در سه سال گذشته وضعیت فروش آثار ادبیات داستانی در ایران شکلی دوگانه را تجربه کرده است. به این معنا که در وهله اول به دلیل افت فاحش تعداد عناوین منتشر شده در سال، رکودی نسبی را شاهد بوده ایم و در وهله بعد شاهد انتشار و فروش بالای کتاب هایی بوده ایم که در حوزه ادبیات عامه پسند طبقه بندی می شوند. دسته دوم اصولا از رمان هایی تشکیل می شوند که همواره و در هر شرایطی منتشر شده و به صورت طبیعی انبوه مخاطبانی دارند که اصولا نگاه و سلیقه ادبی شان در این بحث نمی گنجد. در این سه سال عمده آثار پروفروش ادبیات ایران، رمان ها یا مجموعه داستان هایی بوده اند که در دوره های گذشته منتشر شده اند. آثاری مثل دو رمان زویا پیرزاد، سمفونی مردگان عباس معروفی، همنوایی شبانه ارکستر چوب ها نوشته رضا قاسمی، مجموعه داستان های گلی ترقی و بسیاری آثار دیگر از جمله کتاب هایی اند که به دلایل مختلف همواره از یک فروش تضمین شده برخوردار هستند.

نقطه عطف این دوران در حوزه رمان به دو کتاب بازمی گردد که در سال ۸۷ توانسته اند تا حدودی رخوت نسبی بازار کتاب داستانی ایران را بشکنند. رمان های «بیوتن» نوشته رضا امیرخانی و «کافه پیانو» نوشته فرهاد جعفری دو رمانی هستند که درحوزه ادبیات جدی طبقه بندی می شوند و ادعاهای متنی و منش روایی خاص خود را دارند. پرفروش شدن کتاب ها در ایران قواعد نانوشته خود را دارد، جدا از آثار عامه پسند، ما با کتاب هایی روبه رو بوده ایم که دهها نقد، مقاله و مصاحبه و جایزه های مختلف را یدک می کشیده اند اما آنچنان اقبالی نداشته اند و برعکس بوده اند کتاب هایی که بدون بهره بردن از این مزیت ها توانسته اند به چاپ های متعددی برسند.

نکته مهم دیگر اینکه اصولا تیراژ بالای یک رمان را اغلب مخاطبان زن تعیین می کنند، چه تعداد مخاطبان مونث بسیار بیشتر از جنس مخالف است و یکی از دلایل عمده موفقیت فروش آثار نویسندگان زن در این سال ها حمایت خوانندگانی بوده که در کتاب های ایشان نوعی همذات پنداری جنسیتی را درک کرده اند. اما دو رمان بسیار پرفروش امسال یعنی بیوتن و کافه پیانو از دو نگاه و جایگاه متفاوت آمده اند رقابتی ساخته اند که به زعم من اتفاق مهم حاشیه ای امسال است. امیرخانی نویسنده جوان تر و البته با تجربه تر رمان بیوتن قبلا نیز سابقه چشیدن مزه موفقیت در فروش را با رمان «من او» داشته است.

او با آنکه از منظر فکری به نویسندگان موسوم به مسلمان وابسته ونزدیک است اما در آثارش توانسته موضوع ها و ابژه هایی را مطرح کند که هم به فضای امروز ایران نزدیک است و هم نسبت به امر سیاسی توجه فراوان دارد. در واقع رمانی مانند بیوتن که سوژه جسورانه ای دارد یکی از معدود آثار این سال هاست که با صراحت درباره برخی ارزش های سیاسی اجتماعی صحبت می کند و از انبوه آثار نویسندگان نه چندان موفق اصولگرا فاصله زیادی می گیرد. امیرخانی این اقبال را داشته که در تقسیم بندی فکری و سیاسی مخاطبان بتواند هر دو قشر را داشته باشد. شاید او تنها مدلی از نویسندگان برآمده از راست باشد که میزان قابل توجهی از مخاطبانش بدون توجه به خط مشی سیاسی و فکری او آثارش را می خوانند.

