و صمیمی دارد:

یکی درد و یکی درمان پسندد

یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران

پسندم آنچه را جانان پسندد

● رباعی

رباعی مانند دوبیتی از دوبیت تشکیل می یابد، اما با این تفاوت که رباعی وزن خاصی دارد که به وزن «لاحول و لا قوه الا بالله» مشهور است. غالباً مضامین فلسفی و عرفانی را در این قالب بیان می کنند و کم تر شاعری است که مضامین عشقی را در آن ریخته باشد. نخستین رباعی فارسی را به رودکی (م: ۳۲۹ ق) نسبت داده اند. مشهور ترین و بزرگ ترین رباعی سرای فارسی نیز عمر خیام است که اندیشه های فسلفی اش را با بهترین صورت در رباعی بیان داشته است:

از منزل کفر تا به دین یک نفس است

وز عالم شک تا به یقین یک نفس است

این یک نفس عزیز را خوش می دار

چون حاصل عمر ما همین یک نفس است

● لندی

لندی قالبی است که تنها در زبان پشتو رایج است. این قالب از دو مصراع تشکیل یافته است که مصراع اول نُه هجا دارد و مصراع دوم سیزده هجا. عموماً گویندگان لندی ها مشخص نیست. لندی ها از میان عامة مردم برخاسته اند و با تکیه بر روح بومی سروده می شوند. لندی اختصاص به مضمون خاصی ندارد:

ای مهتاب! سر بزن

یار من گل درو می کند، انگشت خود را نبرد

و

از خون یار خالی خواهم زد

که در باغ سبز، گل گلاب را خجالت خواهد داد

● هایکو

این قالب مختص به شعر ژاپن است. هفده هجا دارد و در سه سطر نوشته می شود که سطر اول و سوم هرکدام پنج هجا و سطر دوم هفت هجا دارد. «حدود دوهزار سال پیش هایکو جزوی از یک فرم شعری سی و یک هجایی به نام «تانکا» بود که از دو بخش تشکیل می شد و معمولاً آن را شاعران به شیوه پرسش و پاسخ می سرودند. «تانکا» به معنای «شعر کوتاه» است و در مقابل آن «چوکا» قرار دارد که به معنای شعر بلند است. با این که در ژاپن به غیر از «تانکا» و «چوکا» چندین فرم شعری دیگر هم وجود دارد، ولی شعرهای کوتاه محبوبیت شان بیش از بقیه است. در قرن شانزدهم میلادی به تدریج بخش هفده هجایی تانکا مستقل شد و آن را «هاکایی» یا «هایکو» نامیدند.»

(وبلاگ دردواره؛ به نقل از وبلاگ گنجشک ناتمام، سیدعلی میرافضلی، خزان ۸۵)

این دو ترجمه از هایکو را بخوانید:

بر برکه کهن

غوکی ناگاه فرو می جهد

صدای آب

(باشو ـ ترجمه پاشایی)

▪ نیلوفر صحرایی

دلو چاه مرا اسیر کرده است

برای آب به جای دیگر خواهم رفت

(چی یو جو ـ ترجمه پاشایی)

آیا برای «شعر کوتاه» تعریف خاصی وجود دارد؟

بعضی بر این عقیده اند که شعر تعریف ناپذیر است و ما نمی توانیم تعریف کاملی از آن به دست دهیم؛ چراکه شناخت ما از آن محدود است و هر تعریفی هم اگر صورت می گیرد، به جنبه های خاصی از آن اشاره دارد. اما برخی دیگر باورمندند که شعر بر اساس جوهر و عناصر درونی خود قابل تعریف است. از این رو برای آن تعریف هایی ذکر کرده اند. لیکن همة این تعریف ها به جنبه های ویژه ای از شعر اشاره دارند.

اگر بخواهیم از «شعر کوتاه» تعریفی به دست دهیم، این تعریف باید ناظر بر همة این تعریف ها باشد. یعنی هم «جنس» داشته باشد و هم «فصل». با جنس خود تمام انواع شعر را شامل شود و با فصل خود، قالب های دیگر را کنار بگذارد. تا جایی که نگارنده تفحص کرده است، چنین تعریفی از «شعر کوتاه» وجود ندارد. بسیاری از نویسندگان و شاعران نیز با این نظر موافقند و عقیده دارند که تاکنون تعریف روشنی از «شعر کوتاه» فارسی به وجود نیامده است.

