۳. روضهٔ‌العقول‌ كه‌ تحریر دیگر مرزبان‌نامه‌ است‌. حجم‌ كتاب‌ بیش‌ از مرزبان‌نامه‌ و حداقل‌ دو برابر آن‌ است‌. در این‌ كتاب‌ مجموعاً ۹۱ حكایت‌ در ضمن‌ باب‌های‌ مختلف‌ آمده‌ كه‌ از این‌ مقدار ۵۱ حكایت‌ آن‌ با مرزبان‌نامه‌ مشترك‌ است‌ و چهل‌ حكایت‌ دیگر در كتاب‌ اخیر نیامده‌ است‌. به‌ گفتهٔ‌ ملك‌الشعرای‌ بهار، روضهٔ‌ العقول‌ و مرزبان‌نامه‌ ، دو همزادند كه‌ از یك‌ پستان‌ شیر خورده‌ و در كنار یك‌ دایه‌ پرورش‌ یافته‌اند، الا این‌ كه‌ لغات‌ تازی‌ غریب‌ در روضهٔ‌ العقول‌ بیشتر از مرزبان‌نامه‌ به‌ كار رفته‌ و شعر پارسی‌ در آن‌ كمتر استشهاد شده‌ است‌. ۱۳

در عین‌ حال‌ در شیوهٔ‌ بیان‌، جمله‌بندی‌، تصویرسازی‌، كیفیت‌ ورود و خروج‌ داستان‌ها و استنتاج‌ از آنها با هم‌ تفاوت‌هایی‌ دارند. مؤلف‌ مرزبان‌نامه‌ ذهنی‌ فلسفی‌تر داشته‌ و به‌ علوم‌ و فنون‌ بیشتری‌ احاطه‌ داشته‌ است‌؛ به‌ طوری‌ كه‌ انعكاس‌ معلومات‌ وسیع‌ او در نگارش‌ مرزبان‌نامه‌ كاملاً مشهود است‌ و به‌ علاوه‌ در تصویرسازی‌ها از مؤلف‌ روضهٔ‌العقول‌ قوی‌ تر بوده‌ است‌. در مقابل‌، محمد غازی‌ ذهنش‌ از علوم‌ و فنون‌ غیرادبی‌ خالی‌ بوده‌ یا این‌ كه‌ به‌ عمد آنها را در نثر خویش‌ وارد نكرده‌ است‌؛ اما در ترادف‌سازی‌، موازنه‌ و ترصیع‌ و ایراد مفردات‌ عربی‌ از وراوینی‌ جلوتر رفته‌ است‌. مقایسه‌ و تطبیق‌ این‌ دو كتاب‌ بر اهل‌ تحقیق‌ روشن‌ می‌سازد كه‌ كاستنی‌ها و افزودنی‌ها، در اصل‌ چه‌ مقدار دخل‌ و تصرف‌ وارد نموده‌ است‌ و باعث‌ اختلاف‌ این‌ ?دو همزاد? در عرصهٔ‌ ادبیات‌ شده‌ است‌. ۱۴

بنا به‌ نظر مرحوم‌ علامهٔ‌ قزوینی‌، مرزبان‌نامه‌ به‌ تركی‌ و از تركی‌ به‌ عربی‌ توسط‌ شیخ‌ شهاب‌الدین‌ عربشاه‌ (در گذشته‌ به‌ سال‌ ۸۳۴ ق‌) ترجمه‌ شده‌ و این‌ ترجمه‌ در سال‌ ۱۲۷۷ق‌ در قاهره‌ به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌. خاورشناس‌ نامی‌، روبن‌ لوی‌، مرزبان‌نامه‌ را به‌ زبان‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌. این‌ كتاب‌ در سال‌ ۱۳۵۵ش‌ به‌ تصحیح‌ محمد روشن‌ در سلسله‌ انتشارات‌ بنیاد فرهنگ‌ ایران‌، در دو مجلد چاپ‌ و منتشر شده‌ و در سال‌ ۱۳۶۷ش‌ با اصلاحات‌ و اضافات‌ همراه‌ با معانی‌ آیات‌ و ابیات‌ و واژه‌ها به‌ چاپ‌ دوم‌ رسیده‌ است‌. خلیل‌ خطیب‌ رهبر هم‌ مرزبان‌نامه‌ را با معنی‌ واژه‌ها و شرح‌ بیت‌ها و جمله‌های‌ دشوار و تعیین‌ محور اشعار تازی‌ و پارسی‌ و برخی‌ نكته‌های‌ دستوری‌ و ادبی‌ و امثال‌ و حكم‌، بارها چاپ‌ كرده‌ است‌.

