ظاهراً فردوسی، كه یك سال پیش از آن تحریر نخستین شاهنامه را به پایان برده بود، ناظر این دلاوریهای محمود بوده و در سیمای او امیری جوان و جهان جوی دیده است. ستایشی هم كه با اشاره به سال ۳۸۵ در آغاز داستان گشتاسپ در هیأت یك رویا از محمود به عمل آورده می تواند ناظر به همین دیدار نخستین باشد:

چنان دید گوینده یك شب به خواب

كه یك جام می داشتی چون گلاب

دقیقی ز جایی فراز آمدی

بر آن جام می داستانها زدی

به فردوسی آواز دادی كه می

مخور جز بر آیین كاووس كی

كه شاهی ز گیتی گزیدی كه بخت

بدو نازد و لشكر و تاج و تخت

شهنشاه محمود گیرنده شهر

ز شادی به هر كس رساننده بهر

از امروز تا سال هشتاد و پنج

بكاهدش رنج و نكاهدش گنج۹

اما این دیدار به فرض آن كه اتفاق افتاده باشد می تواند گذرا و حتی یكجانبه باشد، برای آن كه توقف محمود در حوالی توس و خراسان چندانی نپایید، بویژه كه دو سال بعد ابتدا امیر سامانی و چند ماه بعد از آن هم سبكتگین درگذشت. محمود به غزنه رفت و پس از كشمكشهایی كه بر سر جانشینی پدر با برادر خود اسماعیل داشت، سرانجام هم بر او و هم بر مدعیان حكومت سامانی فائق آمد، و تنها از آن پس یعنی از سال ۳۸۹هـ/ ۹۹۹ م رسماً به عنوان سلطان بلامنازع غزنه بر تخت نشست. به نظر می رسد كه فردوسی تا چند سال بعد هم با دربار غزنه ارتباط مستقیمی نداشت، بخصوص بعید است كه سلطان محمود در این سالها متوجه فردوسی و كار عظیم او شده باشد، هر چند كه وجود وزیر كاردان و ایران دوست وی، ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی (صدارت: ۳۸۴ـ۴۰۱هـ/ ۹۹۴ـ۱۰۱۱م) می توانسته است میان آنها وسیله ارتباطی باشد.

چنان كه از خود شاهنامه برمی آید این ارتباط برای نخستین بار به ۶۵ سالگی شاعر یعنی سال ۳۹۴هـ/ ۱۰۰۴م باز می گردد، كه شاعر فرزند ۳۷ ساله خود را از دست داده و روزگار به درویشی و رنج می گذاشته،۱۰ رخ لاله گونش بمانند كاه زرد گشته, موی سیاه مشك رنگش چون كافور شده، و آوازه داد و دهش محمود را شنیده، به امید آن كه پیرانه سر شاه گردنفراز و دادگر غزنه وی را دستگیر باشد و از جهانش بی نیازی دهد، به اشاره دستور فرزانه و دادگر ـ فضل بن احمد اسفراینی ـ زبان به ستایش محمود گشوده و این نامه بر نام او پیوسته است.۱۱

از چگونگی رفتن فردوسی به غزنه و تقدیم شاهنامه به محمود آگاهی درستی نداریم، از شاهنامهدر این مورد چیزی به دست نمی آید، هر چند برخی منابع كم اعتبار مانند چهار مقاله و آثار كم اعتبارتر بعدی بدان تصریح دارند. آنچه مسلم است این كه رابطه حسنه میان فردوسی و محمود چند سال بیشتر دوام نیافت، برای آن كه در حوالی سال ۴۰۰هـ/ ۱۰۱۰م در شاهنامه سخن از مذمت محمود می رود، آن جا كه فردوسی در داستان یزدگرد رندانه از زبان رستم فرخزاد به پیشگویی اوضاع زمانه خود می پردازد كه:

دریغ این سرو تاج و این داد و تخت

دریغ این بزرگی و این فر و بخت

كزین پس شكست آید از تازیان

ستاره نگردد مگر بر زیان

برین سالیان چار صد بگذرد

كزین تخمه گیتی كسی نشمرد

كشاورز جنگی شود بی هنر

نژاد و هنر كمتر آید به بر

رباید همی این از آن آن از ین

ز نفرین ندانند باز آفرین

نهان بدتر از آشكارا شود

دل شاهشان سنگ خارا شود

بد اندیش گردد پدر بر پسر

پسر بر پدر همچنین چاره گر

شود بنده بی هنر شهریار

نژاد و بزرگی نیاید به كار

از ایران و از ترك و از تازیان

نژادی پدید آید اندر میان

نه دهقان نه ترك و نه تازی بود

سخنها بكردار باری بود

همه گنجها زیر دامن نهند

بمیرند و كوشش به دشمن دهند

زیان كسان از پی سود خویش

بجویند و دین اندر آرند پیش

این درست زمانی است كه به دنبال چیرگی محمود بر همه گردنكشان و یاغیان و استحكام پایه های حكومت، تغییر عمده ای در سیاست وی نسبت به جناح ایران دوستان پیش آمد، و بی واهمه همه آنانی را كه بنا به مصلحت مورد حمایت داشت از خویشتن براند و موجبات دلسردی آنان را فراهم آورد. اسفراینی وزیر بركنار شد و چندی بعد در زیر شكنجه مرد (۴۰۴هـ/ ۱۰۱۴م)، ابوریحان و ابوسعید بگونه ای از سطوت محمودی آواره گشتند و ابن سینا بگونه ای دیگر تحت پیگرد قرار گرفت. طبیعی بود كه در چنین اوضاع و احوالی فردوسی هم آزرده خاطر و مورد بی مهری باشد.

سرآمد مرا روزگار بهی

از آن پس، چند سال پایان عمر شاعر آزاده توس در تیره بختی و رنج و ناخشنودی گذشت. دلبستگی سی ساله فردوسی به كار نظم شاهنامه و قحطی ویرانگر سالهای ۴۰۰ تا ۴۰۲ و عدم رسیدگی وی به امور زندگی سبب شد كه املاك و داراییهای او یكی پس از دیگری از دست برود. امید شاعر در جهت رسیدن به پاداشی در قبال نظم شاهنامه هم به ناامیدی گرایید و او همچنان دل آزرده و خاطر خراشیده نگران سرنوشت كار و كتاب خود در زادگاه خویش ناظر بی مهریهای زمانه بود، تا این كه سرانجام در سال ۴۱۱هـ/ ۱۰۱۵م یا ۴۱۶ در عسرت و تنگدستی سر به خاك نهاد.

اما چرا شاهنامه مقبول نظر محمود واقع نشد؟ با آنچه گذشت جواب روشن است، با این حال عوامل زیر را می توان در مورد بدبینی محمود، و در نتیجه بی اعتنایی او نسبت به فردوسی برشمرد:۱۲

۱ـ درباریان متعصب و جناح عرب گرای دربار ا ز او بدگویی كردند.

۲ـ فردوسی با وزیر پیشین ـ اسفراینی ـ هم جهت و همراه بود ولی زمانی كه شاهنامه بر محمود عرضه شد اسفراینی مغضوب و معزول شده و رقیب او میمندی بر سر كار آمده بود.

۳ـ شاعران دربار غزنه می توانستند رقبای صنفی او باشند و حضور وی را در دربار بر نتابند.

در مورد این كه فردوسی چند سال بر سر نظم شاهنامه عمر گذاشته و بالاخره چه زمانی آن را به پایان برده است, و آیا از آغاز تا انجام كتاب را مرتب سروده یا داستانها را به طور پراكنده به نظم آورده و بعد تنظیم كرده است؟ گمانهای بسیاری ابراز شده است. حاصل سخن آن كه فردوسی نظم شاهنامه را رسماً از حدود سال ۴۷۰ آغاز كرد و طی مدت نزدیك به بیست و پنج تا سی سال بخشهای مختلف آن را به طور متناوب به نظم كشید, و سرانجام یك بار به سال ۳۹۴ و بار دگر در حوالی سالهای ۴۰۱ یا ۴۰۲ در آن تجدید نظر كرد. بنابراین ذكر بیست و پنج، سی، و سی و پنج سال ـ كه در جاهای مختلف شاهنامه آمده ـ ناظر بر این تاریخهای ختم چندگانه تواند بود.

