وقتی در تابستان سال ۱۳۷۱ ، نخستین چاپ كتاب «گنجشك و جبرئیل» منتشر شد، كم تركسی می توانست پیش بینی كند كه این كتاب كم حجم و ارزان قیمت، جای خالی یكی از آثار مورد نیاز شعر نو فارسی و شعر مذهبی را پر خواهد كرد و به عنوان راهبردی جدی در عرصه ادبیات آیینی مطرح خواهد شد.صبح گاه یكشنبه نهم فروردین سال هشتاد و سه، دكتر سیدحسن حسینی ـ شاعر «گنجشك و جبرئیل» در بیمارستان بوعلی تهران درگذشت و از وی كه پس از نشر «گنجشك و جبرئیل» بیشتر به كار تدریس و تحقیق و ترجمه مشغول بود، چند اثر دیگر نیز باقی ماند كه از جمله می توان به «هم صدا با حلق اسماعیل»، «بیدل، سپهری و نگاهی به خویش» و ... اشاره كرد. اما مهم ترین اثر منتشره این شاعر، محقق و مترجم ۴۸ ساله، مجموعه شعر «گنجشك و جبرئیل» است كه بی اغراق یكی از مطرح ترین و بهترین آثار منتشرشده در زمینه ادبیات آیینی است. نوشته حاضر، یادداشتی دیرهنگام بر كار این شاعر فقید، از دریچه كتاب ذكر شده است.

مقدمه و درآمد

«گنجشك و جبرئیل» جدی ترین مجموعه «شعر نو مذهبی» است كه تاكنون سروده شده است. در این سخن، لختی درنگ می كنیم. همه آنها كه در مرور كارنامه شعر نو فارسی، در كنار همه جریانات، عنایتی نیز به موضوع مذهب و متعلقات آن در شعر نو داشته اند، بی تردید بر این نكته اتفاق نظر خواهند داشت كه وضع «شعر نو مذهبی»، یا عناوین مشابه مثل «شعر نو دینی»، تا روزگار ما، آن اندازه بی سامان بوده است كه از ذكر عنوانی جداگانه برای آن، در كنار سایر عناوین و جریانات شعر نو، پرهیز شود. مرور اجمالی نزدیك به یك صد سال تاریخ شعر نو فارسی، به روشنی گواهی می دهد كه سهم مذهب (در بعد اثباتی) در این تاریخ و انعكاس آن در این گونه شعری، بسیار اندك و كم مایه است و اگر هم در این یك صد سال حركتی صورت گرفته، یا از اندازهٔ حدَ و شأن مذهب و متعلقات آن پایین تر بوده است و یا آن قدر كم سو و پراكنده بوده است كه مجال ظهور و بروز جدی نیافته است. به این موضوع، خواسته یا ناخواسته باید از دو وجه نگریست: نخست آنكه شعر نو، اساساً پدیده ای است كه در بنیان خود، متأثر از تفكر غربی است و شاعران، سرآمدان و ادامه دهندگان این جریان در بعد اصلی و جریان مبنایی آن نیز، بیشتر روشنفكران بوده اند تا شاعرانی كه تحت تأثیر مستقیم سنتها و علقه های دینی و مذهبی باشند و علی القاعده توقع پرداختن به مقوله مذهب و ریختن محتوای دینی و مذهبی (و حتی داشتن سهمی از تعهد دیندارانه) در شعر آنها، توقع موجهی نیست؛ دوم آنكه جنجالها، منازعات و رو یه رو به رشد شعر نو و در اصل صیرورت تكمیلی این جریان تازه بنیاد، اجازه عبور از تكمیل اصل جریان به نفع تشكیل جریانهای فرعی را به شاعران آن نداد و بدین سان، موضوع «شعر نو مذهبی» تا پیش از انقلاب اسلامی به عنوان بخشی یا جریانی از شعر نو، مورد تأمل قرار نگرفت و به آن پرداخته نشد. پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر بنیانهای ایدئولوژیك حاكم بر تفكر كلی جامعه و اثر آن بر حوزه هنر و ادبیات، اگر چه باعث شد تا اندازه ای از سرعت جریان پر شتاب شعر نو كاسته شود و قالبهای سنتی شعری نیز در كنار جریان دمنده شعر نو مجدداً عرصه ظهور یابند، اما در وجه ایدئولوژی و اعتقاد، باعث بازگشت شاعران و هنرمندان به مقولات دینی و مذهبی شد. بازخورد تفكر برخاسته از دین و موضوعات و متعلقات آن، در دوران پس از انقلاب، اگر چه باز هم در شعر سنتی بیشتر و پرمایه تر بود، اما شعرهای نو مذهبی موفق و قابل تأمل و توجهی نیز محصول تغییر ایدئولوژیكی بنیانهای فكری جامعه بود كه از جمله می توان به شعر معروف «خط خون» علی موسوی گرمارودی اشاره كرد؛ یا برخی شعرهای خانم دكتر صفارزاده با بن مایه های انقلابی ـ دینی. در مجموع، آنچه با رخداد انقلاب اسلامی ایران در سال ۵۷ پیوستگی خاص داشت، ورود مجدد مفاهیم دینی و ارزشی (از منظر دین) به حوزه شعر بود و این فضای مهیای فكری، شاعران نوسرا را نیز تحت تأثیر قرار داد و شعرهای پراكنده، اما نسبتاً موفقی در این زمینه بر جای نهاد.