از روضهٔ‌العقول‌ هم‌ دو نسخه‌ موجود است‌: ۱. نسخهٔ‌ پاریس‌ كه‌ در فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ احمد منزوی‌ (۲/۱۶۱۷) معرفی‌ شده‌ است‌ و میكرو فیلم‌ این‌ نسخه‌ هم‌ اكنون‌ در دانشگاه‌ تهران‌ موجود است‌. (نك‌ محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ میكروفیلم‌های‌ كتابخانهٔ‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، ۱/۱۲۱)؛ ۲. نسخهٔ‌ لیدن‌ كه‌ در فهرست‌ كتب‌ شرقی‌ كتابخانهٔ‌ لیدن‌ (۱/۳۵۳) معرفی‌ شده‌ است‌ میكروفیلم‌ این‌ نسخه‌ را كتابخانهٔ‌ مركزی‌ دانشكدهٔ‌ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ شیراز از مصحح‌ خرید و هم‌ اكنون‌ آن‌ را در اختیار دارد. تحریر آن‌ روز چهارشنبه‌ بیست‌ و یكم‌ صفر سال‌ ۶۷۹ ق‌، در زمان‌ غیاث‌الدین‌ كیخسرو بن‌ قلج‌ ارسلان‌ انجام‌ گرفته‌ كه‌ خود از سلاطین‌ سلاجقهٔ‌ روم‌ است‌ كه‌ بین‌ سال‌های‌ ۶۳۳ تا ۶۸۲ق‌ حكومت‌ داشته‌ است‌.

این‌ تحریر همچنان‌ مانند اصل‌ كتاب‌ در عین‌ گمنامی‌ پنهان‌ ماند و بر اثر همین‌ گمنامی‌، هنوز هم‌ چنان‌ كه‌ باید محك‌ دانش‌ و تجربهٔ‌ اهل‌ تحقیق‌ عیار ادبی‌ و ارزش‌ هنری‌ آن‌ را معین‌ نكرده‌ است‌. از این‌ جهت‌ می‌توان‌ گفت‌ كه‌ روضهٔ‌العقول‌ در سلسلهٔ‌ نثرهای‌ فارسی‌، به‌ خصوص‌ نثرهای‌ منشیانه‌، تاكنون‌ به‌ صورت‌ حلقه‌ای‌ مفقود مانده‌ است‌ و تا زمانی‌ كه‌ این‌ حلقه‌ و آثاری‌ از این‌ نوع‌ در میان‌ نباشد، بخشی‌ از اطلاعات‌ ما در مورد این‌ قبیل‌ نثرها همچنان‌ حل‌ نشده‌ باقی‌ خواهد ماند و به‌ طور یقین‌ نمی‌توان‌ داوری‌های‌ كلی‌ در این‌ مورد را درست‌ و دقیق‌ دانست‌.۱۵

