انسان مختار است اما آزادی اش مقدم بر حقیقت و عدالت نیست ، و اگر چنین باشد ، پس آزادی «حق» انسان نیست ، «تكلیف » اوست . آنان كه آزادی را به مفهوم «عدم تقید» می گیرند و این آزادی را حق خویش می دانند، چه بدانند و چه ندانند از آن جهت دیگران را نیز ملتزم به همین اعتقاد می خواهند كه انگار خود را عین حقیقت و عدالت فرض كرده اند. اگر انسان فطرتا نسبت به حقیقت و عدالت متعهد نبود و قضاوت هایش بر این دو مقوله ما تقدم اتكا نداشت ، هرگز اصراری نداشت كه دیگران را نیز به راه خویش دعوت كند. برای انسان محال است كه به شیطان «ایمان » بیاورد؛ او «فریب » شیطان را می خورد و در این معنا سری عظیم نهفته است كه اهل فریب درنمی یابند.

آزادی حق انسان نیست ، بلكه تكلیف اوست در برابر حقیقت و عدالت ، و البته در این گفتار نیز مسامحه ای بسیار وجود دراد ، چرا كه آزادی در حقیقت خویش مقابله ای با حقیقت و عدالت و یا تعهد ندارد و اگر حقیقت آزادی ظهور می یافت همه دعواها از میان بر می خاست . این دعواها از سر جهل نسبت به حقیقت آزادی است كه «حریت » است . حریت شمس آسمان «عدم تعلق » است و آن آزادی كه در جهان امروز می گویند متناظر معكوس این عدم تعلق است . در این مقام ، ثنویت و تقابل میان خالق و مخلوق و جبر و اختیار از میان بر می خیزد و بل امر بین الامرین ۱۰ محقق می شود كه مقام انسان كامل است و مقام مظهریت كامل انسان نسبت به حقیقت و عدالت . به این معنا، دین كه راه حقیقت و عدالت است مقدم بر آزادی است. پس آنان كه آزادی را مقدم بر دین می دانند دو اشتباه بزرگ كرده اند : یكی آنكه از آزادی مفهومی در مقابل حقیقت و عدالت اعتبار كرده اند و دیگر آنكه آزادی را عین ذات انسان گرفته اند ، اما دین را نه. در قرآن آیه حیرت انگیزی وجود دارد كه منشأ این اختلاف را بیان می كند: بل یرید الانسان لیفجر امامه . ۱۱ انسان می خواهد كه پیش رویش را پاره كند تا هیچ چیز او را نسبت به آنچه به انجام آن متمایل است محدود و مقید نكند. چیست آنچه كه مانع این آزادی بلاشرط است و انسان دلش می خواهد كه آن را بردرد و از سر راه خویش بردارد؟

من در مقام تفسیر قرآن نیستم و بنابراین ، از آنكه به شیوه مفسران ورود در بحث پیدا كنم پرهیز دارم ، اما انسان برای تسلیم در برابر این معنای آزادی – كه اكنون معمول است – طبع و طبیعت و فطرت و حتی جامعه خویش را سد راه خواهد یافت . جامعه و عادات و سنن اجتماعی اجازه نمی دهند كه انسان به طور غیر مشروط به همه مقتضیات ولنگاری خود دست یابد. نه فقط جامعه ، كه طبع انسان نیز ، در طول مدت ، از این «رها بودن» دلزده می شود و دیر یا زود این صورت از آزادی را پس می زند، چنان كه یكی از علل رویكرد غربیان به معنویت در این سال ها همین است كه بسیاری از مردم به «آخر خط » رسیده اند و نه طبع ، كه طبیعت وجود انسان نیز تحمل این صورت از آزادی را ندارد و به اشباع می رسد و بعد از اشباع تمام ، به «غثیان ». فطرت هم كه متعلم است به «تعلیم ازلی اسما» ، و تجربه روسیه در قرن اخیر نشان داد و تجربه غرب در سال های آینده نشان خواهد داد كه مردم را جز برای مدتی كوتاه بر غیر طریق فطرتشان نمی توان واداشت ؛ و همه این محدودیت ها به ماهیت انسان و یا حقیقت انسانیت رجوع دارد كه نقیض آن تعریفی است كه عقل متعارف غربی و غرب زده از انسان دارد. تعریف بشر امروز از انسان با حقیقت آنچه كه هست تعارضی كامل دارد و بنابراین ، زیستنش آن سان كه خود می پسندد محال است – محال منطقی . او اگر چه می خواهد كه موانع ولنگاری خویش را از سر راه بردارد، اما موفق نمی شود ، چرا كه این موانع از وجود حقیقی خود او منشا گرفته اند. با آن آزادی كه بشر امروز طلب می كند، انسان صید دام اهوای خویش می شود و انتظار می برد كه همه عالم نیز با او در جهت رسیدن به این مطلوب همراهی كند – كه نمی كند، چرا كه زیستن آن سان كه او می خواهد ، بر این سیاره و در این عالم كه از قضا «عالم امكان » نام گرفته ، محال است . گریز از این محال – كه همان ابسورد ۱ است – و غلبه بر آن ، جز با ایمان مذهبی میسر نیست كه نیست . انسان هایی بیدار سراسر سیاره این طرفه اكسیر را یافته اند و با آن بر خمودگی و انفعال كه از تبعات لازم محال انگاری است غلبه كرده اند و هر جا كه چنین شده ، طلسم شیطان اكبر نیز شكسته و یا دیر و زود خواهد شكست.