از سوی دیگر فرهاد جعفری روزنامه نگار میانسال با اولین رمان خود یعنی «کافه پیانو» سعی در اجرای تجربه ای داشت که کمتر در رمان ایرانی این سال های اخیر اجرا شده است. او رمانی نوشته که از لحاظ طبقه بندی ارزشی میان ادبیات عامه پسند و ادبیات روشنفکری می ایستد و تلاشش برای نزدیک شدن به امور روزمره، وصف و تکرار جزئیات و اصولاً ارائه نوعی رئالیسم استاندارد خوش خوان باعث شده تا هم کنجکاوی مخاطبان ادبیات روشنفکری را برانگیزد و هم برای انبوه مخاطبان آثار عامه پسند جذاب باشد. هرچند کافه پیانو موافقان و مخالفان سرسختی دارد که بیشتر مخالفانش هم افرادی هستند که از جناح ادبیات روشنفکری آمده اند. با این مختصات و در روزهایی که اصولا جریان انتشار رمان در ایران به چیزی نزدیک صفر رسیده است، دو رمانی منتشر می شود که هر کدام به شکلی وابستگی و توجه ملموس به واقعیت های زیستی، سیاسی و تاریخی ایران دارند و تلاش داشته اند که برخی تابوها را بشکنند.

از منظر ادبی رمان بیوتن نسبت به کافه پیانو رمان کامل تری است و شکل شناخته شده رمان را دارد، در حالی که کافه پیانو به دلیل تاکید نویسنده اش برساختاری که بیشتر شبیه داستان های کوتاه به هم پیوسته است به مفهوم ژانری تبدیل به یک رمان کامل نشده است. هرچند عمده مخاطبان این رمان ها آنچنان توجهی به مسائل فنی و تکنیکی ندارند و موضوع و مفاهیم مطرح شده در آنها را معیار قضاوت خود قرار می دهند. بیوتن از مشکلی رنج می برد که آن هم حضور بیش از حد صدای نویسنده در متن است و کافه پیانو دقیقا از همین منظر صاحب نقطه قوت شده است. هرچند کمی پرگو و در پاره ای اوقات خام دستانه فرم «من راوی» را اجرا می کند اما این آگاهی را داشته که بتواند از مفاهیمی صحبت کند که ابعاد عاطفی خاصی داشته و همین برای بسیاری مخاطبان جذاب به نظر می رسد.

بیوتن رمان تکنیکی تری است و تلاش امیرخانی برای استفاده از مفهوم رمان یک تجربه نسبتا جدید به نظر می رسد، در حالی که کافه پیانو به هیچ وجه علاقه ای به تغییر بسیاری اسلوب های روایی شناخته شده اش ندارد. جعفری با تاثیر فراوانی که از رمان مشهور سلنیجر یعنی ناتوردشت گرفته یک لحن خاص ساخته که به شدت جهان را از بالا نگاه می کند و برایش خط و نشان می کشد. قهرمانی که مدام حرف می زند تا خود را تثبیت کند و به زعم من این شیوه (هر چند آن اضطراب وجودی هولدن کالدفیلد رمان ناتوردشت اصلا در قهرمان رمان جعفری وجود ندارد) با آنکه از سوی برخی منتقدان آنچنان مورد توجه قرار نگرفته برای بسیاری مخاطبان ادبیات ایران جذابیت دارد. مقایسه این دو رمان می تواند ویژگی های دیگری را بر ما آشکار کند.

اما هر دو آنها از یک وضعیت استفاده فراوانی کرده اند و آن توجه آشکار و عریان نسبت به برخی ارزش ها است و تلاش برای به وجود آوردن نگاهی انتقادی و این در زمانی است که بسیاری مخاطبان ایرانی خسته از انواع داستان های ازپا افتاده آپارتمانی، بی مکان و بی زمان و محافظه کار به این دو رمان روی خوش نشان داده اند. رفتارهای بیرونی نویسندگان این دو رمان نیز تا حدودی در اقبال ایشان تاثیر داشته است. امیرخانی هرچند نسبتا ساکت و دور از حاشیه است اما ایده آلیست است و برای این آرمان گرایی تلاش می کند. برعکس فرهاد جعفری نویسنده ای پرهیاهو و پرحاشیه است که از هر ابزاری برای مطرح تر شدن رمانش استفاده می کند. رفتار هنرمند و نویسنده در این دو مدل بسیار با هم متفاوت است. اولی رئالیستی ایده آلیست و دومی رئالیستی پوپولیست.

اولی از رفتارهای ایده آلیستی خود به سمت آفرینش نوعی رئالیسم ایجابی در رمانش می رود و دومی با درونی کردن رفتارهای پوپولیستی اش و استفاده از ابزارهای این رفتار دقیقا رمانی نوشته که در آن رئالیسم به مثابه امری برای فریاد زدن بر سر جهان و برجسته کردن رویاها و خاطرات راوی اجرا می شود.