در این سال ها, همزمان با درخشش فعالیت ادبی چهره های جسور و شجاع معاصر تاجیكستان از جمله مؤمن قناعت(تولد ۱۹۳۲م), بازار صابر(تولد ۱۹۳۸م), لایق شیر علی(۱۹۴۱ ۲۰۰۰م), عسكر حكیم(تولد ۱۹۴۶م) و گلرخسار صفی اوا (تولد ۱۹۴۷م) در جمهوری تاجیكستان، نسل نو و جدیدی از شاعران و نویسندگان ماوراءالنهر در درون جمهوری ازبكستان, در شهرهای باستانی سمرقند، فارش, ترمذ، تاشكند و فرغانه در حال شكل گیری بود ؛ نسلی كه برای روشن نگاه داشتن شعله نام نیاكان, سمندروار از آتش سر بر كشیده بود و با چشمانی باز گام در راهی می گذاشت كه پدرانش هزاران سال در آن جاده راه پیموده بودند. اگر در سال های فترت, دوشنبه و خجند به جای سمرقند و بخارا و ترمذ و فرغانه به مركز ثقل تحولات ادبی آریایی نژادان ماوراءالنهر تبدیل شدند در دهه ۸۰ و ۹۰ این قرن, نسل جدیدی در مناطق یاد شده با استفاده از شرایط استقلال و آزادی قد برافراشت و خود را برای رساندن به قله های افتخار پیشینیان آماده كرد.

هم اینك شاعران و ادیبان جمهوری اربكستان در پنج محیط ادبی قابل مطالعه هستند, ضمن آن كه روزنامه های تاجیك زبان «آواز تاجیك» تأسیس (۱۹۲۴م) «صدای سوخ (تأسیس ۱۹۵۱م), « آوازسمرقند» (تأسیس ۱۹۹۰م) «سمرقند» (تأسیس ۱۹۹۱) «صدای سرخان» تأسیس (۱۹۹۱م), «بخارای شریف»(تأسیس ۱۹۹۲م), در ایجاد محیط های ادبی نام برد, دارای اهمیت فراوان هستند.

۱ محیط ادبی تاشكند با شاعران و نویسندگان مشهور آن از جمله عبدا.....سبحان (تولد ۱۹۵۵م) و پیمان(تولد ۱۹۵۵).

۲ محیط ادبی سمرقند با نمایندگان مشهور خود حیات نعمت سمرقندی (تولد ۱۹۴۹م), ادش استد(تولد ۱۹۴۶م) اكبر پیروزی(تولد ۱۹۴۷م), حضرت صباحی(تولد ۱۹۴۸م) محبوبه نعمت زاده(تولد ۱۹۴۹م), شهزاده (تولد ۱۹۷۵م), دلشاده(تولد ۱۹م), پریسا(۱۹۸۰م).

۳ محیط ادبی سرخان دریا با شاعران و ادیبان نمایان خود, روشن احسان (تولد ۱۹۴۵م) جلیل خالبای(تولد ۱۹۴۶م) سلیمان خواجه نظر(تولد ۱۹۴۷م), شادی كریم(تولد ۱۹۵۳م), عبدا...رحمان(تولد ۱۹۵۴م), سعبده سینوی(تولد ۱۹۶۳م), جعفر محمد(تولد ۱۹۶۸م), چهارشنبه دهنوی(تولد ۱۹۵۰م) و اسدا....شكوراف؛

۴ محیط ادبی فرغانه با نمایندگان معروف خود محمد شادی (تولد ۱۹۵۹م) و ظفر صوفی فرغانی(تولد ۱۹۶۴م)

۵ محیط ادبی بخارا با نمایندگان خود امین جان شكوراف(تولد ۱۹۳۳م) و اسد گل زاده (تولد ۱۹۳۷م).

ادبیات معاصرب تاجیكی ماوراءالنهر در ازبكستان در شاخه شعر, در قالب های سنتی و نو دارای نمونه های ارزنده ای است. این میراث در قالب های غزل, دو بیتی, دو بیتی نو, رباعی, مخمس, و به ندرت در قالب های مثنوی و قصیده دیده می شود.

