مختصری درباره ی ساختار مقاله نویسی

دكتر عباس میلانی در كتاب "تجدد و تجدد ستیزی"، مقاله نویسی را ملازم فردگرایی و تجدد می خواند، تجددی كه میوه ی عصر نوزایش در اروپاست. نگارش مقاله حاصل دگرگونی شیوه ی تبادل افكار در همین عصر است. در آن برهه ی زمانی، نویسندگان از حاشیه روی و كلی گویی به بحث بر سر یك موضوع مشخص و نكته یابی روی آوردند و اینگونه "مقاله نویسی" رایج شد. مقاله نیز چون سایر فرآورده های ادبی هنری از سبك ها، ساختارها و تكنیك های خاصی برخوردار است كه دست كم آشنایی با آنها می تواند نویسنده را در بیان منظور خود یاری دهد. همین جا لازم است نكته ای را متذكر شوم. نگارنده به هیچ رو خود را و دیگران را محدود به سبك های كلاسیك و رایج نمی داند. هدف از ارائه ی این یادداشت ها، تنها آوردن سرخط هایی است تا مشتاقان مقاله نویسی با بهره گیری از خلاقیت و قریحه ی خود بتوانند نوشتاری محكم و جذاب و با كیفیت خلق كنند. نیز آنچه در اینجا می آورم بیشتر معطوف به "مقاله نویسی تحلیلی" است. بررسی انواع دیگر مقاله را –اگر فرصتی بود به آینده وامی گذارم.

نخستین ویژگی مقاله های مطبوعاتی –در برابر مقاله های انشایی اندازه و حجم آنهاست. در گذشته مقاله های انشایی با موضوع هایی خاص –نظیر تربیت شاهزادگان منتشر می شد كه هیچ محدودیتی از لحاظ اندازه نداشت. اما در عصر جدید كه خواننده مشتاق است تا بیشترین حجم اطلاعات را در كمترین زمان ممكن دریافت كند، نویسنده ناچار است از حاشیه روی بپرهیزد و حجم نوشتار را به اندازه كند. ارتباط مستقیم و مستمر متن مقاله با موضوع نیز، خود به خود ایجاز و كوتاهی و تناسب نوشتار را طلب می كند.

اركان مقاله نویسی

۱ وحدت موضوع: مقاله باید حول یك موضوع مشخص نوشته شود. نباید مرتب از این شاخه به آن شاخه پرید و خواننده را در میان داده های متفاوت و بی ربط سرگردان كرد.

۲ وحدت زمان: نویسنده باید زمان مقاله را از ابتدا تا به انتها ثابت نگاه دارد. اگر قرار است رویدادی در دوران حاضر بررسی شود نباید در میانه ی مقاله به بررسی جوانب همان موضوع در عصر قاجار پرداخت. دقت شود این امر تناقضی با آوردن مقایسه های تاریخی ندارد.

۳ وحدت مكان: مكان مقاله نیز باید ثابت نگاه داشته باشد. اگر مقاله درباره ی پدیده ای در ایران نوشته می شود نباید در پایان، سر از تحلیل همان موضوع در شیلی درآوریم!

۴ انسجام: یكپارچگی مهمترین ویژگی هر مقاله است كه به تمامی بخش های یك نوشتار بازمی گردد. كلمات و جملات در یك مقاله درست مانند حلقه های زنجیر به یكدیگر بسته اند. نویسنده باید با هنر نویسندگی و قدرت استدلال خود، موضوع را بپروراند و خواننده را به نتیجه ی دلخواه برساند. هر گونه آشفتگی و پراكندگی در ساختار مقاله و نكات و جملاتی كه تكه تكه پایه های عرضه ی یك اندیشه را تشكیل می دهند، نویسنده ی مقاله را در موفقیت ناكام خواهد كرد.

