بزرگراه هفتم محل رخداد فاجعه و ظهور تقدیر شده است، «تصادف كرد» و «كشته شدند» چونان كنش های تراژیك نمایان شده اند. عدم توضیح بیشتر، لحن بی تفاوت خبر، به شعر معنایی «مبهم و رازآمیز» داده اند. درخت (شاید همچون حضور واقعی اش) به چیزی رمزآمیز، ابزار تقدیر و نیستی، بدل شده است. خبر «كشته شدند» معنایی ژرف تر و دردبارتر از یك خبر ساده روزنامه یافته است.پس رشته ای از واژگان كه همنشینی آنان به گونه ای تعمدی محصول هم آوایی واج شناسیك و براساس قاعده های شاعرانه و ادبی نبوده است، در بنیان «دوبازی متفاوت زبانی» توانسته «حالت یك شعر» را به خود بگیرد. در بیان روزنامه نگارانه زمان و مكان مشخص هستند، اما در بیان شاعرانه، دیروز بیرون زمان است و بزرگراه معنایی بیش از مكان دارد. درخت، حضوری نمادین یافته است و در مركز حادثه ای كه به مرگ منجر شده قرار گرفته است. شعر از «بیان واقعیت» دور شده و به «موردی غیرشخصی» و تجریدی تبدیل شده است.۱۰

بر مبنای این توضیحات نمی خواهم (و نمی توانم) به این نتیجه برسم كه با پلكانی نویسی می توان هر متنی را به درجه شعر ارتقا داد اما تلویحاً به این نتیجه گیری می رسیم كه در تحول شعری، نوعی تقطیع تعبیه شده كه با قرائتی خاص مكث و درنگ های ناگزیر آشكار می شود، حتی اگر این متون شعری غیر پلكانی و پشت سر هم نوشته شود:امضا، وقتی كه می شود، از فكرجدا می شود و من جدا از چیزی می شوم كه از من جدا نمی شود: از تكه تنم كه جدا می شوم در فكر تكه ای از تن می مانم. و در فكر تكه ای از تن، خودم را به آینده ای می سپارم كه امضای گذشته اش كرده است. به ویژه اگر قرار و قانونی را در جایی از این گذرانده باشد، مرا هم از آینده ای می گذراند كه هنوز نیامده است...

(یدالله رویایی، من گذشته، امضا، صفحه ۲۷)

۶ . بعضی صاحب نظران معتقدند كه اشعار مدرن را فقط می توان با همان تقطیعی خواند كه شاعر معین كرده است. در حاشیه این اظهارنظر می توان نوشت:

الف. دلبخواهی (سلیقه ای) بودن تقطیع شعر مدرن، امكان هرگونه قرائتی را برای خواننده فراهم می سازد. مثلاً رویایی، شعرهای كتاب «من گذشته، امضا» را به طور افقی نوشته اما هنگام خواندن، درنگ ها و مكث ها و یا به عبارتی الزام نفس كشیدن، خبر از تقطیعی می دهد كه به طور ذهنی جبراً آن را رعایت می كنیم اما به طور صوری آن را نادیده گرفته ایم.

ب. برخی معتقدند كه اگر تقطیع شعر را بر هم زنید دیگر شعر با آن كیفیت از دست می رود، این دیدگاه با تأكید بر همین نكته معتقد است كه شعر بیژن جلالی از این ویژگی (عیب) مبراست و از همین منظر نتیجه می گیرد كه فروپاشی شكل و در نتیجه پست مدرن بودن شعر بیژن جلالی فرایند از بین رفتن مرز بین شعر و نثر است كه با عدم رعایت تقطیع در شعر شاعر مورد اشاره كاملاً مشهود است۱۱. هدف این نوشتار بحث پیرامون شعر بیژن جلالی نیست، از این رو به درنگ بر این نكات اكتفا می كنیم:

الف. تقطیع دلبخواهی یا ضرورت دلبخواهی بودن تقطیع به اصطلاح پلكانی از نظر یك شاعر در شعر مدرن بدان معنا نیست كه دست خواننده را هنگام خواندن برای پیشنهاد تقطیعی دیگر باز نگذارد.

ب. عدم رعایت تقطیع یا دلبخواهی بودن تقطیع در شعر مدرن همان طور كه در جایی دیگر نشان داده ام۱۲ نه به شعر بیژن جلالی محدود می شود و نه صرفاً نشانه پست مدرن بودن شعر است.

ج. فروپاشی شكل صرفاً با عدم رعایت تقطیع پلكانی صورت نمی گیرد، شكل (وحدت ارگانیك) شعر مدرن مبتنی بر تك مركزیتی است و بسیاری از شعرهایی نیز كه تن به تقطیع صوری نداده اند، همچنان به نقطه محوری پركار یعنی به یك مركز معین و مشخص وفادار مانده اند.

د. هر شعر از نوعی وزن درونی برخوردار است، رعایت ناگزیر این وزن (موسیقی) درونی، در واقع تن دادن به تقطیعی است كه گمان می رود می توان به آن تن در نداد.

پی نوشت ها:

۱. گزاره های منفرد، جلد دو، كتاب دو، صفحه ۱۱۵۷

۲. به نقل از موسیقی در شعر سپید فارسی، محمود فلكی صفحه ۱۰۰

۳. جاودانه زیستن، در اوج ماندن، دكتر بهروز حلالی، صفحه ۱۳۶

۴. همان ۱۳۷/ ۵. همان ۲۲۰ / ۶. همان ۳۷۲

۷. حرف های همسایه، صفحه ۵۸

۸. نگاه كنید: ساختار و تاویل متن، بابك احمدی، ج یك، صفحه ۳۳۱

۹. نگاه كنید: خطاب به پروانه ها، رضا براهنی، صفحه ۱۱۱

۱۰. ساختار و تاویل متن، بابك احمدی، ج یك، صفحه ۳۳۱

۱۱. نگاه كنید: ماتریس زیبایی، بهمن بازرگانی، صفحه ۱۶۷

۱۲. نگاه كنید: عصر پنجشنبه، شماره ۶۳ ۶۴

علی باباچاهی

برگرفته از: شرق