یك اتفاق تازه و مهم در ادبیات آیینی و شعر انقلاب

كم تر كسی می توانست پیش بینی كند كه كتاب كم حجم (۹۴ ص) و ارزان قیمتی كه در تابستان سال ۱۳۷۱ روانه بازار كتاب شد، به زودی جایگاهی جدی در عرصه شعر نو مذهبی را به خود اختصاص دهد و به عنوان اثری تأثیرگذار بر شعر انقلاب مطرح شود. كتابی سامان یافته از ۳۰ قطعه شعر نو و سپید كه شاعر، تمامی آنها را در سالهای ۶۳ و ۶۴ سروده بود و علی القاعده بعد از مدتها تأمل و تدقیق، آنها را هفت سال بعد به گردونه نشر سپرده بود. اما جایگاه جدی و مهم «گنجشك و جبرئیل» و شاعر آن «سیدحسن حسینی»، صرفاً محصول سرودن مجموعه ای از شعر مذهبی خوب نبود؛ سیدحسن حسینی با تمركز بر یك حوزهٔ كار نشده و تلاش و پیرایش محتوا و صورت شعر مذهبی و ریختن آن در قالبی تازه، مجموعه ای به دست داده بود كه، آن گونه كه پیش از این گفته شد، جای خالی آن در تاریخ شعر نو فارسی بسیار نمایان بود. «گنجشك و جبرئیل» در شعر نو، صرفاً یك مجموعه موفق نبود كه شاعر آن تلاش كرده بود مضامین مذهبی را هر چه بهتر، نزیه تر و پیراسته تر عرضه نماید، بلكه ارایه راهبردی جدی و اساسی در شعر انقلاب اسلامی بود. بسیاری از مخالفان و حتی بخش مهمی از موافقان ادامه جریان شعر نو پس از انقلاب اسلامی، اعتقاد جدی داشتند كه قالب شعر نو و قالبهای تابع آن (آزاد، سپید، حجم و ...) از اساس به گونه ای ریخته شده است كه امكان پرداختن جدی به مضامین اعتقادی، مذهبی و دینی در آن وجود ندارد. این تصور وقتی جدی تر می شد و رنگ قاعده به خود می گرفت كه «نگاه به مخاطب» شعر مذهبی نیز ـ كه عموماً عامه بودند ـ واكاوی می شد و با وجود جریانات مخالفی كه شعر نو داشت و تصویر غلط و البته رایجی كه از شعر نو در افواه عامه مردم شهرت یافته بود، اساس پرداختن به مقولاتی از سنخ دین و اعتقاد در شعر نو زیر سؤال می رفت. اما انتشار كتاب «گنجشك و جبرئیل» این تصور را كه كم كم حكم قاعده می یافت، مخدوش كرد و راهی تازه را در شعر نو نشان داد. در نوشته حاضر، تلاش می شود به وجوه و دلایل توفیق مجموعه گنجشك و جبرئیل در جریان شعر نو مذهبی، طی سه عنوان كلی پرداخته شود؛ اگر چه نقد و تحلیل شعرهای این مجموعه، ازسوی این نگارنده، پیش از این در مطبوعات منتشر شده است.

