خلاصه:

سالهاست هنگام افطار در ماه مبارک رمضان، شش بیت زیبا و عمیق از مثنوی معنوی مولانا، با صدای محمدرضا شجریان، در گوشهء دلنشین مثنوی افشاری، مومنان روزه دار را صفای دل است. در این مقال به شرح مختصر و سادهء این شش بیت پرداخته ایم.

این شش بیت از این قرارند:

این دهان بستی دهانی باز شد

تا خورندهء لقمه های راز شد

لب فروبند از طعام و از شراب

سوی خوان آسمانی کن شتاب

گر تو این انبان ز نان خالی کنی

پر ز گوهرهای اجلالی کنی

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

چند خوردی چرب و شیرین از طعام؟

امتحان کن چند روزی در صیام

چند شبها خواب را گشتی اسیر؟

یک شبی بیدار شو دولت بگیر

□□□

اما شرح یک به یک این ابیات:

این دهان بستی دهانی باز شد

تا خورندهء لقمه های راز شد

هنگامیکه این دهانت را ببندی، دهان دیگری باز می کنی که لقمه هایش لقمه های راز است.

عرفا روزه داری را به چند دسته تقسیم می کنند. یکی روزهء عوام است که با خودداری از مبطلات فقهی تحقق می یابد. دوم روزهء خواص است که علاوه بر خودداری از مبطلات فقهی خودداری اعضاء بدن از گناه را در بر دارد. و سوم روزهء خواص خواص است که با خودداری های انواع قبل بعلاوهء پرهیز از اموری که انسان را از حقیقت درونی اش(خداوند) دور می کند، متحقق می شود.

نیز تقسیم بندی ئی از نیت روزه داران ارائه داده اند:

۱) به نیت رضایت غیر خدا. مثلاً برای ترس از اطرافیان یا برای رسیدن به نفعی یا فقط برای اینکه عادت جامعه است که روزه بگیرند.

۲) نیتی که در آن موارد فوق است بعلاوهء کمی ترس از مجازات خدا و امید به پاداش.

۳) نیتی که صرفاً بخاطر ترس از مجازات یا رسیدن به پاداش روزه است.

۴) نیتی که بخاطر رهایی از مجازات و رسیدن به پاداش است بعلاوهء قصد نزدیکی و رضایت الهی.

۵) نیت برای صرفاً رضایت، نزدیکی و وصل به حق.

پس "روزه" یک تعریف واحد ندارد و بسته به نیت و منظور فرد روزه گیرنده معنی پیدا می کند. مردم در تداول عامه لفظ "روزه" را بکار می برند اما چه بسا منظورهایشان از این کلمه بسیار متفاوت از هم باشد.

امام علی (ع) نیز می فرمایند: "بسا روزه داری که بهره ای جز گرسنگی و تشنگی از روزه داری خود ندارد، و بسا شب زنده داری که از شب زنده داری چیزی جز رنج و بی خوابی به دست نیاورد! خوشا خواب زیرکان، و افطارشان!"

و این کلام بسیار بسیار عمیقی ست.

برگردیم سراغ اولین بیت مولانا که در ابتدای این یادداشت آورده شده است.

□□□

با توضیحی که داده شد نیز می توان فهمید که این ابیات مولانا جلال الدین نیز می تواند نزد روزه داران معناهای متفاوتی شود. برای هر روزه دار معنای خودش را داشته باشد(چون روزه معناهای گوناگون دارد، و هم روزه داری.). لذا این ابیات نیز در چند سطح می توانند معنی شوند.

یک چنین خصوصیتی از متون را خود مولانا نیز اشاره کرده است. سخنی از پیامبر خردمند اسلام (ص) نقل می کند و آن را توضیح می دهد:

تفسیر این خبر مصطفی علیه السلام کی للقران ظهر و بطن و لبطنه بطن الی سبعهٔ ابطن

حرف قرآن را بدان که ظاهریست

زیر ظاهر، باطنی بس قاهریست

زیر آن باطن یکی بطن سوم

که در او گردد خردها جمله گم

بطن چارم از نبی خود کس ندید

جز خدای بی نظیر بی ندید

تو ز قرآن ای پسر ظاهر مبین

دیو آدم را نبیند جز که طین

ظاهر قرآن چو شخص آدمیست

که نقوشش ظاهر و جانش خفیست

مرد را صد سال عم و خال او

یک سر مویی نبیند حال او

(دفتر سوم، بیت ۴۲۴۵)

خلاصهء کلام اینکه هر سخن معنوی دارای لایه ها و سطوحی است که انسان ها بسته به کیفیت عقلی و یا روحی خود بهره ای از آن می برند.