تعلق به اسباب نیز كه از لوازم زندگی جدید بشر است – و به یك معنا تمدن امروز تمدن ابزار و اسباب است – با این طرفه اكسیر علاج خواهد شد و انسان از تعلق به اسباب نیز خواهد رست . با آن آزادی كه غربی ها می گویند. انسان برده اهوای خویش می شود و با این آزادی – كه حریت است – از تعلق به ابزار نیز كه اعم صورت های بردگی در روزگار ماست ، می توان آزاد شد. و اما در باب «ادبیات » اگرچه سخن بسیار است ، اما هر چه هست ، باید پذیرفت كه ادبیات مصطلح هم شأنی از شئونی است كه انسان در آن متحقق می شود و بنابراین ، همه تحولاتی كه برای بشر رور خواهد نمود خواه ناخواه فلسفی با اومانیسم، از لحاظ اقتصادی با روح سرمایه داری و مناسبات همراه با آن و از لحاظ سیاسی با ماكیاولیسم ۱۲ تعین یافته است ، بشر تازه ای به ظهور رسید كه افق خاك منظر نظرش را پر كرده بود و از عالم فقط به آن چیزی اعتنا داشت كه می توانست راه تصرف تكنولوژیك او را در طبیعت هموار كند. با انقلاب اسلامی عصر این بشر به تمامیت رسیده و انسانی دیگر پای به عالم ظهور نهاده است كه طرحی نو درخواهد انداخت و عالمی دیگر بنا خواهد كرد و از مقتضیات این عالم جدید كه طلیعه آن ظاهر شده ، یكی هم آن است كه ادبیات و هنر دیگری پای به عرصه تحقق خواهد نهاد.

پانوشت:

۱ Albert Camus (۶۰ ۱۹۱۳) ؛ نویسنده فرانسوی متولد الجزایر و.

۲ خطابه كامو بعد از دریافت جایزه نوبل ادبیات در سال ۱۹۷۵. به نقل از: تعهد كامو، مصطفی رحیمی (گزیده و ترجمه ) ، آگاه ، تهران ، ۱۳۶۲ ، صص ۷۹ و ۸۰ – و.

۳ تعهد كامو، ص ۸۰ و.

۴ تعهد كامو، ص ۸۰ و.

۵ Maksim Gorky (۱۹۳۶ ۱۸۶۸)؛ نویسنده روسی –و.

۶ تعهد كامو، صص ۸۲ و ۸۳ – و.

۷ تعهد كامو، ص ۸۳ – و.

۸ George Orwell (۵۰ ۱۹۰۳)؛ نویسنده انگلیسی كه «قلعه حیوانات » و «۱۹۸۴ » از رما ن هاس مشهور اوست –و.

۹ جورج ارول، صالح حسینی ، نیلوفر، تهران ، ۱۳۶۹، ص ۹. و.

۱۰ امام صادق (ع) . محمد بن یعقوب كلینی ، اصول كافی ، ۴ ج. سید جواد مصطفوی ، فرهنگ اهل بیت ، تهران ، بی تا، ج ۱، كتاب «التوحید » ، باب «الجبر و القدر » ، ص ۲۲۴. و.

۱۱ قیامت / ۵

۱۲ Machiavellisme مشرب سیاسی نیكولو ماكیاولی (۱۵۲۷ ۱۴۶۹) كه سیاست را منتزع از اخلاق می داند و معتقد است كه استفاده از حیله و فریب برای رسیدن به قدرت سیاسی و حفظ آن مجاز است . و.

شهید سید مرتضی آوینی