در آثار سعدی چه منظوم و چه منثور، از یك جامعه طبقاتی متشكل از ستمگران و ستمكشان، گرسنگان و سیران سخن به میان آمده است. مظالم و مفاسد حكمرانان زمان و دردهای اجتماعی با شیوه ای بسیار عالی در این آثار مورد بررسی قرار گرفته است. «گلستان سعدی حاصل دریافت و برخوردهای گوناگون مردی اندیشه وراست با دنیا و مسایل و دشواریهای حیات انسان ». (۱۹) وی درباره یكی از ملوك بی انصاف می نویسد: «یكی از ملوك بی انصاف پارسایی را پرسید: از عبادتها كدام فاضلتر است؟ گفت ترا خواب نیمروز تا در آن یك نفس خلق را نیازاری! ظالمی را خفته دیدم نیمروز گفتم این فتنه است خوابش برده به آنكه خوابش بهتر از بیداری است آنچنان بد زندگانی مرده به (۲۰) در آثار منظوم و منثور سعدی، سیاست كلی حكام و سلاطین و عوامل آنان در امر گرفتن خراج و مالیات نشان داده شده است. بیان چنین واقعیتی پایگاه اجتماعی مردم آن روزگار را روشن می كند به حكایت زیر توجه كنیم: «ذوالنون مصری پادشاهی را گفت: شنیدم فلان عامل را كه فرستاده ای به فلان ولایت، بر رعیت درازدستی می كند و ظلم روا می دارد. گفت: روزی سزای او بدهم. گفت بلی. روزی سزای او بدهی كه مال از رعیت تمام شده باشد. سپس به زجر و مصادره از وی بازستانی و در خزینه نهی، درویش و رعیت را چه سود؟ پادشاه خجل گشت و دفع حضرت عامل بفرمود در حال ». به نظر سعدی وظیفه دولت در مورد مصرف مالیات و خراج، ساختن عمارت، جسر و مسجد و خانقاه و چاهها بر سر راههاست و نیز معتقد است كه اگر عامل و ماموری بر مردم ستم روا داشت باید او را مجازات كرد و آنچه به زور گرفته از او بازستاند و به مردم غارت شده داد. «سلطان گدا طبع آن كه طمع در مال رعیت و درویش كند». و«پادشاهی كه عدل نكند و نیكنامی توقع دارد، بدان ماند كه جو همی كارد و امید گندم دارد».

ماحصل سخن

باری، ستایش سخن سعدی بشایستگی صورت پذیر نیست و برای درك زیبایی آن و عمق تفكر و اندیشه ناب وی، جز این كه به ذوق خوانندگان عزیز احاله شود كاری نمی توان كرد. كلمات قصارش را همه به یاد داریم و از آن مهمتر عبارات قابل تاملی است كه از آن محكمتر، موجزتر، و پرمعنی تر كمتر شنیده ایم، می فرماید:«طایفه دزدان عرب بر سر كوهی نشسته بودند و منفذ كاروان بسته و رعیت بلدان از مكاید ایشان مرعوب و لشكر سلطان مغلوب، لاجرم دشمنی صعب روی نمود همه پشت بدادند.» و یا می فرماید: «پادشاهی به دیده حقارت در طایفه درویشان نظر كردی یكی از آن میان به فراست دریافت و گفت: ای ملك، ما در این دنیا به جیش از تو كمتریم و به عیش از تو خوشتر و به مرگ برابر و به قیامت بهتر». و یا می فرماید: «ای پدر، فواید سفر بسیار است، از نزهت خاطر و جر منافع و دیدن عجائب و شنیدن غرائب و تفرج بلدان و محاورت خلان و تحصیل جاه و ادب و مزید مال و مكتسب و معرفت یاران و تجربت روزگاران...». با این همه اعجاب كه در زیبایی سخنانش احساس می كنیم لطف معانی اش اگر از آن بیش نباشد كمتر نیست و درباره او با اطمینان می توان گفت از معدود سخن سرایانی است كه به هیچ وجه لفاظی و فضل فروشی نكرده و سخنی بی مورد نگفته است كمتر برای «اظهار افكار متعالی و معانی لطیف ». گلستان و بوستانش یك دوره كامل حكمت عملی است. علم سیاست و اخلاق و تدبیر منزل را جوهر كشیده و در این دو كتاب به دلكش ترین عبارات درآورده است. در عین این كه در نهایت سنگینی و متانت است از مزاح و طیب هم خالی نیست و چنان كه خود می فرماید: «داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برآمیخته تا طبع ملول از دولت قبول محروم نماند» و انصاف این است كه بوستان و گلستان را چه مكرر بخوانند ملالی به خواننده هوشیار و صاحبدل دست نمی دهد. هیچ كس به اندازه سعدی پادشاهان و صاحبان اقتدار را به حسن سیاست و دادگری و رعیت پروری دعوت نكرده و ضرورت این امر را مانند او روشن و مبرهن نساخته است. از سایر نكات كشورداری نیز غفلت نورزیده و مردم دیگر را هم از هر صنف و طبقه، از امیر و وزیر و لشكری و كشوری، زبردست و زیردست و توانا و ناتوان، درویش و توانگر و زاهد و دین پرور و عارف و كاسب و تاجر و عاشق و رند و مست و آخرت دوست و دنیاپرست، همه را به وظایف خودشان آگاه كرده دقیقه ای از مصالح و مفاسد را فرونگذاشته است. از خصایص شگفت انگیز سعدی دلیری و شهامت در حقیقت گویی او است. در دوره تركتازی مغول و جباران دست نشانده ایشان كه از امارت و ریاست جز كامجویی و هوسرانی تصوری نداشتند و هیچ چیز را مانع و رادع اجرای مقاصد خود نمی انگاشتند با آن خشم آوران آتش مزاج، حقایق را شیخ ما، آشكارا به نظم و نثر فریاد كرده است، چنان كه در هیچ عصری كسی به این صراحت سخن نگفته است و عجب تر این كه در همان هنگام تنها به صاحبان اقتدار نپرداخته بلكه از تشریح احوال زاهد و عابد ریایی و قاضی فاسد و صوفی دنیادار و پوچی عبادتها و ریاضتهای ناصادقانه و ریایی و غیرخدایی خودداری نكرده است و عجب بصیرتی به احوال مردم و طبایع و افكار ایشان و اوضاع جهان و جریان كار روزگار دارد و با چه زبردستی در این امور نكته سنجی می كند و چگونه در هر باب رای صواب را می یابد، گویی او مصداق همان هنرمند خردپیشه است كه به قول او در این روزگار دوبار عمر كرده و تجربه آموخته و اینك تجربه را به كار می برد. وجود سعدی سرشته از عشق است و محبت، همه مطالب را به بهترین وجه ادا می كند اما چون به عشق می رسد شور دیگر می یابد. هیچ كس عالم عشق را به مانند سعدی درك و بیان ننموده است. عشق سعدی بازیچه و هوی وهوس نیست، عشقی پاك و تمام است كه عشقبازش در طلب معشوق از خود می گذرد و خود را برای او می خواهد نه او را برای خود، عشق او از مخلوق آغاز می شود اما سرانجام به خالق می رسد: به جهان خرم از آنم كه جهان خرم ازوست عاشقم بر همه عالم كه همه عالم ازوست به حلاوت بخورم زهر كه شاهد ساقی است به ارادت ببرم درد كه درمان هم ازوست پادشاهی و گدایی بر ما یكسان است كه برین در همه را پشت عبادت خم ازوست