یکی از شاعران معاصر ایران می نویسد:

«همة آن اشعاری که تحت عنوان کلی «شعر کوتاه» شناخته می شود، از لحاظ فرم و ساخت و زبان و آهنگ، دارای تفاوت های ماهوی فراوان است. برخلاف فرم های کهن شعر کوتاه، اعم از رسمی و مردمی، که حدود و ثغور سطرها و لخت ها و هجاها و تکیه ها و قافیه ها و سجع ها در آن ها کاملاً روشن است، برای هیچ کدام از شعرهای کوتاه دوران امروز، حد و مرزی نمی توان رسم کرد. پاره ای وزن نیمایی دارند و پاره ای فاقد وزن بیرونی هستند. بعضی قافیه دارند و اغلب فاقد قافیه هستند. تعداد سطرها نیز در این شعرها، حد معینی ندارند و بین دو تا ده سطر در نوسان است. تکیه بعضی از این شعرها تنها بر ایماژ و تصویرسازی است. مبنای شاعرانگی در برخی دیگر، بازی های زبانی و ایجاد تضاد و ارتباط میان صورت های واژگانی است. و در تعداد دیگر از شعرهای کوتاه، از مضامین غافلگیرانه و نکته پردازی های شاعرانه برای اعجاب خواننده بهره گرفته شده است. دیده می شود که شاعر گاهی از همة این تکنیک ها در شعرهای کوتاه خود استفاده می کند و همین امر، تبیین و تعریف این نوع شعر را در شعر امروز با دشواری مواجه ساخته است. حتی در اشعار هایکوپردازان ایرانی که به سیاق این فرم ژاپنی شعر می گویند، حد و حصری که در اصل فرم «هایکو» وجود دارد و به روشنی و با دقت تمام و با ذکر همة جزئیات و شگردها توسط محققان و متخصصان هایکو در سراسر جهان تبیین شده است، دیده نمی شود» از بیان بالا روشن می گردد که:

الف) برای «شعر کوتاه» تعریف مشخصی وجود ندارد.

ب) کارهایی که به این نام (شعر کوتاه) صورت گرفته، هرج و مرج زیادی دارد و قاعدة ثابتی برای آن تعریف نشده تا بتوان از طریق آن قضاوت کرد که فلان شعر «شعر کوتاه» است و فلان شعر «شعر کوتاه» نیست.

ج) در تعداد و مقدار سطرها قاعدة مشخصی به نظر نمی رسد و اکثر شعرهای کوتاه مرسوم بین دو تا ده سطر دارند.

د) در داشتن وزن و قافیه نیز اختلاف های فراوانی بین اشعار کوتاه دیده می شود. بعضی از آنها دارای وزنند و بعضی هم بدون وزن و قافیه سروده شده اند:

برف آب می شود

با گرمای ناچیزِ

دست کودک!

□□□

دشوار است

راه رفتن

کودک در برف

□□□

از برف نمی رهاند

دخترک را

چترِ برادر بزرگ

□□□

هم رنگ شده اند

لب ها و دست ها

تعطیلیِ دبستان

(عباس حسین نژاد؛وبلاگ دو خرمالو و سه هزار هایکو؛۱۰/بهمن/۱۳۸۶)

قدرت الله ذاکری، یکی از هایکوشناسان ایرانی در مورد این که آیا «شعر کوتاه» فارسی همان هایکوی ژاپنی است یا نه، ابراز عقیده می کند:

«شکی نیست که به هیچ عنوان نمی شود قوانین هایکوی ژاپنی را در «شعر کوتاه» فارسی لحاظ کرد. پس تنها می توان در کوتاه بودن شعر از هایکو تقلید کرد. در سرتاسر جهان خیلی ها اشعار کوتاه سروده و آن را مجموعة هایکو نام نهاده اند. پس این که اشعار کوتاه خود را هایکو بنامیم ایرادی ندارد. اما به هیچ وجه نمی فهمم «اولین هایکوهای فارسی» یعنی چه؟! ما هیچ تعریف دقیقی از هایکوی فارسی نداریم... اگر هم فرض کنیم قرار است هایکوی فارسی داشته باشیم، باید دستورالعملی داشته باشد، ویژگیی داشته باشد، باید سال ها بگذرد و مجموعه های «شعر کوتاه» پدید آید و آن وقت متخصصان فن شعر بررسی کنند که این اشعار کوتاه دارای چه ویژگی هایی است و بر مبنای آن هایکوی فارسی را تعریف کنند و بعد با توجه به این تعریف ببینیم اولین هایکوهای فارسی را چه کسی نوشته است.»

