زبان به مثابه «بی واسطه ترین دلال فکر» (پیوند دهنده سوژه به ابژه) نقش مهمی در جریان فکری اجتماع انسانی بازی می کند و سودمندی «نوشتار» یا «گفتار» [= سخن یا همان Logos) جز از این منظر قابل توجیه نیست. حال از بخت یاری ماست شاید که ریشه زبان مان گسستی ژرف با زبان لاتین (به ویژه از حیث ساختار) دارد. به عبارتی دیگر می خواهم بگویم منجنیق «فارسی» ما را به گوشه ای از جهان پرتاب کرده است. بزرگترین آثار ادبی یا فلسفی ما در چاردیواری تنگ زبان مان می ماند و خاک می خورد. شاید در میان نخبگان ایرانی تنها صادق هدایت جهانی شد و تقریبا به جز او دیگران شانس این نیافتند که آثارشان در جهان خوانده شود و در «بازار فرهنگ جهانی» معامله و محک بخورد. هم از این روست که «ترجمه» معنای دیگری برای ما (منظورم در ایران) می یابد. گمان می کنم ترجمه یک اثر آلمانی به انگلیسی بیشتر به تغییر فرم می ماند و ضربه چندانی بر «معنا» وارد نمی کند. اما ساختار زبانی ما به گونه ای است که علاوه بر طلب نمودن مهارت گزاف در ترجمه، مستلزم صرف زمانی بسیار است. ترجمه های پرتوان آثار مهم فلسفی و ادبی به فارسی، بیشتر یک پروژه وقت گیر پر از ریزه کاری است و چه بسا مترجم در زمانی که برای ترجمه اثری مثل «لویاتان» صرف می کند، قادر است کتابی پر توان تر در حوزه فلسفه سیاسی بنویسد و چندین و چند کتاب غیر فارسی را هم بخواند و زیر و رو کند. این را بدان جهت گفتم تا نشان دهم که «ترجمه» در ایران چقدر کار پر هزینه ای است برای کسی که سودای خواندن، دانستن و نوشتن دارد.

پس تردیدی نیست که مترجم (به ویژه اگر انسان آکادمیک به قول بوردیو و به طور کلی انسان فلسفه ورز باشد) باید وسواس بسیاری در انتخاب آثاری که می خواهد ترجمه کند، به خرج دهد. حال آنکه به نظر می رسد داستان ترجمه در ایران به گونه ای دیگر رقم می خورد. به صورت استقرای ذهنی شاید بتوان دو گونه ترجمه در حوزه علوم انسانی دسته بندی کرد:

۱ ۱) بر اساس سیر خاص (مکتب/ نویسنده/ موضوع)

۱ ۲) بر اساس ترجمه آثار کلاسیک

۲) بر اساس سلیقه شخصی مترجم یا ناشر

در میان مترجمانی که سیر خاصی برای آثار خود دارند، برای مثال می توان از لطفی، عنایت، فولادوند و فرهادپور نام برد. وقتی به کارنامه این مترجمان می نگریم، گویی حفره ای را به هر ضرب و زوری هم که شده، پر کرده اند. اما عموما ترجمه ها از سیاق دوم که همان بر حسب سلیقه است، پیروی می کنند. البته این به هیچ وجه نافی ارزش کار این مترجمان نیست. اما به هر حال دغدغه اساسی که پدید می آید، این است که معیار انتخاب این کتاب ها چیست.

اخیرا در سمیناری که برای بزرگداشت آثار حسن چاوشیان در رشت برگزار شده بود، شرکت کردم و به نظرم رسید که شاید بتوان مجموعه آثاری را که چاوشیان بدان پرداخته را در رسته «پست مدرنیته» قرار داد، اما باز هم مجموعه ای است از همه رنگ!

مثلا در حوزه ای دیگر یحیی امامی (که اخیرا درگذشت) در جایی از هابرماس (شبیه سازی)، در جای دیگر از فوکو (کلینیک) و در جای دیگر از بوردیو (علم) را ترجمه می کند. این کار فی نفسه هیجان انگیز است، برای من علاقه مند به حوزه علوم اجتماعی. ولی آیا می توان گفت این کار برای آن مترجم و یا به طور کلی برای جریان فکر در جامعه هم سودمند است؟ (بیش از ده سال است که آثار فوکو در ایران ترجمه می شوند، با وجود ترجمه آثار بسیاری از او، هنوز ناتمام است؛ در حالی که اگر یک نفر سه سال صرف می کرد می توانست تمام آثار او را ترجمه کند).

پرسش من این است: آیا زمان گذاشتن برای ترجمه آثاری پراکنده از هر گوشه و کنار فلسفه و علوم اجتماعی توجیه خاصی دارد؟ آیا منجر به انباشت معرفت و ایجاد سنت فکری می شود؟