حال در مورد این ابیات نیز ما دو نوع معنا را در اینجا سعی می کنم بدست دهیم. معنای اول در سطح روزه داری بمعنای عام آن است: خودداری از خوردن غذا و خوراک شکم. و معنای دوم کمی باطنی تر و آن پرهیز از غذای نامتناسب روان و روح آدمی.

اما بیت اول:

این دهان بستی دهانی باز شد تا خورندهء لقمه های راز شد

هنگامیکه این دهانت را ببندی، دهان دیگری باز می کنی که لقمه هایش لقمه های راز است.

سطح اول: با خودداری از خوردن خوراک شکم و تحمل گرسنگی، راه جوشش چشمه ء معنوی درونت را باز می کنی. بطوریکه روح و روانت رفته رفته می تواند از غذای معنوی(لقمه های راز) تناول کند.

"اندرون از طعام خالی دار، تا در او نور معرفت بینی". همچنین بسیار اشاره شده است به سخن پیامبر (ص) که وجود انسان همچون نی ئی است که اگر درونش تهی شود، آنگاه صدایش در می آید. بطورکلی توصیه به خالی نگه داشتن شکم برای تزکیهء روان توصیه ای مفید است و انسانی که دائماً معده اش مملو از غذاست، کمتر لطافت روحی را حس می کند.

اما منظور از "لقمه های راز" چیست؟ غذای معنوی ئی که با پرهیز از خوردن غذای ظاهری می توان از آن بهره مند بود، چیست؟

□□□

ـ لقمهء راز چیست؟

این چه نوع غذایی ست که با پرهیز از خوراک خوردن و نیز پرهیز از خوراک فکر (و تحقق سکوت)، نصیب انسان می شود؟

مولانا در بسیاری ابیات در مثنوی و غزلیات شمس، اشاره می کند که انسان تنها این جسم نیست و اصالت انسان روان اوست. روان انسان، همچون جسم، نیاز به غذا دارد. اگر از این غذا تناول نکند، رنجور و بیمار می شود. قوت و غذای اصلی انسان نور است!

قوت اصلی بشر نور خداست

قوت حیوانی مر او را ناسزاست

لیک از علت در این افتاد دل

کاو خورد او روز و شب از آب و گل

قوت اصلی را فرامُش کرده است

روی در قوت مرض آورده است

می فرماید انسان متاسفانه غذای اصلی خودش را فراموش کرده و رو به غذایی آورده که شایستهء روانش نیست("ناسزاست"). غذایی که شایستهء روان ما نیست و متاسفانه ما از آن، "روز و شب" تناول می کنیم، غذای نفس است. افکار یاوه و بیهوده ای است که ما دائماً انرژی مان را صرف آنها و برای آنها تلف می کنیم. باید از این غذا برید. از این یاوه اندیشی ها دست کشید:

لب فروبند از طعام و از شراب

سوی خوان آسمانی کن شتاب

اگر ما لب از این "قوت حیوانی"، از این "طعام و شراب" فرو ببندیم، بر سر سفره و خوان آسمانی که نور بر روی آن چیده اند و آمادهء خوردن است خواهیم نشست. خوانی که بر آن نور سرو می کنند، غذای آسمانی، غذای اصلی ما انسان ها.

خاطرم هست مدتی بنا به کاری، ماه ها مجبور بودم دور از تهران و در شهرستانی زندگی کنم. در خلال این اقامت دور از وطن، هر از گاهی به تهران می آمدم و بعد از چند روز دوباره به شهرستان برمی گشتم. دو سه روزی که تهران بودم، مادرم غذاهایی که دوست داشتم را برایم درست می کرد و سعی می کرد از لحاظ تغذیه به من برسد.

