«سفر پنجم» گشایشگر راه تازه ای بر روی شعر فارسی بود. راهی که با این کتاب آغاز شد از نظر طبیعت و ترکیب و نقش با راه نیما بیگانه نیست. اما این هر دو راه همسو و احتمالا هم مقصد بودند. بدعتی که نیما گذاشت ریشه در سنت های شعری داشت؛ نوآوری در جهان شعر به کمک جهانی های شعر. بدعتی که صفارزاده در «سفر پنجم» گذاشت، ریشه در کتاب های آسمانی داشت و بیشتر قرآن. این مجموعه شعر با شعر «سفر سلمان» آغاز می شود. بندهای اول و دوم شعر (جمعا ۱۱ مصراع) را که می خوانی خود را در گوشه خوشی از فضای شعر نیمایی می یابی، با همان افاعیل شکسته نیمایی، با همان ساخت قافیه ای نیمایی که هر جا خوش تر داشت می نشیند و، کم و بیش، با همان زبان نیمایی و ترکیب ها و تزئین هایش: «دهبان پارسی/ از بستر شکایت و شب برخاست / خوابش نمی برد / شب پایدار بود» (ص ۱۲)

اما هنوز در این فضای مأنوس نیمایی جا خوش نکرده ای که احساس می کنی دارند زمینی را که رویش ایستاده ای از زیر پایت می کشند. افاعیل به هم می خورند، مفعول ها و فاعلات ها با مفاعلن فعلات ها و این چیزها درمی آمیزند و قوافی نیز، و زبان و ترکیبات، هم: «دهبان پارسی / از چشم های خالی ایوان / و چشم های خسته گریزان / گذر می کرد» (ص ۱۲)

و هر چه بیشتر می روی شگفتی های تازه تری می بینی و با هر شگفتی خود را یک قدم از فضای نیمایی دورتر می یابی، تا آنجا که یک مرتبه احساس می کنی در امتداد راه تازه ای پیش می روی. و این راه تازه سفر پنجم است. و این طرز تازه با شعر دوم کتاب با «سفر هزاره» اوج تازه ای می گیرد، جرأت پیدا می کند، به خود و از اصالت خود مطمئن تر می شود و دورتر و بالاتر می رود:

«در انتهای دره مه / سکوی ابر می چرخد / سکوی ابر / ابر نهان کننده و بارنده / ابر گلوی کیست که می بارد / ما کیستیم / ما در هزاره چندم هستیم»

به شعر سوم کتاب، به «سفر عاشقانه» که می رسی، کمال این راه نو، این طرز تازه را به چشم می بینی. شاعر با راه نویی که در پیش گرفته، اخت شده است. مطمئن است که در این تجربه پیروز شده است. می داند که این راه به هیچستان نمی انجامد و می داند که بن بست هم نیست و نیز می داند که پایانی ندارد. و می توان همیشه در امتداد این راه رفت، بی وحشت پایانی و همیشه با امید رفت:

«و من به راه / و راه به من / یگانه ترین هستیم / و من همیشه در راهم / و چشم های عاشق من / همیشه رنگ رسیدن دارند» (ص ۵۳)

سفر عاشقانه، در عین حال که در باور من، یکی از اصیل ترین جلوه های شعر نو ایران بود از جهانی ترین آن نیز هست. از سفر عاشقانه که گذشتی همه چیز این راه تازه برایت آشنا شده است. با راه تازه الفت گرفته ای و آنچه در امتداد این راه می بینی هفت شعر کوتاه دیگر برایت شعرند. شعر خوب نجیب. شعری که نه لوس است و نه لوث شده است و نه می شود از سرش گذشت:

«آن سبزه / کز ضخامت سیمان گذشت / و قشر سنگی را / در کوچه شبانه بابل / تا منتهای پرده بودن / شکافت / آن سبزه زندگانی بود...» (ص ۱۱)

این ساخت و ترکیب کتاب سفر پنجم بود. حالا به راه تازه ای بپردازیم که از پس این کتاب بر روی شعر پارسی باز می شود و برای این کار باید از نیما شروع کنیم:

گفتیم بدعت نیمایی نوآوری در جهان شعر است به کمک جهانی های شعر. شعر فارسی پیش از نیما، به دلیل گوشه چشمی که به خاصان داشت به دلیل دورافتادگی اش از جریان طبیعی زندگی و به دلیل سنت های زندگی و به دلیل سنت های ریشه در قرونش، شعری بود ویژه خاصان. اما نیما شعر زندگی را بدعت گذاشت. زندگی را با شعر آشتی داد. افق تنگ شعر را که به مفاهیم محدود و انتزاعی (عشق و عرفان و هجر و وصل و جنگ و نعت و این حرف ها) ختم می شد، گسترش داد. نیما می دید و می دانست که شعری با وسعت زندگی نمی تواند در چارچوب سنت های شعری گذشته محدود بماند و برای رسیدن به چنین شعری قالب های گذشته قالب های عروضی را کنار نگذاشت، بلکه همان ابزار موجود را گرفت. به دردنخورهایش را به دور ریخت، زر و زیورها و زنگوله هایش را کنار گذاشت و از آنچه به جا ماند قالب های تازه ای را ساخت؛ قالب هایی که انعطاف پذیر و باز بودند. زیرا زندگی انعطاف پذیر است و شعر زندگی باید انعطاف پذیر باشد. بعد از نیما، سپهری و فروغ (فروغِ از «تولدی دیگر» به بعد) دنیای زندگی را پایگاه خود قرار دادند. سپهری و فروغ شعر را با تمام جلوه ها و امکاناتش به دنیای زندگی آوردند. به همین دلیل شعر این دو زمینی تر است و روشن تر، و ملموس تر.

زندگی در شعر این دو کمتر دستخوش تغییر می شود. تفاوت پایگاه نیما (زندگی در شعر) و پایگاه سپهری و فروغ (شعر در زندگی) را نباید تفاوت سطحی و جزئی گرفت. این تفاوت بسیار بنیادی و مهم است. در شعر نیمایی زندگی تابع و شعر متغیر است و همراه با نوسان های و ضرورت های شعری، جلوه زندگی دستخوش تغییر می شود. در صورتی که در شعر سپهری و فروغ زندگی متغیر و شعر تابع است و همراه با کش و قوس ها و زیر و بم های زندگی، شعر هم به تبع تغییر چهره می دهد. اگر از شعر نیمایی و شعر سپهری و فروغ اولش تنها به بازآفرینی زندگی در شعر و دومی تنها به بازآفرینی شعر در زندگی قناعت می کند در شعر طاهره صفارزاده در سفر پنجم رابطه زندگی و شعر مطرح نیست و به بازسازی یکی از این دو در آن دیگری قناعت نمی شود. بلکه درباره زندگی و شعر سوال می شود و خطاب می شود. همین جا توضیح بدهم که هرگز نخواسته ام کلام آسمانی و عظمت آن را با شعر مقایسه کنم اما می توان گفت شعر صفارزاده با نگاه به افق کلام آسمانی به بازآفرینی صرف نمی اندیشد و تنها هدفش خلقت ادبی نیست. سخن آسمانی برای به آفرینی است که آفریده می شود و برای تعالی و ارتقا و عبور از بدی ها و نیل به مدینه فاضله. به همین دلیل، سخن کتب آسمانی بشیر و نذیر است، می ترساند و بشارت می دهد. سخن سفر پنجم نیز چنین است. بی طرف نیست. به نظاره نایستاده است. مژده می دهد، می ترساند، سوال می کند، نفرین می کند و باز بشارت می دهد و فتوا می دهد:

«در هفت سین باستانی / سرخاب را دیدم که هلهله می کرد / و سین قرمز سر ساکت بود / این بانوان شهر / گلویتان هرگز از عشق بارور نشده ست / وگرنه سرخاب را به اشک می آلودید / و سین ساکت سر را سلام می گفتید» (ص ۶۸)

یا: «من اهل مذهب پرسشکارانم / اسکندر گرفت / یا تو تقدیم کردی / خریدار خرید / یا تو فروختی» (ص ۶۸)

و در تأیید این مختصه از زبان سفر پنجم، می توانی همه کتاب را به عنوان دلیل بیاوری؛ همه کتاب را. بدعت صفارزاده در جهان شعر است، به کمک جهانی های دین. در این طرز تازه، اشارات شهوانی نیست؛ فکری برای اسافل اعضا نشده. برعکس پر است از اشارات نیما و ایماها و عناصر دینی. صفارزاده این راه تازه در شعر پارسی را یک تنه طی کرد...