هجونامه، شیوه فكری فردوسی

در بعضی از دستنویسهای شاهنامه بیتهایی در بدگویی از محمود غزنوی دیده می شود كه بنابر پاره ای روایات مربوط به سرگذشت فردوسی، به هجونامه ای متعلق است كه وی پس از كدورت با محمود در یكصد بیت سروده است.

اساساً در وجود چنین هجونامه ای تردید بسیار شده است. برخی برآنند كه ابیات هجونامه بعد از فردوسی و باحتمال از جانب همفكران او، یعنی شیعیان و شعربیان مخالف با طرز تفكر محمود جعل شده و به نام او رایج گردیده است.۱۳

در مورد ترتیب و توالی شاهنامه گمان بیشتر بر این است كه كلیت آن با همین توالی موجود سروده شده است، با این حال دور نیست كه فردوسی پاره ای از داستانها را پیش از آغاز به نظم كلی شاهنامه سروده و بعد بر آن افزوده است.این حدس بویژه در مورد داستان «بیژن و منیژه» بسیار نیرومند است.

از نظر دینی فردوسی بر مذهب اقلیت و شیعه بوده است، احتمالاً شیعه اثنی عشری. شیوه فكری وی مبتنی بر حكمت است با تأكید بر اصلات خرَد. با این حال حكیمانه بر آن بوده است كه مناقشات نژادی را با معتقدات مذهبی نیامیزد؛ به این معنی كه دلبستگی او به میراث قومی و فرهنگ كهن ایران مانع از اخلاص ویژه وی نسبت به معتقدات اسلامی و تعظیم تشیع و شیفتگی به خاندان پیامبر نبوده است.

یادداشتها:

۱ـ فردوسی، الشاهنامه، ترجمه الفتح بن علی بن البنداری، به تصحیح دكتر عبدالوهاب عزام، افست تهران، ۱۹۷۰، ص ۳.

۲ـ به تصحیح ملك الشعراء بهار، موسسه خاور، تهران ۱۳۱۴، ص ۷.

۳ـ از نظامی عروضی سمرقندی, به سعی و اهتمام و تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، لیدن، ۱۳۲۷ هـ .ق، ص ۴۷.

۴ـ برای آگاهی از دهقانان و معانی این كلمه در شعر فردوسی و ادب فارسی، رك: مجتبی مینوی، دهقانان، سیمرغ، نشریه بنیاد شاهنامه فردوسی، ش ۱، اسفند ۱۳۵۱، ص ۱۳ـ۸.

ـ اسماعیل حاكمی والا, معانی دهقان در زبان و ادب فارسی، سخن، دوره بیست و ششم، ش ۱۱ و ۱۲ (بهمن و اسفند ۱۳۵۷)، ص ۳۷ـ۱۲۳۱.

۵ـ محمد قزوینی، بیست مقاله به تصحیح عباس اقبال و استادپورداود، ج دوم، دنیای كتاب، تهران ۱۳۶۷، ص ۴۱.

۶ـ شاهنامه فردوسی، به كوشش دكتر جلال خالقی مطلق، دفتر یكم، نیویورك، ۱۳۶۶، ص ۱۴.

۷ـ شاهنامه، همان چاپ، ص ۱۵.

۸ـ برای تفصیل ماجرا، رك : مهدی سیدی فرّخد، سراینده كاخ نظم بلند، مؤسسه چاپ وانتشارات آستان قدس رضوی، مشهد ۱۳۷۰، ص ۴۷ به بعد.

۹ـ رك: شاهنامه فردوسی، مسكو ۱۹۶۷، ج ۶، ص ۶۵.

۱۰ـ شاهنامه، همان، ۹/۱۳۸.

۱۱ـ همه این مطالب مفاد ابیات فردوسی است در آغاز جنگ بزرگ كیخسرو، رك : شاهنامه ۵/۲۳۷به بعد.

۱۲ـ رك : دكتر محمدعلی اسلامی ندوشن، سرو سایه فكن، انجمن خوشنویسان ایران، تهران ۱۳۶۹، ص ۵۵.

۱۳ـ رك : دكتر محمدعلی اسلامی ندوشن, زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، انتشارات یزدان، ج چهارم، تهران ۱۳۶۳، ص ۳۲.

محمد جعفر یاحقی

برگرفته از: كتاب پاژ ش ۱۳ ۱۴