۵ استنتاج: هر مقاله با هدف رساندن یك پیام نوشته می شود. ممكن است نتیجه گیری در پایان مقاله و پس از بهره گیری از دلایل مختلف، آورده شود. ممكن است نویسنده پیام مقاله را در ابتدا بیاورد و سپس به استدلال بپردازد. حتی ممكن است نویسنده زیر فشار سانسور، با زبردستی منظور خود را در لابلای پاراگراف های مطلب بگنجاند. اما به هر صورت مقاله باید دارای نتیجه گیری باشد. تفاوت مهم مقاله و یادداشت در همین جاست. زیرا لزوماً در یادداشت نتیجه گیری خاصی وجود ندارد بلكه بیشتر تذكر و یادآوری یك موضوع مد نظر است.

تكنیك مقاله نویسی:

شروع مقاله

آغاز مقاله از مهمترین بخش های یك مقاله است. زیرا همین بخش است كه مخاطب را به خواندن ادامه مطلب جلب می كند. در واقع شروع یك مقاله، حكم ویترین آن مقاله را دارد. اما همین قسمت یكی از سخت ترین بخش های مقاله نویسی ست. بیشتر مشتاقان مقاله نویسی نمی دانند چگونه نوشتار خود را آغاز كنند. برای این بخش از مقاله روش های مختلفی وجود دارد:

۱ ساده، مستقیم و خبری:

در این نوع مقدمه، نویسنده در ابتدا موضوع را برای خواننده مطرح یا خبری را كه در مورد آن به ارائه نظر می پردازد، بیان می كند و در یك جریان منطقی تشریحی با نتیجه گیری مقاله را به پایان می برد.

مثال (۱):

«مراكش، همسایه ی نگران الجزایر، كشوری كه به بیماری تروریسم مبتلاست از اوایل ماه سپتامبر، از مرزهای شرقی اش بیشتر مراقبت می كند. مراكش برای مسافران الجزایری روادید وضع كرد. دولت الجزایر نیز بی درنگ به اقدام تلافی جویانه دست زد.»

مثال (۲):

«قانون جدیدی برای مطبوعات وضع كرده اند كه من هنوز شأن نزول آن را نمی دانم. اگر سمع قبول و همدلی و تفاهمی وجود داشته باشد با همان قانون قدیم هم می شد خیلی كارها كرد.»

دقت شود شكل مستقیم و خبری با خبردهی صرف تفاوت دارد. به عبارت دیگر خبردهی در آغاز مقاله باید با ظرافت مقاله نویسی همراه باشد.

۲ نقل قول و اقتباس از افكار و عقاید دیگران:

در این نوع مقدمه، نویسنده با یك جمله یا بند از نوشته یا افكار مشاهیر علمی، ادبی، مذهبی و ... مقاله را آغاز می كند. ممكن است نقل قول از یك آدم غیرمشهور و عادی هم باشد اما در هر حال نقل قول باید با موضوع مقاله مرتبط باشد.

مثال (۱):

«سخن كارل پوپر –دانشمند اتریشی است كه خطرناكترین اندیشه سیاسی آرزوی خوشبخت ساختن انسان است و مصیبت زندگی این است كه كوشش برای ساختن بهشت همیشه به ایجاد دوزخ منجر شده است.»

مثال (۲):

«دكتر عباس میلانی در پیشگفتار كتاب "تجدد و تجدد ستیزی"، تجدد را همزاد انقلابی علمی معرفی می كند و آنگاه مقاله نویسی را مولود و نمود تجدد می خواند، او در ادامه مقاله نویسی را ملازم فردگرائی می آورد كه خود زائیده و زاینده ی تجدد است.»

۳ امثال و حكم و روایات:

نویسنده می تواند مقاله را با یك مثل، حكایت یا روایت آغاز كند. بدیهی است این مثل یا حكایت باید هم آوا با موضوع و هدف مقاله انتخاب شود:

مثال (۱):

«می گویند ترس برادر مرگ است ولی كسی نگفته پدر و مادرش كیست. پدر ترس جهل است. تا انسان نسبت به كسی و چیزی، یا محل و موضوعی بی اطلاع نباشد از آن نمی ترسد.»

مثال (۲):

«از قدیم گفته اند سگ زرد برادر شغال است. ظاهراً حكایت این روزهای ما هماهنگی تام و تمامی با این مثل قدیمی دارد.»

