۳. روضهٔ العقول كه تحریر دیگر مرزبان نامه است . حجم كتاب بیش از مرزبان نامه و حداقل دو برابر آن است . در این كتاب مجموعاً ۹۱ حكایت در ضمن باب های مختلف آمده كه از این مقدار ۵۱ حكایت آن با مرزبان نامه مشترك است و چهل حكایت دیگر در كتاب اخیر نیامده است . به گفتهٔ ملك الشعرای بهار، روضهٔ العقول و مرزبان نامه ، دو همزادند كه از یك پستان شیر خورده و در كنار یك دایه پرورش یافته اند، الا این كه لغات تازی غریب در روضهٔ العقول بیشتر از مرزبان نامه به كار رفته و شعر پارسی در آن كمتر استشهاد شده است . ۱۳

در عین حال در شیوهٔ بیان ، جمله بندی ، تصویرسازی ، كیفیت ورود و خروج داستان ها و استنتاج از آنها با هم تفاوت هایی دارند. مؤلف مرزبان نامه ذهنی فلسفی تر داشته و به علوم و فنون بیشتری احاطه داشته است ؛ به طوری كه انعكاس معلومات وسیع او در نگارش مرزبان نامه كاملاً مشهود است و به علاوه در تصویرسازی ها از مؤلف روضهٔ العقول قوی تر بوده است . در مقابل ، محمد غازی ذهنش از علوم و فنون غیرادبی خالی بوده یا این كه به عمد آنها را در نثر خویش وارد نكرده است ؛ اما در ترادف سازی ، موازنه و ترصیع و ایراد مفردات عربی از وراوینی جلوتر رفته است . مقایسه و تطبیق این دو كتاب بر اهل تحقیق روشن می سازد كه كاستنی ها و افزودنی ها، در اصل چه مقدار دخل و تصرف وارد نموده است و باعث اختلاف این «دو همزاد» در عرصهٔ ادبیات شده است . ۱۴

بنا به نظر مرحوم علامهٔ قزوینی ، مرزبان نامه به تركی و از تركی به عربی توسط شیخ شهاب الدین عربشاه (در گذشته به سال ۸۳۴ ق ) ترجمه شده و این ترجمه در سال ۱۲۷۷ق در قاهره به طبع رسیده است . خاورشناس نامی ، روبن لوی ، مرزبان نامه را به زبان انگلیسی ترجمه كرده است . این كتاب در سال ۱۳۵۵ش به تصحیح محمد روشن در سلسله انتشارات بنیاد فرهنگ ایران ، در دو مجلد چاپ و منتشر شده و در سال ۱۳۶۷ش با اصلاحات و اضافات همراه با معانی آیات و ابیات و واژه ها به چاپ دوم رسیده است . خلیل خطیب رهبر هم مرزبان نامه را با معنی واژه ها و شرح بیت ها و جمله های دشوار و تعیین محور اشعار تازی و پارسی و برخی نكته های دستوری و ادبی و امثال و حكم ، بارها چاپ كرده است .

از روضهٔ العقول هم دو نسخه موجود است : ۱. نسخهٔ پاریس كه در فهرست نسخه های خطی احمد منزوی (۲/۱۶۱۷) معرفی شده است و میكرو فیلم این نسخه هم اكنون در دانشگاه تهران موجود است . (نك محمدتقی دانش پژوه ، فهرست میكروفیلم های كتابخانهٔ دانشگاه تهران ، ۱/۱۲۱)؛ ۲. نسخهٔ لیدن كه در فهرست كتب شرقی كتابخانهٔ لیدن (۱/۳۵۳) معرفی شده است میكروفیلم این نسخه را كتابخانهٔ مركزی دانشكدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز از مصحح خرید و هم اكنون آن را در اختیار دارد. تحریر آن روز چهارشنبه بیست و یكم صفر سال ۶۷۹ ق ، در زمان غیاث الدین كیخسرو بن قلج ارسلان انجام گرفته كه خود از سلاطین سلاجقهٔ روم است كه بین سال های ۶۳۳ تا ۶۸۲ق حكومت داشته است .

این تحریر همچنان مانند اصل كتاب در عین گمنامی پنهان ماند و بر اثر همین گمنامی ، هنوز هم چنان كه باید محك دانش و تجربهٔ اهل تحقیق عیار ادبی و ارزش هنری آن را معین نكرده است . از این جهت می توان گفت كه روضهٔ العقول در سلسلهٔ نثرهای فارسی ، به خصوص نثرهای منشیانه ، تاكنون به صورت حلقه ای مفقود مانده است و تا زمانی كه این حلقه و آثاری از این نوع در میان نباشد، بخشی از اطلاعات ما در مورد این قبیل نثرها همچنان حل نشده باقی خواهد ماند و به طور یقین نمی توان داوری های كلی در این مورد را درست و دقیق دانست .۱۵

كتاب روضهٔ العقول را اخیراً جلیل نظری ، استاد دانشگاه شیراز، تصحیح كرده است . در این تصحیح نسخهٔ پاریس اصل قرار گرفته و اختلافات آن با نسخهٔ لیدن در پاورقی به عنوان نسخه بدل ذكر گردیده است . این كتاب در واقع پایان نامهٔ تحصیلی نامبرده بوده كه با راهنمایی غلامرضا افراسیابی ، عضو هیئت علمی بخش فارسی دانشگاه شیراز، تصحیح و توضیح گردیده است . مقدمهٔ كتاب دربارهٔ شرح حال مؤلف و ویژگی های سبكی و صنایع ادبی و توصیف و تصویر در این اثر و نكات دستوری و ادبی است كه نود صفحه از كتاب را در بر می گیرد؛ همچنین روش تصحیح و مشخصات نسخه ها و برخی از منابع و مآخذ روضهٔ العقول در مقدمه آمده است .