بازیابی و بازخوانی هویت ملی در آیینه زبان مادری, خویشتن شناسی و دعوت به بیداری ملی, پژواك زخم های ملت در تاریخ گذشته آن به ویژه در یكصد سال اخیر, افتخار به میراث غنی و شكوهمند نیاكان یاد كرد و نذكار مفهوم وطن با تأكید بر ادوار فرهنگی و اقلیمی و ذكر ارزش های آن در حفظ هویت زبانی و ملی مردمان ماوراءالنهر به ویژه مناطق باستانی سمرقند, بخارا, فرغانه و ترمذ, ثبت لحظه های عاشقانه, عارفانه و بازگشت به سنت های دینی و مذهبی و نگاه اسطوره گرایانه به قهرمانان شاهنامه فردوسی از عمده ترین بن مایه های شعر معاصر فارسی تاجیكی ماوراءالنهر در جمهوری ازبكستان است. این میراث اگرچه به شدت رنگ و بوی جغرافیایی ماوراءالنهر را به خود گرفته است. و در بسیاری از موارد, خصوصاً در نثر آن متأثر از این محیط است, در شعر به راحتی با سایر همزبانان خود در جهان ایرانی, در تاجیكستان و ایران و افغانستان ارتباط برقرار می كند. به همین دلیل به آسانی می تواند از زبان و سبك و سیاق شاعران فارس تاجیك زبان مناطق یاد شده وام بگیرد تأثیر شاعران تاجیكستان و ایران در شاعران این محیط امری مشهود است. نیما یوشیج, سهراب سپهری, نادر نادرپور, احمد شاملو, فروغ فرخزاد از ایران, لا شیرعلی, بازار صابر, زلفیه عطایی, مؤمن قناعت و فرزانه خجندی از تاجیكستان از نام های آشنا در این محیط به حساب می آیند.

زبان شعر و نیز ادبیات نوین فارسی تاجیكی ماوراءالنهر در سه ساحت واژگان, دستور و تلفظ (نظام آوایی و واجی) با فارسی ایران دارای تفاوت های آشكاری است. این تفاوت ها به ویژه وقتی كه به خط سیریلیك نمایانده می شود بیشتر چهره می نمایاند. سیطره و سلطنت شعر كلاسیك بر ضمیر ناخودآگاه و خودآگاه شاعران این مرز و بوم همانند پیوندی نامرئی, مغناطیس وار تا حد بسیار زیادی الفاظ و نحوه چینش آنها را در نحو زبان, به سمت خود كشانده است, بنابراین در بسیاری موارد بافارسی معیار ایران تفاوت های فاحشی ندارد. اما زبان شاعران معاصر تاجیكی, با تحولاتی كه در یكصد سال اخیر به ویژه پس از سال ۱۹۳۴م كه این زبان, عنوان زبان تاجیكی به خود گرفت ـ با توجه خاصی كه به زبان عامه مرذم نشان داد, به شدت با زبان معیار ایران تفاوت پیدا كرد.

تجربه های صور خیال در شعر معاصر فارسی تاجیكی ازبكستان اگر چه از میراث ارزنده شعر ایران و تاجیكستان بهره ها برده است, هنوز در ابتدای راه است و لاجرم خام و ناپخته. این شعر از آنجا كه به خوبی از سرچشمه زلال میراث غنی و عظیم گذشته خود سیراب نشده است, گویی برای نخستین بار خلق شده است. اگرچه این شعر در بسیاری از موارد به شعر تبدیل شده و با نظم هم چشمی می كند؛ به دلیل رویكرد شاعران آن به زبان نیاكان تا حد تقدس قابل ستایش است؛ به ویژه آنكه شاعران و ادیبان این منطقه با توجه به ژرف خود به میراث نیاكان و زبان آنان, ظرفیت نوزایی و قدرت گسترش پذیری مجدد آن را پس از یك فترت طولانی ده ها ساله ای دو چندان كرده اند. بی شك فرزندان رودكی در سال های آینده حرف های ناگفته فراوانی برای عرضه در ماوراءالنهر خواهند داشت.

دكتر ابراهیم خدایار

برگرفته از: مجله فرهنگ و پژوهش شماره ۱۶۶