كتاب‌ روضهٔ‌ العقول‌ را اخیراً جلیل‌ نظری‌، استاد دانشگاه‌ شیراز، تصحیح‌ كرده‌ است‌. در این‌ تصحیح‌ نسخهٔ‌ پاریس‌ اصل‌ قرار گرفته‌ و اختلافات‌ آن‌ با نسخهٔ‌ لیدن‌ در پاورقی‌ به‌ عنوان‌ نسخه‌ بدل‌ ذكر گردیده‌ است‌. این‌ كتاب‌ در واقع‌ پایان‌نامهٔ‌ تحصیلی‌ نامبرده‌ بوده‌ كه‌ با راهنمایی‌ غلامرضا افراسیابی‌، عضو هیئت‌ علمی‌ بخش‌ فارسی‌ دانشگاه‌ شیراز، تصحیح‌ و توضیح‌ گردیده‌ است‌. مقدمهٔ‌ كتاب‌ دربارهٔ‌ شرح‌ حال‌ مؤلف‌ و ویژگی‌های‌ سبكی‌ و صنایع‌ ادبی‌ و توصیف‌ و تصویر در این‌ اثر و نكات‌ دستوری‌ و ادبی‌ است‌ كه‌ نود صفحه‌ از كتاب‌ را در بر می‌گیرد؛ همچنین‌ روش‌ تصحیح‌ و مشخصات‌ نسخه‌ها و برخی‌ از منابع‌ و مآخذ روضهٔ‌العقول‌ در مقدمه‌ آمده‌ است‌.

متن‌ كتاب‌ سیزده‌ باب‌ دارد كه‌ باب‌ اول‌، مناقب‌ سلطان‌ قاهر غیاث‌الدین‌، و باب‌ دوم‌ دربارهٔ‌ احوال‌ مؤلف‌ است‌. باب‌ سوم‌ تا سیزدهم‌ هر كدام‌ حكایت‌ها و داستان‌هایی‌ را شامل‌ می‌شود كه‌ به‌ سبك‌ نثرهای‌ منشیانه‌ و ادبی‌ آن‌ دوره‌ است‌. تعلیقات‌ مفیدی‌ كه‌ ۱۲۰ صفحه‌ را در بر می‌گیرد، شرح‌ ابیات‌ و عبارات‌ و اصطلاحات‌ ادبی‌ فارسی‌ و عربی‌ است‌. اشعار عربی‌ مندرج‌ در كتاب‌ توضیح‌ گردیده‌ و منابع‌ و مآخذ اكثر اشعار عربی‌ و فارسی‌ بیان‌ شده‌ است‌.

تأثیرپذیری‌ مؤلف‌ از نثرهای‌ منشیانهٔ‌ آن‌ زمان‌، به‌ویژه‌ مقامات‌ حریری‌ ، آن‌قدر زیاد است‌ كه‌ با مطالعهٔ‌ چند صفحه‌ از هر دو كتاب‌ به‌راحتی‌ می‌توان‌ به‌ میزان‌ این‌ تأثیر پی‌ برد. هر چند استفاده‌ از امثال‌ و اخبار و قصص‌ برای‌ تزیین‌ كتاب‌هایی‌ كه‌ نثر منشیانه‌ دارند، همانند كلیله‌ و دمنه‌ ، سندبادنامه‌ ، نفثهٔ‌ المصدور ، و... امری‌ طبیعی‌ است‌، ولی‌ مؤلف‌ روضهٔ‌العقول‌ بیش‌ از منابع‌ دیگر تحت‌ تأثیر این‌ روش‌ بوده‌ است‌. بسیاری‌ از واژگان‌ و عبارات‌ نثرهای‌ منشیانه‌ قبل‌ از آن‌ به‌ویژه‌ واژگان‌ و عبارات‌ مقامات‌ حریری‌ ، عیناً در روضهٔ‌العقول‌ تكرار شده‌ است‌.

