این ابیات كه از قصیده ۲۱ بیتی او اخذ شده هنر و استادی او را در بیان اصطلاحات جاری عهد خود میرساند . گل یاسمن, نسترن, نرگس, گل انار, سمن , سوسن و گلهای دیگر كه در بقیه ابیات قصیده است همچون لاله, گل دو روی, ارغوان و ابزار موسیقی مثل پرده راست,مثل پرده باده و پرندگانی مانند كبك, شارك, فاخته, بط, نارو, قمری, پوپك, همه نشانه تسلط وی بر طبیعت است.

جهانا چه بد مهر و بد خو جهانی

چو آشفته بازار بازارگانی

به درد كسان, صابری اندر و تو

به بدنامی خویش, همداستانی

به هر كار كردم تو را آزمایش

سراسر فریبی, سراسر زیانی

وگر آزمایمت صد بار دگر

همانی, همانی, همانی, همانی

عنصری بلخی(ف ۴۳۱ هـ.ق)

ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی ”مقدم شعرای عهد و پیشوای فضلای زمان“. عنصری شاعر توانا و هنرمند است در بیان معانی دقیق و خیالات باریك مهارت دارد و كمتر بیت است كه مضمونی تازه كه از ذوق خلاق او سرچشمه گرفته باشد در آن دیده نشود و این كه مدعی است ”به باریك وهم“ در میآید در ادعای خود صادق است و به راستی در باریكترین و دشوارترین مضایق اندیشه وارد شده و پیروز بیرون آمده است. عنصری از جمله شاعران خیال پرداز است كه مدح طبیعت و شعر واندیشه را به هم نزدیك كرده است.

از مشك حصار گل خود روی كه دید

بر گل خطی ز مشك خوشبوی كه دید

گل روی بتی با دل چون روی كه دید

بر پشت زمین نیز چنان روی كه دید

عجب مدار:

میان زاغ سیاه و میان باز سپید

شنیدام زحكیمی حكایت دلبر

به باز گفت همی زاغ, هر دو یارانیم

كه هر دو مرغیم از جنس و اصل یكدیگر

جواب داد كه مرغیم جز بجای هنر

میان طبع من و تو میانه ایست مگر

خورند از آن كه بماند ز من ملوك زمین

تو از پلیدی و مردار پركنی ژاغر

مرا نشست به دست ملوك, دهر بر است

تو را نشست به ویرانه و ستودان بر

عجب مدار كه نامرد, مردی آموزد

از آن خجسته رسوم و از آن ستوده سیر

به چند گاه دهد بوی عنبر آن جامه

كه چند روز بماند نهاده با عنبر

دلی كه رامش جوید, نیابد آن دانش

سری كه بالش جدید نیابد آن افسر

چو شد به دریا آن آب روان و كرد قرار

تباه و بیمزه و تلخ گردد و بیبر

ز بعد آن كه سفر كرد چون فرود آید

به لطف روح فرود آید و به طعم شكر

شاعران دیگر قرن پنجم از دیگر شاعران متغزل و غنایی پرداز قرن پنجم هجری میتوان از شاعران به اختصار یاد كرد:

بهرامی غزنوی(ف اوایل قرن ۵)

ابوالحسن علی بهرامی سرخسی مؤلف كتابهای ”غایهٔالعروضیین“ در علم عروض و ”كنزالقافیه“ در علم قافیه كه هم نظامی عروضی در ”چهار مقاله“ و هم شمس قیس در ”المعجم“ از این كتاب یاد كرده اند و همچنین «او را در علم شعر و معرفت آن مهارتی كامل بوده و خجسته نامه او كه در علم عروض بینظیر است از منشأت او است» بهرامی در عصر غزنوی میزیسته است

ما هر دو بتا گل دو رنگیم

بنگر به چه خواهمت صفت كرد

یك نیمه آن تویی به سرخی

وین نیم دگر منم چنین زرد

غضایری رازی(ف ۴۳۶هـ.ق)

ابو زید محمد بن علی غضایری رازی, شاعر شیعی مذهب عصر غزنوی بوده است.

مرا شفاعت این پنج تن بسنده بود

كه روز حشر بدین پنج تن رسانم تن

بهین خلق و برادرش و دختر و دو پسر

محمد و علی و فاطمه, حسین و حسن

مسعودی غزنوی (رازی)(ف: اوایل ق ۵)

او را مجلدی ابو شریف احمد بن علی گرگانی نیز گفته اند:

از آن چندان نعیم این جهانی

كه ماند از آل ساسان و آل سامان

ثنای رودكی مانده است و مدحت

نوای باربد مانده است و دستان

شاعران دیگری نیز در این قرن ۴ و ۵ هجری قمری میزیسته اند كه غنایی پرداز بوده اند و جهت جلوگیری از اطاله كلام از ذكر آنها خودداری میشود. نتیجه این كه در این دو قرن شاعران و گویندگان بسیار میزیسته اند كه هر یك در سرودن اشعار تغزلی و غنایی از استادی و مهارت فراوان برخوردار بوده اند.

پانوشتها

. ل.ی.ر LYRE

۲. میرزایف عبدالغنی(آثار رودكی, تاجیكستان ۱۹۸۵ ص ۴۵۲)

۳.سمرقندی, نظامی عروضی (چهار مقاله) به اهتمام دكتر محمد معین, تهران, امیر كبیر ۱۳۶۴ ص ۶۳

۴.همان, ص۷۱

۵. صورتگر, دكتر لطفعلی(منظومه های غنایی ایران) تهران, دانشگاه, بی تا, ص۶۷

۶. این اشعار از كتاب تاریخ ادبیات ایران دكتر صفا ج ۱ اخذ شده است.

۷. همان, ج ۲ صص ۱۶۷ ۱۶۸

۸. همان ج ۱ ص ۱۳۴

۹. همان ج۱ ص ۵۰

۱۰. همان ج ۳ ص ۱۴۷

۱۱. صفا, دكتر ذبیح الله (تارخ ادبیات)ص ۵۳۹ ج ۱

۱۲. هدایت رضا قلی خان(مجمع الصفا) به تصحیح مظاهر مصفا به نقل از دیوان فرخی

۱۳. رودكی سمرقندی و منوچهری دامغانی (گزینه) تألیف دكتر سید جعفر حیدری, دكتر سید احمد حسینی كازرونی تهران, آیات, ۱۳۷۴ ص۷۲

۱۴.دیوان عنصری ص ۱۹۰

۱۵. همان ص ۱۱۴

سید جعفر حمیدی

برگرفته از: مجموعه مقالات همایش سالانه زبان و ادبیات فارسی (دانشگاه هرمزگان