(قدرت الله ذاکری؛ وبلاگ ژاپن سرزمین آفتاب و احترام، ۵/آذر/۱۳۸۶)

خلاصه این که تنها چیزی که روشن است این است که «شعر کوتاه» کوتاه است! پس کوتاهی شعر نمی تواند جنس تعریف «شعر کوتاه» به حساب آید و باید در جست وجوی جنس و فصل دیگری باشیم. سعی نگارنده بر این است که محیط مشخصی را برای آن ترسیم نماید تا بتواند از آن طریق به تعریف نسبتاً جامعی در این باب دست یازد.

اما وقتی تعریفی وجود نداشته باشد، چگونه می توان برای محیط خاص «شعر کوتاه» آیین نامه ای تبیین کرد؟ این آیین نامه ممکن است به نظر خیلی ها نادرست تلقی گردد، ولی باور صاحب این قلم بر این است که برای رسیدن به محیط اعظمِ «شعر کوتاه»، ناچار باید سنگلاخ های زیادی را طی کرد. باید راه های رفته را جست وجو کرد و از میان همة راه ها خط تازه ای برکشید و سواره از آن تا منزل راه پیمود. اساساً هدف اصلی این مقاله یافتن قواعد و اصولی است که ما را به جوهرة «شعر کوتاه» راهنمایی کند. برای رسیدن به این هدف ناچاریم از ایماژها، منطق و اصول سایر قالب ها خصوصاً هایکوی ژاپنی کمک بگیریم؛ اگرچند ممکن است این کار به دماغ خیلی ها خوش نیاید.

● پیشینه و وجه پیدایش شعر کوتاه فارسی

تا جایی که از مقالات نویسندگان روشن می گردد، این ژانر در سال ۱۳۷۰ راه خویش را در ادبیات فارسی باز کرد. مدتی بعد از آن که ترجمة هایکوهای ژاپنی توسط احمد شاملو و ع. پاشایی در ایران منتشر گردید. سیروس نوذری در مصاحبة خود با سایت خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) می گوید:

«از وقتی که کتاب هایکو ترجمة احمد شاملو و ع. پاشایی منتشر شد، تا سال ۷۰ طول کشید که این موضوع به یک جریان تبدیل شود. حدود پانزده سال است که این ژانر به صورت جدی وارد شعر فارسی شده است.»

این نشان می دهد که «شعر کوتاه» فارسی از ترجمة هایکوهای ژاپنی الهام گرفته است. البته ترجمة هایکو در زبان فارسی از اوایل دهة چهل در ایران آغاز یافت، اما در دهة شصت با ترجمة شاملو و ع. پاشایی جایگاه خویش را تثبیت نمود. باز هم نوذری می گوید:

«در ایران ترجمة هایکوهای ژاپنی باواسطه و بیشتر از روی ترجمه های انگلیسی و آلمانی آنها صورت گرفته است. بر بنده روشن نیست که اولین بار چه کسی به ترجمة شعرهای ژاپنی پرداخت. تا آنجا که می دانم در اوایل دهة چهل، «حسن فیاد» ترجمة چند شعر کوتاه ژاپنی را در مجلة آرش انتشار داد و از آن پس نیز ترجمه های پراکنده ای در مجلات ادبی به چاپ رسید و به تدریج خوانندگان ایرانی با شکل بدیع و غنای تصویری و معنوی شعر ژاپن آشنا شدند. سهراب سپهری و احمد شاملو از جمله کسانی بودند که دریچه ای از هایکوهای ژاپنی بر روی قشر کتاب خوان ایرانی بازکردند. سپهری چند هایکو را با ترجمه ای موزون عرضه کرد و شاملو با همکاری حسن فیاد دوازده «شعر کوتاه» ژاپنی را با عنوان ترانه های سرزمین آفتاب ترجمه و در سال ۱۳۵۲ در کتاب همچون کوچه ای بی انتها به چاپ رساند. هم او یک دهه بعد با کمک ع. پاشایی که متخصص هنر و فلسفه شرق است، کتاب مفصل «هایکو» را با توضیحات روشن گر منتشر ساخت و امکان شناخت نسبتاً جامع خوانندة فارسی زبان را از این نوع شعر فراهم آورد.»