مجموعاً شصت‌ بار امثال‌ و جملات‌ كتاب‌ جهرهٔ‌ الامثال‌ ابوهلال‌ عسكری‌ و دیوان‌ المعانی‌ او در كتاب‌ استعمال‌ شده‌ است‌. در میان‌ ابیات‌ عربی‌ شاهد، از اشعار متنبی‌ بیش‌ از دیگران‌ استفاده‌ شده‌ و گاهی‌ از یك‌ قصیدهٔ‌ شاعر تا شش‌ بیت‌ به‌ مناسبت‌های‌ مختلف‌ آمده‌ است‌. سخنان‌ پیشوایان‌ و ائمه اطهار، به‌ویژه‌ كلمات‌ حكمت‌آمیز حضرت‌ علی‌ (ع‌) در ۵۴ مورد، و استفاده‌ از دوازده‌ مورد از ابیات‌ منسوب‌ به‌ آن‌ حضرت‌، زینت‌بخش‌ كلام‌ و سخنان‌ اوست‌. به‌ كار رفتن‌ بیش‌ از حد سخنان‌ آن‌ امام‌، این‌ نكته‌ را در ذهن‌ تداعی‌ می‌كند كه‌ مؤلف‌ مجموعه‌ غُرَرالحكم‌ و دُرَر الكلم‌ حضرت‌ علی‌ (ع‌) را در اختیار داشته‌ و با آن‌ مأنوس‌ بوده‌ است‌. از دیگر شاعران‌ معروف‌ عرب‌ هم‌ اشعار فراوانی‌ به‌ تناسب‌ موضوع‌ آمده‌ كه‌ می‌توان‌ بحتری‌، تهامی‌، ابن‌درید، فرزدق‌، ابوالفناهیه‌، طرفه‌، لبیدبن‌ ربیعه‌، حاتم‌ طایی‌، ابوالعلا معری‌، امرءالقیس‌، بشار، صاحب‌ بن‌ عباد، و ده‌ها شاعر دیگر عرب‌ را نام‌ برد.

در میان‌ اشعار فارسی‌ مستعمل‌ در روضهٔ‌العقول‌ ، بیشترین‌ شاهد از سنایی‌، شاعر و عارف‌ بزرگ‌ قرن‌ ششم‌ هجری‌ است‌ كه‌ مجموعاً چهل‌ بیت‌ یعنی‌ حدود یك‌ سوم‌ ابیات‌ فارسی‌ این‌ اثر از كتاب‌ حدیقهٔ‌ سنایی‌ و قصاید عرفانی‌ اوست‌. با توجه‌ به‌ گستردگی‌ موضوع‌ و لزوم‌ استفاده‌ علاقه‌مندان‌ نثر منشیانه‌ از این‌ اثر، وجوه‌ تشابه‌ و افتراق‌ این‌ دو كتاب‌ ارزشمند در مقال‌ دیگری‌ خواهد آمد.

پانوشت:

۱- دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران

۲- عنیمی هلال، محمد، ادبیات تطبیقی، تاریخ و تحول اثر پذیری و اثر گذاری فرهنگ و ادب اسلامی، ترجمه سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی، انتشارات امیر كبیر، ۱۳۷۳، ص ۲۲۸.

۳- همو: ۲۲۶

۴- رستگار، منصور، انواع شعر فارسی، انتشارات سمت، ۱۳۸۰، ص ۳۶۳.

۵- صفا، ذبیح الله، گنجینه سخن، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸، ج ۱، ص ۶۳.

۶- غنیمی هلال، ۲۳۴.

۶- نظری، جلیل، روضهٔالعقول، تحریر دیگر مرزبان نامه، دانشگاه ازاد اسلامی، ۱۳۸۳، ص ۲۳.

۷- همو: ۲۱.

۸- صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات ایران، انتشارات سخن، ج ۲، ص ۱۰۰۷.

۹- نظری، پیشگفتار، صص ۱ و ۲.

۱۰- بهار، محمدتقی، سبك شناسی (تاریخ قطور و تطول نثر فارسی) انتشرات امیر كبیر، ۱۳۶۹، ج ۳، ص ۱۷.

۱۱- صفا، تاریخ ادبیات ......

۱۲- همو: همانجا.

۱۳- بهار: ۱۶.

۱۴- نظری: ۶۴.

۱۵- همو: ۸۴.

هاشم‌ محمدی‌ ۱

برگرفته از: نامه پارسی تابستان ۸۴


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.