الف. گام نخست بر زمینه ای بی تعریف

پیش از این گفته شد كه در جریان شعر نو و تاریخ حدود یك صدساله آن، كمتر شاعری از شاعران مطرح به صورت مستقیم به مضامین دینی و درون مایه های مذهبی در شعر عنایت داشت. شیفتگی شاعران شعر نو به مضامین روز و اوضاع سیاسی اجتماعی معاصر با تاریخ شعر نو، آن اندازه از مضامین سیاسی، چریكی، انقلابی و ... را به دامن شاعران ریخته بود كه كمتر شاعر جدی ای می توان یافت كه پیشینه یا برجستگی خاصی در تاریخ شعر نو داشته باشد و رویكردی نیز به مضامین مذهبی در شعر او دیده شود. اگر این موضوع را بر كم اعتقادی و بی توجهی بسیاری شاعران شعر نو نیز بیفزاییم، خواهیم دید كه مذهب و دین، به طور مستقیم و در خمیرمایه و اساس محض خود، از جمله مضامینی هستند كه در تاریخ شعر نو بسیار مورد بی مهری و كم توجهی واقع شده است. از سوی دیگر، مخاطب خاص شعر نوـ تحصیل كردگان و طبقه فرادست عامه به لحاظ فرهنگی ـ كه عموماً از روشنفكران و یا مدافعان جنبشها و تفكرات روشنفكری بودند نیز، خواستی نسبت به این موضوع نداشتند و جایی كه مخاطب شناسی شعر، به شاعر تكلیف نكند كه مضمونی را در شعرش بیاورد، علی القاعده شاعر نیز در این زمینه جهدی نخواهد كرد. اما شعر مذهبی در شاخه نو آن، پیش از انقلاب اسلامی خالی از جهشها و جرقه هایی نیز نبود. گفتیم كسانی نیز این جریان را البته به صورت بسیار كم رنگ و در سایه شعرهای آمیخته با مضامین دیگر پی گرفتند و میراثی هر چند اندك در این زمینه باقی گذاشتند. تلاشهای كسانی چون خانم دكتر صفارزاده از جمله تلاشهای درخور تقدیر در این دوران است، كه به سبب خالص نبودن مضمونی و نیز عدم پرداختن صرف به این موضوع، حركتی نبود كه جریان خاصی را ایجاد كند و دیگران را به سوی خود بكشاند. پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بار دیگر توجه به مذهب و مضامین مذهبی را به دایره هنر و ادبیات وارد كرد. انقلابی با این متد ایدئولوژیك و عقیدتی، تأثیر بسیاری بر متفكران گذاشت و البته پالایش چهره های ناموجه نیز، باعث یك دستی حوزه شاعران و هنرمندان بر مبنای عقیده و ایده تازه شد. پرداختن به مضامین مذهبی از جمله عاشورا و مهدویت ـ به خصوص مورد اول ـ از همان ابتدای انقلاب مورد توجه شاعران قرار گرفت و مضامین مرتبط نیز به حوزه شعر كشانده شد؛ اما بیشتر این مضامین، به قالبهای سنتی وارد شد و از این دریچه نوظهور پس از انقلاب انعكاس یافت.

تا انتشار كتاب «گنجشك و جبرئیل»، تقریباً قدم و گام جدی ای در زمینه شعر نو مذهبی برداشته نشده بود و تلاشهای پراكنده كسانی چون استاد علی موسوی گرمارودی و دیگران ـ اگر چه بسیار تأثیر گذار بود ـ اما به دلیل اینكه متد و الگوی تازه ای را در قالب و محتوا (به صورت توام و البته یك جا) ارایه نكرده بود، نتوانست به عنوان راهبردی جدی در شعر نو مذهبی معرفی شود و حكم الگو پیدا كند. «گنجشك و جبرئیل»، از این حیث، كتابی «الگو» به شمار می رود. كتابی كه شاعران آن، در اوج كار سایر شاعران در سرودن سروده های انقلابی و سالهای پرشور شاعران جنگ، با تأمل و مداقه در یك حوزه دور از دسترس و بی تعریف، تلاش كرده است الگویی تازه را در شعر نو مذهبی ارایه دهد و راهی را در این زمینه بگشاید كه قدم اول آن، كتاب خود اوست. «گنجشك و جبرئیل» گام نخست بر زمینه بی تعریف شعر نو مذهبی است.

محمدرضا تقی دخت رهقی