بنابراین ترجمة هایکوهای ژاپنی تأثیر به سزای خویش را بر پیدایش «شعر کوتاه» فارسی گذاشت و از آن به بعد «شعر کوتاه» به عنوان یک نوع ادبی در جریان ادبیات باقی ماند. سیدعلی صالحی ادعا دارد که اولین بار او «شعر کوتاه فارسی» را سروده است. وی شعرهای خود را نخستین هایکوهای فارسی نام می برد. اما قدرت الله ذاکری مترجم و هایکوشناس دیگر ایران در رد این نظر می گوید:

«ابتدا باید ببینیم منظور از «هایکوهای فارسی» چیست؟ شکی نیست که به هیچ عنوان نمی شود قوانین هایکوی ژاپنی را در «شعر کوتاه» فارسی لحاظ کرد. پس تنها می توان در کوتاه بودن شعر از هایکو تقلید کرد. همان طور که گفتیم در سرتاسر جهان خیلی ها اشعار کوتاه سروده و آن را مجموعة هایکو نام نهاده اند. پس این که اشعار کوتاه خود را هایکو بنامیم ایرادی ندارد. اما به هیچ وجه نمی فهمم «اولین هایکوهای فارسی» یعنی چه؟! ما هیچ تعریف دقیقی از هایکوی فارسی نداریم که بخواهیم بگوییم این اولین مجموعة آن است. اگر منظور اشعاری کوتاه است، قبل از این مجموعه، مجموعه های دیگری هم منتشر شده اند. مثلاً آقای «سیروس نیرو» در سال ۱۳۷۹ کتابی منتشر کرده اند به نام «مینیاتورهای ایرانی» و نیز کتابی با نام «گنجشک ناتمام» سرودة سیدعلی میرافضلی که فکر کنم آن هم نام هایکو را بر خود داشت و چند سال پیش منتشر شد. به علت فراگیر شدن نام هایکو در جهان، نامیدن اشعار کوتاه به اسم هایکو، شاید به نوعی خوب هم باشد، اما این که آقای سیدعلی صالحی کتاب خود را اولین هایکوهای فارسی می خوانند، چندان درست و منطقی نیست.»

(وبلاگ ژاپن؛ سرزمین آفتاب و احترام؛ ۵/ آذر/ ۱۳۸۶)

سیروس نوذری نیز ادعا دارد که اولین بار وی شعر هایکوی فارسی سروده است. این شاعر کتابی هم تحت نام «شعر کوتاه معاصر ایران» دارد که در مورد هایکو به صورت دقیق بحث کرده است. کتاب دیگر او «هزار سال عاشقی» است که شامل نزدیک به سیصد «شعر کوتاه» در ژانر هایکو است. نوذری می گوید:

«خودم از اولین کسانی هستم که این نوع شعر را آغاز کردم و بیش از آن که تحت تأثیر ادبیات فارسی قرار بگیرم، تحت تأثیر این نگاه شعری هستم. البته بسیاری دربارة این ژانر به بیراهه رفته اند و نوشتن جملات قصار آمیخته به طنز را، که در واقع کاریکلماتور است، به اشتباه هایکو تصور کرده اند و من در پی نشان دادن شکل درست آن هستم.»

اما در افغانستان هنوز نمی توان تاریخ دقیقی برای شعرهای کوتاه تعیین کرد. به نظر می رسد هنوز زود باشد که بگوییم در فلان تاریخ اولین «شعر کوتاه» دری سروده شد، چراکه کارهای پراکنده ای کم و بیش صورت می گیرد، لیکن هیچ یک از این کارها از لحاظ کمی و کیفی در سطحی نیستند که بشود گفت «شعر کوتاه» دری یا نخستین «شعر کوتاه» دری هستند. اما در مورد ترجمة هایکوی ژاپنی به زبان دری باید گفت نخستین بار نمونه هایی از ترجمة هایکوی ژاپنی را از حضرت وهریز شنیدم:

شب کوتاه تابستان

ببین یک قطرة شبنم

به پشت کرمک صد پا

□□□

طفل بازیگوش

در حویلی می دواند چار سوسگ را

ماه تابستان...