مادر اصلی و پرورندهء اصلی انسان، غذای اصلی انسان را به او می دهد و اینکه نام "ضیافت الله"، "میهمانی خدا" را بر ماه رمضان نهاده اند بی ارتباط با این موضوع نیست. با تحقق روزه، روان ما انسان ها در حقیقت به پیش آن مادر اصلی می رود و آن مادر می داند چه غذایی برای ما درست کند و بدهد که از لحاظ تغذیه غنی شویم.

نورخواری یکی از اشاره های مکرر مولاناست:

من سر نخورم که سر گران است

پاچه نخورم که استخوان است

بریان نخورم که هم زیان ا ست

من نور خورم که قوت جان است

□□□

" ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتاً بل احیاء عند ربهم یرزقون"

مپندارید آنانکه در راه خدا کشته شدند مرده اند بلکه زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می خورند

آن، غذای خاصگان دولتست

خوردن آن بی گلو و آلتست

در شهیدان یرزقون فرمود حق

آن غذا را نی دهان بُد، نی طبق

□□□

گر تو این انبان ز نان خالی کنی

پر ز گوهرهای اجلالی کنی

آقای کریم زمانی در کتاب شرح جامع مثنوی ذیل این بیت نوشته است:

"اگر تو انبان درونت را از نان و طعام مادی و دنیوی، خالی نگه داری، درونت از گوهرهای گرانقدر معرفت و یقین انباشته گردد."

مرحوم محمدتقی جعفری در کتاب نقد و تحلیل مثنوی اینگونه نوشته است:

"]با وجود[ این غذاهای حیوانی که تمام شخصیت تو را به خود خریده است، و خود را از این مواد حیوان ساز پر کرده ای، چگونه می توانی روح خود را از گوهرهای گرانبها پر کنی؟ جان انسان مادامی که در مهد طبیعت است، شیر ماده طبیعت تاریک را می خورد که اگر تکاپویی برای تکامل صورت نگیرد، ناچار این غذا و این شیر، تو را شیطانی و پلید خواهد ساخت.

)) اگر از این شیر خود را کنار بکشی، آن گاه جان تو در غذاهای روحانی با فرشتگان انباز خواهد گشت. ))"

و مرحوم فروزانفر در کتاب شرح مثنوی شریف برای این بیت و بیت بعدی اش اینطور آورده است:

"( ۱۶۳۹) گر تو این انبان ز نان خالی کنی پر ز گوهرهای اجلالی کنی

(۱۶۴۰) طفل جان از شیر شیطان باز کن بعد از آنش با ملک انباز کن

ـ انبان:کیسه ی بزرگی که زاد سفر و دیگر چیزها در آن ریزند، مجازاً، معده و شکم.

ـ شیر شیطان: بکنایت، لذات نفسانی و شهوت خصوصاً، هر چه برای حظ نفس خورند یا پوشند یا کنند.

گرسنگی و جوع، نزد صوفیان یکی از ارکان مجاهده و ریاضت است، محمد غزالی احادیث بسیار از گفته ی حضرت رسول(ص) و اقوال متعدد از طریق صوفیان نقل کرده است، همچنین ده فایده برای گرسنگی بر شمرده که اهم آنها سلامت مزاج و آمادگی ذهن برای تفکر است. سهل بن عبد الله تستری از مشایخ بزرگ صوفیه در این ریاضت، سخت قوی و صبور بوده و آن را پایه ی اصلی سلوک شمرده است، مولانا نیز گرسنگی را می ستود و خود گرسنگی می کشید، افلاکی در چند مورد از این روش که مولانا در آن ورزیده بود سخن می گوید. بعقیده ی صوفیه سیری و پرخوری علاوه بر آن که بر حاجت سالک می افزاید و از فراغتش می کاهد، شهوت جنسی را بر می انگیزد و آن شهوت برای آن که وسایل در دسترس داشته باشد حب جاه را تحریک می کند و از آن، خودپرستی و دشمنانگی و حقد و حسد و دیگر صفتهای ناپسند جوشش می گیرد و راه درست آنست که هم از آغاز سالک سیر نخورد و گرسنگی بکشد تا شهوت در وجودش نیرومند نگردد."