۴ شعر:

آوردن قطعه شعری از شاعران كهن و نو به جذابیت مقاله كمك می كند. در واقع شعر بیشترین معنا را با كمترین واژه ها ادا می كند. قطعه شعر می تواند هدف نویسنده را از مقاله در ابتدای نوشتار بیاورد.

مثال (۱):

«چه گام هایی

نه از بیم تیر سربی دشمن

كه از بیم تیر طعنه ی یاران خویشتن

در راه مانده است. (حمید مصدق)

آیا می دانید كه نشریه یا كتاب چطور منتشر می شود. خیلی ساده است. عده ای از انسان های بزرگ (یعنی تنومند) به جنگل می روند ...»

مثال (۲):

«اولین نامه ی تبریك كه رسید یادم آمد كه هشت سال تمام از انتشار نگین می گذرد. با این شماره وارد نهمین سال می شویم یعنی سرگذشتی كه در نیمه اول خرداد ۱۳۴۴ شروع شد هنوز هم ادامه دارد.

اشك عارف ز سر گذشت و گذشت / صد چنین سرگذشت می گذرد

در بدترین شرایط حالی و مالی بود كه انتشار نگین را شروع كردم.»

۵ وصفی:

مقاله نویسانی كه قلم شان دارای قدرت تصویرپردازی و تشریح است معمولاً از این روش برای شروع مقاله استفاده می كنند. این روش برای توصیف یك واقعه یا صحنه و عینیت بخشیدن به موضوع و خواننده را در صحنه قرار دادن، مورد استفاده قرار می گیرد.

مثال (۱):

«مصیبتی كه هم اكنون عراق در آن به سر می برد، آوارگی كردهای عراقی در شمال و شرق مرزهای عراق با تركیه نیست، بلكه مصیبتی است برای خود رژیم عراق در بغداد.»

مثال (۲):

«تراژدی بوسنی به خون های ریخته شده ی مردم و ویرانی یك كشور، محدود نمی شود. میراث واقعی جنگ بوسنی بطور مسلم در سرزمین های دوردست، سال ها احساس خواهد شد.»

دكتر عباس میلانی در كتاب "تجدد و تجدد ستیزی"، مقاله نویسی را ملازم فردگرایی و تجدد می خواند، تجددی كه میوه ی عصر نوزایش در اروپاست. نگارش مقاله حاصل دگرگونی شیوه ی تبادل افكار در همین عصر است. در آن برهه ی زمانی، نویسندگان از حاشیه روی و كلی گویی به بحث بر سر یك موضوع مشخص و نكته یابی روی آوردند و اینگونه "مقاله نویسی" رایج شد. مقاله نیز چون سایر فرآورده های ادبی هنری از سبك ها، ساختارها و تكنیك های خاصی برخوردار است كه دست كم آشنایی با آنها می تواند نویسنده را در بیان منظور خود یاری دهد. همین جا لازم است نكته ای را متذكر شوم. نگارنده به هیچ رو خود را و دیگران را محدود به سبك های كلاسیك و رایج نمی داند. هدف از ارائه ی این یادداشت ها، تنها آوردن سرخط هایی است تا مشتاقان مقاله نویسی با بهره گیری از خلاقیت و قریحه ی خود بتوانند نوشتاری محكم و جذاب و با كیفیت خلق كنند. نیز آنچه در اینجا می آورم بیشتر معطوف به "مقاله نویسی تحلیلی" است. بررسی انواع دیگر مقاله را –اگر فرصتی بود به آینده وامی گذارم.

نخستین ویژگی مقاله های مطبوعاتی –در برابر مقاله های انشایی اندازه و حجم آنهاست. در گذشته مقاله های انشایی با موضوع هایی خاص –نظیر تربیت شاهزادگان منتشر می شد كه هیچ محدودیتی از لحاظ اندازه نداشت. اما در عصر جدید كه خواننده مشتاق است تا بیشترین حجم اطلاعات را در كمترین زمان ممكن دریافت كند، نویسنده ناچار است از حاشیه روی بپرهیزد و حجم نوشتار را به اندازه كند. ارتباط مستقیم و مستمر متن مقاله با موضوع نیز، خود به خود ایجاز و كوتاهی و تناسب نوشتار را طلب می كند.