□□□

زندگی اش را

او به گرداگرد آویزان پلی پیچاند

پیچک وحشی

□□□

جنگاور در محاصره

بر کلاهخود سنگینش

پروانه ای نشست

(از دست خط مترجم)

● شگردهای «شعر کوتاه»

اگر از شگردهای شعر کوتاه صحبت به میان می آید به این معنا نیست که قواعد ثابتی برای آن وجود دارد. بلکه به این مفهوم است که یک سری معیار برای تشخیص این قالب از قالب های دیگر در نظر گرفته شده است. این معیارها می توانند فقط به عنوان یک شاخص و علامت عمل کنند. البته همین شاخص ها هم تنها در اشعار شاعران «شعر کوتاه» قابل بازیابی است، ورنه هنوز شاعری نیامده است تا آنها را به صفت یک تئوری مورد بررسی و دقت قرار دهد. لذا اگر بخواهیم به علامت های «شعر کوتاه» دست رسی پیدا کنیم، باید این دو روش را طی نماییم:

الف. شعرهای کوتاه را به دقت مطالعه و سه بُعد علامت های مورد نظر را از آنها استخراج کنیم.

ب. تئوری هایی را که در اشعار کلاسیک و جدید مطرح شده اند به دقت تفحص و از میان آن ها چیزهایی را که به درد کارهای ما می خورد بازنویسی کنیم و بعد از آن هرکدام را از منظر تئوری های ادبی در ترازوی نقد قرار دهیم. ما در این نوشته سعی خواهیم کرد هر دو شیوه را هم زمان به کار ببریم و با استفاده از آن علامات، شگردهای روشنی را برای «شعر کوتاه» استخراج نماییم.

آنچه در «شعر کوتاه» می تواند به صفت شاخص و علامت یا معیار و شگرد قابل شناخت و توجه باشد اینهاست:

۱) تصویر

رضا براهنی در کتاب «طلا در مس» تصویر را چنین تعریف می کند:

«تصویر، حلقه زدن دو چیز از دو دنیای متغایر است به وسیلة کلمات در یک نقطه معین.»

و

«تصویر کلمه ای است کلی و جامع و شامل هر نوع تشبیه، هر نوع استعاره هر نوع سمبل و هر نوع اسطوره می شود.»

(براهنی، رضا: طلا در مس، چاپ اول، زریاب، تهران، ۱۳۸۰، ص ۱۱۵)

همچنان وی از قول ازرا پائوند می نویسد:

«تصویر آن چیزی است که گره فکری و عاطفی را در لحظه ای از زمان ارائه می دهد.»

(همان؛ ص ۱۱۳)

یه به نقل از ژان پل سارتر می آورد:

«تصویر عبارت از نحوه خاص ظهور یک شیء در شعور انسانی است و یا به طریق اولی تصویر طریقة خاصی است که شعور انسانی به وسیلة آن، یک شیء را به خود ارائه می دهد.»

(همان، ص ۱۱۴)

مهم ترین کاربرد تصویر ایجاد شکل ذهنی حاصل از اشکال خارجی و ذهنی است که خود را در قالب کلمات ارائه می نماید.

آنچه در «شعر کوتاه» به عنوان یک شرط قابل درک است این است که در «شعر کوتاه» تصویرها به صورت بسته وارد ذهن شاعر می شود. شاعر می خواهد مفهوم مورد نظر خویش را در یک تصویر کاملاً بسته و پیچیده عرضه بدارد. به این شعر نگاه کنید:

رقص ماه در چالة کوچک

شتاب اسب

مرد تنها

(برگرفته از کتاب «یک پنج شنبه بی تو»، رضا آشفته)

در این شعر، شاعر چالة کوچکی را که ماه در آن بازی می کند، تصور می کند، سپس اسب خیال را می بیند که می خواهد از آن بگذرد و در این زمان تنهایی خویش را حس می کند. این تصویر بسته از اشکال مختلفی در ذهن شاعر شکل گرفته است. اگر گره های این تصویر موجز را باز کنیم، به داستان کاملی شباهت می یابد.

این هم یک نمونة دیگر:

پنجره ای رو به دریا

قایقی آواره

جزر و مد

(همان)

اگر گره تصویرهای این شعر را بازگشاییم این گونه جلوة داستانی می یابد: خانه ای کنار دریا. و کسی پشت پنجره ایستاده است. به طرف دریا نگاه می کند. می بیند یک قایق در جزر و مد دریا سرگردان می گردد.

«شعر کوتاه» شعر تصویر است. از حرف و پیام در آن خبری نیست. شاعر با ارائه کردن تصویری بسته از آن چهار چیز را اراده می کند:

▪ فشردگی زبان شعر

▪ سرعت ارائه تصویر

▪ طلب کوشش و جست وجو از خواننده برای درک دقیق تر

▪ افزودن عوالم دیگر که توسط خود خواننده ایجاد می گردد.