متن كتاب سیزده باب دارد كه باب اول ، مناقب سلطان قاهر غیاث الدین ، و باب دوم دربارهٔ احوال مؤلف است . باب سوم تا سیزدهم هر كدام حكایت ها و داستان هایی را شامل می شود كه به سبك نثرهای منشیانه و ادبی آن دوره است . تعلیقات مفیدی كه ۱۲۰ صفحه را در بر می گیرد، شرح ابیات و عبارات و اصطلاحات ادبی فارسی و عربی است . اشعار عربی مندرج در كتاب توضیح گردیده و منابع و مآخذ اكثر اشعار عربی و فارسی بیان شده است .

تأثیرپذیری مؤلف از نثرهای منشیانهٔ آن زمان ، به ویژه مقامات حریری ، آن قدر زیاد است كه با مطالعهٔ چند صفحه از هر دو كتاب به راحتی می توان به میزان این تأثیر پی برد. هر چند استفاده از امثال و اخبار و قصص برای تزیین كتاب هایی كه نثر منشیانه دارند، همانند كلیله و دمنه ، سندبادنامه ، نفثهٔ المصدور ، و... امری طبیعی است ، ولی مؤلف روضهٔ العقول بیش از منابع دیگر تحت تأثیر این روش بوده است . بسیاری از واژگان و عبارات نثرهای منشیانه قبل از آن به ویژه واژگان و عبارات مقامات حریری ، عیناً در روضهٔ العقول تكرار شده است .

مجموعاً شصت بار امثال و جملات كتاب جهرهٔ الامثال ابوهلال عسكری و دیوان المعانی او در كتاب استعمال شده است . در میان ابیات عربی شاهد، از اشعار متنبی بیش از دیگران استفاده شده و گاهی از یك قصیدهٔ شاعر تا شش بیت به مناسبت های مختلف آمده است . سخنان پیشوایان و ائمه اطهار، به ویژه كلمات حكمت آمیز حضرت علی (ع ) در ۵۴ مورد، و استفاده از دوازده مورد از ابیات منسوب به آن حضرت ، زینت بخش كلام و سخنان اوست . به كار رفتن بیش از حد سخنان آن امام ، این نكته را در ذهن تداعی می كند كه مؤلف مجموعه غُرَرالحكم و دُرَر الكلم حضرت علی (ع ) را در اختیار داشته و با آن مأنوس بوده است . از دیگر شاعران معروف عرب هم اشعار فراوانی به تناسب موضوع آمده كه می توان بحتری ، تهامی ، ابن درید، فرزدق ، ابوالفناهیه ، طرفه ، لبیدبن ربیعه ، حاتم طایی ، ابوالعلا معری ، امرءالقیس ، بشار، صاحب بن عباد، و ده ها شاعر دیگر عرب را نام برد.

در میان اشعار فارسی مستعمل در روضهٔ العقول ، بیشترین شاهد از سنایی ، شاعر و عارف بزرگ قرن ششم هجری است كه مجموعاً چهل بیت یعنی حدود یك سوم ابیات فارسی این اثر از كتاب حدیقهٔ سنایی و قصاید عرفانی اوست . با توجه به گستردگی موضوع و لزوم استفاده علاقه مندان نثر منشیانه از این اثر، وجوه تشابه و افتراق این دو كتاب ارزشمند در مقال دیگری خواهد آمد.

پانوشت:

۱- دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران

۲- عنیمی هلال، محمد، ادبیات تطبیقی، تاریخ و تحول اثر پذیری و اثر گذاری فرهنگ و ادب اسلامی، ترجمه سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی، انتشارات امیر كبیر، ۱۳۷۳، ص ۲۲۸.

۳- همو: ۲۲۶

۴- رستگار، منصور، انواع شعر فارسی، انتشارات سمت، ۱۳۸۰، ص ۳۶۳.

۵- صفا، ذبیح الله، گنجینه سخن، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸، ج ۱، ص ۶۳.

۶- غنیمی هلال، ۲۳۴.

۶- نظری، جلیل، روضهٔالعقول، تحریر دیگر مرزبان نامه، دانشگاه ازاد اسلامی، ۱۳۸۳، ص ۲۳.

۷- همو: ۲۱.

۸- صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات ایران، انتشارات سخن، ج ۲، ص ۱۰۰۷.

۹- نظری، پیشگفتار، صص ۱ و ۲.

۱۰- بهار، محمدتقی، سبك شناسی (تاریخ قطور و تطول نثر فارسی) انتشرات امیر كبیر، ۱۳۶۹، ج ۳، ص ۱۷.

۱۱- صفا، تاریخ ادبیات ......

۱۲- همو: همانجا.

۱۳- بهار: ۱۶.

۱۴- نظری: ۶۴.

۱۵- همو: ۸۴.

هاشم‌ محمدی‌ ۱

برگرفته از: نامه پارسی تابستان ۸۴


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.