چنانکه قبلاً نیز گفته آمد تعبیرهای "انبان"، "نان"، "طعام" و ... در سطوح مختلف قابل بررسی هستند. فعلاً در سطح اول در حال بررسی این ابیات هستیم. پس: اگر شکمت را از غذا و طعام خالی کنی، روح و روانت از گوهرهای اجلالی نور و معرفت پر خواهد شد. با خالی کردن این، آن را پر می کنی! سخنی (بگمانم) از پیامبر(ص) نقل شده است به این مضمون که انسان همچون نی است که تا درونش تهی نشود، صدایش در نمی آید. (که البته این حدیث نیز قابل تاویل و بررسی در سطحی دیگر نیز هست.)

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

"شیر شیطان" را از شرح مثنوی شریف بقلم مرحوم فروزانفر خواندیم. کمی بیشتر روی آن تامل کنیم.

□□□

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

در این بیت، مولانا جان و روان را به طفل تشبیه کرده است. چنین تشبیهی را در دیگر ابیات و تمثیلات مثنوی نیز می بینیم. مثلاً داستان کودک حلوافروش یا داستان شخصی که سبیلش را هر روز با دنبه چرب می کرد(که داستان بسیار زیباییست).

تشبیه جان و روان انسان به کودک از چند جهت قابل بررسی است. یکی اینکه کودک پاک است. دوم آنکه کودک ساده است، ناقلا و بدجنس نیست، حیله نمی کند. سوم آنکه خام است. این وجوه تشابه کودک و جان و روان انسان است. روان انسان نیز در اصالتش پاک است، ساده و بی غل و غش است و نیز ناقلا و بدجنس و حیله گر نیست. کودک درون ما انسان ها اگر گرفتار آلودگی های محیط (از بعد روانی و نیز ذهنی) نشده باشد، اگر دراکولای محیط و جامعهء آلوده خون او را نخورده باشند، اگر روان وی بجای شیر نور از شیر شیطانی نفس تغذیه نکرده باشد، در ذات و اصل خود بسیار زیبا، باشکوه، آرام، عمیق و پاک و ساده است.

ما همه از دوران کودکی مان، دوران نورانی بودن همه چیز، حداقل خاطره ای تاریک روشن داریم. دنیا زیبا بود و درخشان. "چون چشممان به هر چیز می افتاد، آن را همچون شیر تازه می نوشیدیم". "یادم آمد یک روز دیرین گردش یک روز شیرین توی جنگلهای گیلان شاد و خرم نرم و نازک چست و چابک می پریدم از لب جو ...." و با دنیا "داستان های نهانی و رازهای زندگانی" رد و بدل می کردیم. چگونه شده است که روان ما اکنون چنان حالتهایی را از دست داده است؟! آیا دنیای بیرونی ما عوض شده است؟

□□□

چند خوردی چرب و شیرین از طعام؟

امتحان کن چند روزی در صیام

چند شبها خواب را گشتی اسیر؟

یک شبی بیدار شو دولت بگیر

شب زنده داری نیز یکی از توصیه های سلوکی است. هنگام شب به علت دوری از مشغولیت هایی که انسان در طول روز روان خود را به آنها گرفتار (و بعضاً تخدیر) کرده است، این فرصت هست که انسان به نقد حال کنونی خود از نزدیک نگاهی بیاندازد و دمی با خودش باشد. بودن با انسان های دیگر در طول روز، بعضاً احساس رقابت و جلو زدن و برتری یا خصوصیت های دیگر نفس را در انسان زنده می کند اما در شب بخاطر دور بودن از چنین محیط هایی انسان می تواند با درون خود نیز صادقانه روبرو شود و در سکوت، با خودش باشد.

یک شبی بیدار شو "دولت بگیر":

"دولت گرفتن": دولت به معنی دارایی و ثروت است. اما در اینجا بمعنی مجازی(و از نظری حقیقی!) آن بکار رفته. یعنی از دارایی معنوی و روانی برخوردار شدن. "... دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم"

روح انسان در اثر شب زنده داری و سحرخیزی(سهر) غنا، ثروت و دولت پیدا می کند و فرد احساس سبکی و شعف درونی دارد.

هرجا که دری بُوَد به شب دربندند

الا در دوست را، که شب بگشایند!

پانویس

http://masnawi.persianblog.ir