پی نوشتها

۱ متن كامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی به كوشش دكتر مظاهر مصفا، كانون معرفت تهران، ۱۳۴۰ ه . ش، ص ۶۹۴.

۲ كلیات سعدی،چاپ محمدعلی فروغی،.۳۰۲

۳ ر.ك: جامع الصغیر، سیوطی، احادیث شماره ۶۲۸۵ ۶۲۸۴.

۴ بوستان سعدی (سعدی نامه)، تصحیح و توضیح دكتر غلامحسین یوسفی، تهران، خوارزمی، چ ۲،۱۳۶۳ ه . ش، ص ۳۳.

۵ متن كامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی.

۶ سوره نور /۲۴.

۷ متن كامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ص ۶۹۹.

۸ همان، ص ۶۹۴.

۹ همان، ص ۶۷۹.

۱۰ فیض القدیر، ۵/۵۱۴.

۱۱ بوستان (سعدی نامه) تصحیح و توضیح دكتر غلامحسین یوسفی، ص ۸۹.

۱۲ گلستان سعدی (سعدی نامه)، تصحیح و توضیح دكتر غلامحسین یوسفی، تهران، خوارزمی، ص ۱۸۰.

۱۳ بوستان سعدی (سعدی نامه)، تصحیح و توضیح دكتر غلامحسین یوسفی، ص ۱۵۳.

۱۴ همان، ص ۱۴۸.

۱۵ گلستان سعدی، تصحیح و توضیح دكتر غلامحسین یوسفی، ص ۶۷.

۱۶ متن كامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ص ۷۰۵.

۱۷ بوستان (سعدی نامه)، ص ۵۴.

۱۸ دكتر ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، كتابفروشی ابن سینا، ج ۳.

۱۹ دكتر غلامحسین یوسفی، دیداری با اهل قلم، ج ۱.

۲۰ متن كامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی، ص ۷۸۰.

مآخذ

۱ فروغی، محمدعلی، كلیات سعدی، انتشارات علمی، تهران، ۱۳۳۰.

۲ زرین كوب، عبدالحسین; شعر بی دروغ، شعر بی نقاب، انتشارات علمی، تهران،۱۳۴۶.

۳ صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، انتشارات ابن سینا، تهران، ۱۳۳۲، ج ۱.

۴ ریپكا، یان; تاریخ ادبیات ایران، ترجمه دكتر عیسی شهابی، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، ۱۳۵۴.

۵ ای . زند، میخائیل، نور و ظلمت در تاریخ ادبیات ایران، ترجمه ح. اسدپور پیرانفر، پیام، تهران،۱۳۵۶.

۶ اقبال، عباس; تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت، تهران، ۱۳۱۲.

۷ دشتی، علی، قلمرو سعدی، انتشارات كیهان، تهران، ۱۳۳۸.

۸ یوسفی، غلامحسین; بوستان سعدی، انتشارات انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی، تهران،۱۳۵۹.

۹ شریعتی، علی; تاریخ و شناخت ادیان، انتشارات تشیع، تهران،۱۳۵۹.

۱۰ رزمجو، حسین; شعر كهن فارسی در ترازوی نقد اخلاق اسلامی، ج دوم، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد،۱۳۶۶.

۱۱ ماهنامه ادبی ادبستان، سال اول، شماره نهم، شهریور۱۳۶۹.

منبع:فصلنامه مشكوهٔ، شماره ۵۱

نویسنده:سید محمد ثقفی