۲) ایجاز

یکی از شاخص ها و شگردهای «شعر کوتاه» ایجاز است. ایجاز به مثابه رکن اساسی نقش اولیه خود را ایفا می کند. حتی بسیاری از واژه های ضروری از کار می افتند و کلماتی که مطابق قواعد دستوری باید بیایند دیگر در ساختار شعر حضور ندارند. چنان چه ما این موضوع را در هایکو نیز مشاهده می کنیم:

از میان پنجره های تهی

در آسمان خراش های متروک

تنها یک پروانه

(سایت تأملات؛ تام برینک، برگردان: حسین شهرابی)

اگر بخواهیم آن را به نثر برگردانیم این گونه می شود:

«وقتی از پشت پنجره ها با آسمان خراش های تهی، می بینم جز یک پروانه در آسمان چیزی دیده نمی شود.»

یا:

«وقتی از میان پنجره های تهی می بینم، تنها یک پروانه در آسمان خراش های متروک زندانی است.»

و اگر اندکی شاعرانه ترش بسازیم این گونه می شود:

از پنجرة تهی

چون نگاه می دوزم بر کاخ بلند متروک

تنها یک پروانه سرود می سازد آزادی را.

در «شعر کوتاه» نیز قضیه همین است. «شعر کوتاه» به همین خاطر (فشردگی) به این نام مسما گردیده است. تماشا کنید:

سوسنی

تشنه و تنها

لای انبوه علف ها

(سایت همشهری، ۸/ شهریور/ ۱۳۸۴؛ سیدعلی میرافضلی: کتاب گنجشک ناتمام)

به این صورت می بینید این شعر در نهایت فشردگی خود قرار دارد. زیرا در «شعر کوتاه» یک طرف شاعر است و طرف دیگر مخاطب. نصف شعر را شاعر می سازد و نصف دیگرش را مخاطب. حتی از آوردن فعل هم صرف نظر می شود. چون ابَرخواننده خود می داند که شاعر چه می خواهد بگوید، لذا شاعر کار فعل را به دوش خواننده می گذارد. به این شعر نگاه کنید:

موج های کوکو

ته نشین در تن من

جستجوی عشق

(برگرفته از کتاب «یک پنج شنبه بی تو» از رضا آشفته)

شما در این شعر حتی یک فعل هم نمی بینید. به نظر می رسد نبود فعل باعث زیبایی شعر شده باشد، چه این که اگر فعل در مصراع های فوق آورده می شد طبعاً لطافت فعلی را نمی داشت.

۳) پرهیز از آوردن فعل:

از آنجا که «شعر کوتاه»، خود به سه یا چهار سطر ختم می شود، لذا لازم نیست در هر مصراع فعلی آورده شود. آوردن فعل تنها در جایی ضروری است که شعر بدون آن امکان فهم نداشته باشد یا آوردن آن به زیبایی و فرم شعر کمک کند. در غیر آن حذف فعل از محسنات «شعر کوتاه» محسوب می گردد.

پرواز بادبادک رویا

از بام خانه های تهی دست

(سایت همشهری، ۸/ شهریور/ ۱۳۸۴؛ سید میرافضلی: کتاب گنجشک ناتمام)

۴) پرهیز از آوردن قافیه

قافیه از اصول اشعار کلاسیک است. هدف از آوردن آن در شعر کلاسیک، کامل ساختن موسیقی شعر است و شاعر به خاطر تأثیرگذاری بیشتر از موسیقی قافیه استفاده می کند. بنابراین در اشعار نو لازم نیست از آن استفاده صورت گیرد. خصوصاً اشعار غیر موزون که از وزن عروضی در آن خبری نیست.

کم می آیند واژه ها

وقت گفتن از تو

تولدت مبارک.

(وبلاگ راز)

۵) محدودیت سطرها

«شعر کوتاه» مثل دوبیتی در سه یا چهار مصراع به پایان می رسد و حداقلِ آن دو مصراع است. البته این به این معنا نیست که نباید از چهار مصراع بالاتر رود. مهم این است که تابع ساختار «شعر کوتاه» باشد. اگر اندکی دقت کنیم خواهیم دید که ساختار درونی «شعر کوتاه» به گونه ای است که بیش از چهار سطر را به خود نمی پذیرد. به این شعر نگاه کنید:

کیف قدیمی مرا بیاور

امّا هرگز با کنجکاوی آن را باز مکن

نام، نامه ای از تو

در آن نیست!

(پرویز خائفی؛ مجله بخارا، شماره ۳۷)